भरत गिरी\ न्यूयोर्क
२० असार, काठमाडौं । अविश्वसनीय तर सत्य र सफल खेलाडी सन्तोष राईको जीवनी खेलप्रेमीको लागि प्रेरणा हो । सुन्दर नेपाल, सगरमाथाको देश र भगवान बुद्धको जन्मभूमिबाट अमेरिका आएका सन्तोष राई धन–सम्पत्ति वा विशेष सुविधामा जन्मिएका व्यक्ति होइनन् । उनको जन्म नेपालको एक ग्रामीण क्षेत्रमा रहेको साधारण परिवारमा भएको थियो, जहाँ जीवन संघर्षले भरिएको थियो र हरेक अवसर कडा मेहनतबाट मात्र प्राप्त हुन्थ्यो ।
बुबा कमलबहादुर राई र आमा सयनकुमारी राईले सानैदेखि सन्तोषमा मेहनत, इमानदारी र दृढ संकल्पका मूल्यहरु रोप्नुभयो । करातेसँगको उनको यात्रा अप्रत्याशित रुपमा शुरु भयो । बाल्यकालमा उनले आफ्नी दिदीबाट आत्मरक्षाका आधारभूत सीपहरु सिके । शुरुमा केवल आत्मरक्षाको माध्यम बनेको कराते बिस्तारै उनको जीवनको उद्देश्य बन्न पुग्यो । करातेले उनलाई अनुशासन, आत्मविश्वास र जीवनको दिशा प्रदान ग¥यो ।
धेरै महान खेलाडीहरु जस्तै सन्तोषको यात्रा पनि सजिलो थिएन । आर्थिक अभाव, सीमित स्रोतसाधन, कठिन प्रशिक्षण अवस्था र सफलता टाढा देखिने समयहरु पनि आए । तर, प्रत्येक बाधाले उनको संकल्पलाई अझ बलियो र खेलप्रतिको समर्पणलाई अझ गहिरो बनायो ।
माध्यमिक शिक्षा जारी राख्दै गर्दा सन्तोषले प्रशिक्षक वीरकृष्ण शाहीको मार्गदर्शनमा औपचारिक रुपमा कराते यात्रा शुरु गरे । प्रशिक्षक शाहीको मार्गदर्शनले उनको प्रारम्भिक खेल जीवनलाई आकार दिन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । पछि प्रशिक्षक शाहीको व्यस्तताका कारण उनलाई प्रशिक्षक ध्रुवविक्रम मल्लको नेतृत्वमा रहेको बालाजु डोजोमा प्रशिक्षण जारी राख्न प्रोत्साहित गरियो ।
यो निर्णय उनको जीवनको एउटा महत्वपूर्ण मोड साबित भयो । उनले अथक मेहनतका साथ प्रशिक्षण गरे । थकान, चोटपटक र निराशाका दिनहरु पनि आए, तर उनको विश्वास अटल रह्यो कि निरन्तर मेहनत र धैर्यले अन्ततः सफलता दिलाउनेछ । सन्तोषले छैटौं, सातौं र आठौं राष्ट्रिय खेलकुदमा पदक जितेर आफ्नो पहिचान बनाउन शुरु गरे ।
ती सफलताले उनलाई आत्मविश्वास दियो र अझ ठूलो उपलब्धि हासिल गर्ने प्रेरणा पनि प्रदान ग¥यो । नवौं राष्ट्रिय खेलकुदमा उनले आफ्नो पहिलो राष्ट्रिय स्वर्ण पदक जिते । यो उनको खेल जीवनको परिभाषित क्षण थियो, जसले उनको त्याग, समर्पण र अथक मेहनतलाई प्रमाणित ग¥यो ।
सन्तोषका प्रत्येक पदकले एउटा कथा बोकेको छ । प्रत्येक सफलताका पछाडि अनगिन्ती घण्टौंको प्रशिक्षण, पीडा, त्याग र दृढ संकल्प लुकेको छ, जुन प्रायः मानिसले देख्न पाउँदैनन् । केवल १५ वर्षको उमेरमा सन्तोष इचिगु कराते डोजोका प्रमुख प्रशिक्षक बने । अरुलाई सिकाउनु उनको यात्राको सबैभन्दा अर्थपूर्ण पक्षहरुमध्ये एक बन्यो ।
उनका लागि सफलता व्यक्तिगत उपलब्धिमा मात्र सीमित थिएन; करातेमार्फत अरुको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु नै उनको वास्तविक सफलता थियो । वर्षौंको अवधिमा उनले धेरै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरु उत्पादन गरे । उनका आठ जना विद्यार्थीहरुले नेपाल सशस्त्र प्रहरी क्लबको प्रतिनिधित्व गर्दै सातौं, आठौं र नवौं दक्षिण एसियाली च्याम्पियनसिपमा दर्जनौं स्वर्ण पदक जिते । आफ्ना विद्यार्थीहरुलाई विजेताको मञ्चमा उभिएको देख्नु उनका लागि आफैंले पदक जित्नु जत्तिकै गर्वको विषय बनेको छ ।
सन् २०२६ मा सन्तोषलाई नेपालको उपराष्ट्रपतिको उपस्थितिमा मनकुमारी साम्पाङ राई खेल पुरस्कारबाट सम्मानित गरियो । त्यसै वर्ष उनलाई किरात राई सोसाइटी अफ अमेरिकाद्वारा एलम्बर हाङ खेल पुरस्कार प्रदान गरियो, जुन पुरस्कार नेपालका महावाणिज्यदूतबाट हस्तान्तरण गरिएको थियो ।
यी पुरस्कार र सम्मानहरुले धेरै ठूलो अर्थ राख्ने सन्तोष बताउँछन् । ‘परिवार, प्रशिक्षकहरु, विद्यार्थीहरु र कठिन यात्रामा साथ दिने सबै व्यक्तिहरुप्रतिको यो सम्मान हो,’ उनी भन्छन्– ‘मानिसहरुले प्रायः पदक र ट्रफीहरु मात्र देख्छन्, तर ती सफलताका पछाडि लुकेका संघर्षहरु देख्दैनन् ।’
सन्तोषको कथा एउटा सानो गाउँका केटाको कथा हो, जसले आफ्नो परिस्थितिभन्दा ठूलो सपना देख्ने साहस ग¥यो । करातेले उनलाई सिकायो कि च्याम्पियन जन्मँदैनन्, उनीहरु अनुशासन, त्याग र अटुट आत्मबलबाट निर्माण गरिन्छन् । उनको यात्रा अझै जारी छ र सायद महत्वपूर्ण विजयहरु अझै भविष्यमा उनले पर्खिरहेका छन् ।
प्रमुख उपलब्धिहरु
– स्वर्ण – गोलबजार राष्ट्रिय कराते प्रतियोगिता तथा उत्कृष्ट खेलाडी पुरस्कार
– स्वर्ण – छथर राष्ट्रिय कराते प्रतियोगिता
– स्वर्ण – सताक्षी राष्ट्रिय कराते प्रतियोगिता
– स्वर्ण – प्रथम कपिलाशगढी आमन्त्रित राष्ट्रिय कराते प्रतियोगिता
– रजत – यूके ईकेईई १ सिरिज, वर्सेस्टर
– रजत – २२ माइल्स अन्तर्राष्ट्रिय कराते च्याम्पियनसिप, मलेसिया
– रजत – २६औं हिराल्डोज काई शोतोकान शोबुकान अन्तर्राष्ट्रिय कराते च्याम्पियनसिप २०२५
– काँस्य – यूएसए कराते च्याम्पियनसिप, डलास, टेक्सास (२०२६)
– स्वर्ण र रजत – २७औं हिराल्डोज काई शोतोकान शोबुकान अन्तर्राष्ट्रिय कराते च्याम्पियनसिप (२६ अप्रिल, २०२६)
– रजत – ५५०आंै राष्ट्रिय खेलकुद