Author: Vishwanews.com

निरन्जन फुयाल

प्रबन्धक नेप्से

फूलहरुको रानी मानिने आकर्षक टुलिप फूल सर्वप्रथम सन् १५५४ मा टर्कीवाट युरोप (भिएना) मा भित्रिएको थियो । यो फूलको फूलमात्र आकर्षक नभई विरुवाको स्वरुप पनि असाध्यै राम्रो थियो । यसले गर्दा यो फूल युरोपको विभिन्न देशहरुमा तुरुन्तै फैलियो । सन् १६०० देखि सन् १७२० सम्म संसारका सवैभन्दा धनी ब्यक्तीहरु बस्ने स्थानका रुपमा एम्सट्रडम शहर चर्चित थियो । यस ठाउँको मुख्या पेशा हिराको ब्यापार थियो । यस शहरका धनी हिराका ब्यापारीहरुले टुलिप फूललाई असाध्यै मन पराए र घर घरमा सजाउन थाले । यसको मागका साथै मूल्य पनि बृद्धि हुन थाल्यो । अत्याधिक मागका कारण उक्त फूल बजारमा सहजै पाउन छाड्यो । यस फूलका ब्यापारीहरुले फूल उत्पादकहरुसँग फूल फुल्नु अघि नै खरिद गर्ने सम्झौता गर्न थाले ।बिस्तारै उक्त सम्झौता समेत खरिद विक्री हुन थाल्यो । फूल खरिद गर्ने सम्झौताको मूल्य यतिसम्म बढ्यो की सन् १६३६ मा हिराको कारिगरले एक वर्षभरीमा कमाउने रकम बरावर एक टुलिप फूलको मूल्य हुन गयो । सवैले यस फूलको मूल्य भविष्यमा अझै बढ्छ भन्ने सोचमा फूल खरिद गर्ने सम्झौतामा लगानी गर्न थाले । तर सन् १६३७ को सुरुवातदेखि नै उक्त फूलको मूल्यमा कमी हुदै गयो । केही महिनामा नै यसको माग एवं मूल्य शून्य प्राय: भयो । छिट्टै नाफा कमाउने सोचका साथ लगानी गर्ने ब्यक्तीहरुले धेरै रकम गुमाए । यस घटनालाई नै वित्तीय क्षेत्रको पहिलो बबल र क्र्यास (Bubble & Crash) भन्ने गरिन्छ ।  

उक्त समयमा काठमाडौंमा मध्य-मल्ल काल अन्तर्गत सिद्धिनरसिंह मल्ल र प्रताप मल्लले राज्य गर्दै थिए । नेपालको पनि भोटसँग ब्यापार थियो भने काठमाडौं हुदै भोटसँग ब्यापार गर्ने भारतीयहरुसंग कर उठाउने चलन थियो । आम्दानीभन्दा खर्च कम भएकोले मनग्य वचत हुन्थ्यो । वचतलाई लगानी गरी थप ब्यापार बृद्धि गर्ने भन्दा त्यस्ता वचतहरु मन्दिर, तलाउ, पाटी आदिमा खर्च गर्ने चलन थियो । अलि पछि साना तिना राज्यहरु विचको झैझगडा र लडाईले वचत हुनै छाड्यो र ब्यापार पनि सुक्यो । नेपालमा लगानीको सोचाई राणाकालको अन्त्यतिर मात्र सुरु भएको देखिन्छ । नेपालमा बबल र क्र्यास (अधिक माग र गिरावट) वारे जिज्ञासा सन् १९९३ मा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज स्थापना भई शेयरको कारोवार थाले पश्चात मात्र सुरु भएको हो । तर यस भन्दा धेरै अघि नै युरोपमा औपचारिक धितोपत्रका बजारहरु स्थापना भई सहज रुपमा कारोवार भईसकेको थियो ।

छिट्टै नाफा कमाउने उद्देश्यले उच्च मूल्यका धितोपत्र वा बस्तु खरिद गरी मूल्यलाई अस्वाभाविक उचाईमा पुर्याउनुलाई बबल भनिन्छ भने यस्ता बबल केही समयका लागि मात्र रहने र त्यस पश्चात मूल्य तिब्र रुपमा घट्ने हुँदा त्यस अवस्थालाई क्र्यास भनिन्छ । शेयर तथा बस्तु बजारमा कायम रहने मूल्यको देशको अर्थतन्त्रसंग स्पष्ट सम्बन्ध हुने भएकोले बबल र क्र्यासको अवस्थामा देशको अर्थतन्त्रमा पनि गम्भीर असर परेको हुन्छ ।

शेयर बजारको पहिलो क्र्यास

सन् १७११ मा ब्रिटेनमा पब्लिक प्राईभेट पार्टनरसिप अन्तर्गत साउथ सि कम्पनीको स्थापना भयो । दक्षिण अमेरिकी राष्ट्रहरुसंग ब्यापार गर्ने पूर्ण एकाधिकार यस कम्पनीमा निहित थियो । एकाधिकारका कारण सवै लगानीकर्ताहरुले यस कम्पनीले धेरै प्रतिफल दिने विस्वासका साथ यसको शेयर खरिद गर्न थाले । सन् १७१९ मा १२५ पाउण्ड हाराहारीमा रहेको यस कम्पनीको प्रति शेयर मूल्य बढेर सन् १९२० मा १००० पाउण्डसम्म पुग्यो । बजारका लगानीकर्ताहरुले धेरै रकम कमाए । दक्षिण अमेरिकी देशहरुमा बृद्धि हुदै गएको लगानी तथा ब्यापारका कारण लगानीकर्ताहरुले यस कम्पनीवाट उच्च प्रतिफल प्राप्त हुने अपेक्षाका साथ अझै लगानी गर्दै गए । त्यही समयमा ब्रिटेन र स्पेनको युद्ध हुन गयो र धेरै दक्षिण अमेरिकी देशहरु स्पेनको नियन्त्रणमा आए । एकाधिकार सहित ती देशहरुमा ब्यापार गर्न व्रिटेनमा स्थापना भएको साउथ सि कम्पनीले ब्यापार नै गर्न पाएन र नाफा कमाउने अवस्था नै रहेन । त्यसैले १००० पाउण्डसम्म पुगेको यस कम्पनीको शेयर मूल्य सन् १७२१ को अन्त्यसम्ममा घटेर १०० पाउण्ड भन्दा कम हुन गयो । यस घटनालाई शेयर बजारको पहिलो बबल र क्र्यासको रुपमा लिईन्छ । सुरुमा केही शेयर ब्यापारीले धेरै नाफा कमाएको देखेर बजारमा पछि प्रवेश गर्ने लगानीकर्ताहरुले ठूलो रकम गुमाउनु पर्यो ।  

त्यस समयका प्रख्यात गणित विज्ञ एवं बैज्ञानिक सर आईज्याक न्यूटन पनि शेयर बजारमा लगानी गर्ने गरेका थिए । उनले सन् १७२० मा ७००० पाउण्डमा शेयर विक्री गरेर करिव ३५०० पाउण्ड नाफा गरेका थिए । नाफा भएको लोभले पूनः बजारमा लगानी गर्दा केही महिना पछि नै उनले २०००० पाउण्ड घाटा खाएका थिए । यस्तो अवस्थामा पनि मानिसहरु शेयरमा लगानी गर्न अघि बढेको देखेर उनको एक भनाई अहिलेसम्म पनि धितोपत्र बजारमा महत्वपूर्ण भनाईका रुपमा हेरिन्छ । उनले भनेका थिए, “एक गणितिज्ञका हिसाबमा म आकासमा टाढा टाढा रहेका ठूला साना पिण्डहरुको चाल गणना गर्न सक्छु । तर शेयर बजारमा मानिसहरुको पागलपन अनुमान गर्न सक्दिन” । हुन पनि त्यस वखतको २०००० पाउण्ड भनेको अहिलेको मूल्यमा ३० लाख डलर भन्दा बढि मानिन्छ ।  

यस घटनावाट बेलायतको लगानी वातावरणमा नराम्रो असर पर्न गयो । लगानीकर्ताहरु लगानी गर्न हच्किए । ब्रिटिस सरकारले पनि फेरी यस्तो दुर्घटना नहोस भनेर सन् १७२१ मा संसार कै पहिलो बबल ऐन जारी गर्यो । घरजग्गाको मूल्यमा आउने उतार चढावलाई कम गर्न सन् १७४० मा उक्त कानूनमा घर जग्गा सम्बन्धी ब्यवस्थालाई समेत समेटियो । युरोपमा बस्तु तथा धितोपत्रको बजारमा यस्तो तीब्र गतिविधी हुँदै गर्दा नेपालमा शाहबंशको राज्य सुरु भएकै थिएन । ब्रिटेनमा बबल ऐन जारी हुँदा नेपाल राज्य खडा गर्ने पृथ्वी नारायण शाहको जन्म पनि भएको थिएन ।

क्रमशः (बाँकी अर्को अंकमा)

धन लामा, कनेक्टिकट

[email protected]

महाभारत युद्धको प्रमुख पात्र भगवान श्रीकृष्ण हो भन्नेमा दुई मत छैन । भनिन्छ, कृष्णले चाहेको भए महाभारतको युद्ध नहुन पनि सक्थ्यो । युद्ध नभएको भए हजारौ वीर योद्धहरु मारिने थिएनन् । कुरुक्षेत्रमा मानव रगतको खोलो पनि बग्ने थिएन । अनि अर्को महत्वपूर्ण कुरा चाँहि के हो भने, महाभारतको युद्ध नभएको भए हिन्दूहरुको पवित्र धर्मग्रन्थ भागवत गीता जन्मिने थिएन । त्यो नै मानव ईतिहासको पहिलो र अन्तिम महायुद्ध थियो । महाभारत युद्ध वास्तवमा एउटा प्रतिनिधी युद्ध थियो किनभने हरेक व्यक्तिले जन्मदेखि मृत्‍युपर्यन्त अनेक भौतिक तथा मनोवैज्ञानिक  युद्धहरु लड्नु पर्दछ ।  कृष्ण त अर्जुनलाई भन्ने वहानामा हर-एक मनुष्यलाई भनिरहेको थिए कि जीवनको युद्ध डटेर लड । ईमान्दारीपूर्वक लड । मृत्‍युको भयबाट मुक्त भएर लड । हार र जीतको पर्वाह नगरी लड ।अनि के प्राप्त हुन्छ र के गुमाउँछु ? भन्ने भुलेर लड । त्यसैले यो जीवनको महाभारतलाई पनि म कृष्णको महाभारत भन्ने गर्दछु । कृष्णको महाभारतमा बुद्धको बुद्धत्व आजको बिषयवस्तु हो । यो विषय आँफैमा विरोधाभाषी देखिन्छ । जीवन र जगत आफैमा विरोधाभाषी छ । यस कारण कि दुवै द्वेतको जगमा उभिएको छ । कृष्ण त भनिरहेको छ कि “त्यहाँ एउटा महाजीवन छ जुन समस्त द्वन्द भन्दा पर छ र चरम् आनन्ददायी छ” । बुद्ध भनिरहेको छ कि “निर्वाण त्यो त्यस्तो वाण हो, जसले जीवनको सम्पूर्ण दाग र दुखहरुलाई मेटाई दिन्छ ” । म आफै माथि प्रश्न सोधीरहेको छु, कृष्णको महाभारतमा बुद्धको बुद्धत्व ? 

एक दिन मनको आकाशमा विचारहरुको बादल बनेर म मडारिदै थिएँ । अकस्मात् एउटा विचारको मुस्लो ज्वालामुखी भएर उड्यो ! अंगुलीमालले तरवार छोडेर पाए । बुद्धले दरबार छोडेर पाए । भन्दै, घरबार छोडेर हिड्नेहरु घरको न घाटको जस्तो जीवन बाँचिरहेको पनि देखेको छु नी ! फेरी मनले प्रति प्रश्न गर्यो, वास्तवमा म को हुँ र कसैको जीवनको बारेमा बोल्ने ? कसैको उन्नति अवनतिको बारेमा चिन्तित हुने ? जब कि बुद्ध आफ्नै शिष्य भिक्षु आनन्दको निर्वाणको जिम्मा लिन सक्दैन र कृष्ण अर्जुनलाई सारथीको स्थानमा राखेर अर्जुनको तर्फबाट महाभारतको युद्ध लड्न सक्दैन ? जीवनको महाभारत हर एक व्यक्ति आफैले लड्नु पर्छ र निर्वाण साक्षात्कारको यात्रा पनि हर एक व्यक्तिको नितान्त वैयक्तिक यात्रा हो । 

भगवान कृष्णको भाषामा हामी हरेक दिन जीवनको कुरुक्षेत्रमा आ-आफ्नो महाभारत लडिरहेका हुन्छौं । गाँस, बास र कपासको लागि भौतिक दुनियाँमा लड्नु पर्ने महाभारत त छँदैछ, त्यो भन्दा ठूलो लडाईँ अन्तरजगतमा छ त्यो मानसिक लडाईँ हो । जीवजन्तु र अन्य प्राणीको सवालमा त्यो लडाईं मुलत: जीवनको अस्तित्वगत लडाईं हो भने, मानवीय जगतमा हामी विभिन्न तह र तप्कामा अस्तित्वगत तथा अहंकारजन्य मनोवृत्तिको महाभारत अविछिन्न रुपमा लडिरहेका हुन्छौं । तर यो युग कृष्णको ऐतिहाँसिक महाभारतकालीन युग होईन । यो युग त सिद्धार्थ गौतम आफ्नो तपको बलले बुद्धमा अनुवाद भएको युग हो । ऐतिहाँसिक र शास्त्रीय युग गणनाको हिसाबले कलि भनिएको र मानिएको यो युगमा मानिसको मनोविज्ञानमा चल्ने महाभारत कुनै पनि मानेमा ऐतिहाँसिक महाभारत भन्दा कम छैन । सत युगलाई सत्व, त्रेतालाई राजासिक तर्फको संक्रमण र द्वापरलाई राजसिक युग मान्ने हो भने कलियुग गुणात्मक हिसाबले तामासिक युग हो । बुद्धको बुद्धत्वको यो २५६३ बर्षमा समाज र व्यक्तिको मनोविज्ञानमा तामासिक गुणको घनत्व तीब्र रुपमा बढ्ने क्रममा छ । सृष्टिको सिर्जनशीलतामा तमसले प्रमुख भूमिका खेलेको हुन्छ । प्रकृति त्यही तमससंगको ताण्डव आलिंगनमा नव जीव, जीवन र जीवनको सिर्जना गर्दछे ।

तर भौतिक जगतमा विज्ञानको विकास पनि मनोवैज्ञानिक महाभारतकै एउटा अंश हो । आजको समाजमा हुने गरेका हत्या, हिंसा र  बलात्कारका घट्नाहरु महाभारत कालमा द्रौपदीको वस्त्रहरण भन्दा कम छैन बरु बढी छ । राष्ट्र भित्र र राष्ट्र-राष्ट्र बीचको शक्तिको लागि भईरहेको राजनीतिक र कुटनीतिक खिचातानीहरु हस्तिनापुरको राज्य व्यवस्था भित्र र बाहिरका राज्यहरुसंग भएका खिचातानीहरु भन्दा बढी छ तर कम छैनन् । विज्ञान र प्रविधीको विकासले भूगोल र सूचनाको पहुँचलाई सुलभ बनाईदिएको छ । जतिजति विज्ञानको ज्ञानको दायरा बढ्ने क्रममा छ उत्ति नै अध्यात्मको आत्मा मर्ने क्रममा छ । यो विश्वव्यापी समस्या हो भने आन्तरिक रुपमा वैदिक सँस्कार र संस्कृतिको जगमा उभिएको हिन्दू धर्मसंगको समिश्रणले बुद्ध शिक्षालाई धेरै हदसम्म जटिल र क्लिष्ट बनाई दिएको छ । यो हुनु थियो र भई नै रहेको छ, हुनु थियो यस अर्थमा कि ‘मेरो परिनिर्वाण पश्चातको ५०० वर्षसम्म मात्र मेरो शिक्षाको असली रुप देख्न पाईनेछ’ भन्ने बुद्धवाणी आज चरितार्थ भएको छ । बुद्ध धर्म एक होईन अनेक सम्प्रादयमा विभक्त छन् । महायान, हीनयान, वज्रयान र थेरवाद जस्ता अनेकन शाखाहरुमा विभाजित बुद्ध धर्म हाम्रो वेदीय हिन्दूपरक समाजमा साँस्कृतिक सहकार्यमा समेत सरिक छ  । बौद्ध धार्मिक ग्रन्थहरुमा वेद र पुराणहरुका प्रभाव राम्रैसंग परेको छ । यसर्थमा बौद्ध धर्मले मठ, मन्दिर र शक्ति पीठहरुको अवधारणालाई समेत सहर्ष स्वीकार गरेको छ । त्यही सर्वस्वीकार्यताको जगमा नै त हाम्रो देशमा हिन्दू, बौद्ध र अन्य धार्मिक सम्प्रदायको बीचमा सदियौंदेखि धार्मिक सौहार्दताको सुन्दर फूल फुलिरहेको छ । जब कि विशेष गरी मुस्लिम सम्प्रदायमा सुन्नी र शियाको बीचमा ठूला-साना रक्तपातपूर्ण महाभारतहरु मन्चित भईरहेका हुन्छन् । अझ भनिन्छ कि धर्मको नाममा यो संसारमा जत्ति युद्ध भएको छ, अरु कुनै पनि विषयमा भएको छैन । यस मानेमा हाम्रो देश शान्तिपूर्ण छ । बुद्धलाई शान्तिको पर्याय मान्ने गरिन्छ, शान्ति भन्ने बितिक्कै हाम्रो मानसपटलमा या त सेतो परेवा, या त सिद्धार्थ गौतम बुद्धको तस्वीर आईहाल्छ । मैले माथि कतै उल्लेख गरेको छु, फेरी पनि यो तमसको युग हो, यहाँ एक होईन अनेकन कलियुगीन शकुनीहरु सलबलाई रहेका छन्, द्वन्द उनीहरुको खेती हो । द्वन्दको खेती नै ऐतिहाँसिक महाभारतको निरन्तरताको कडी हो । भगवान कृष्ण कै भाषामा पनि यो त चलिरहन्छ, यही कली युगमा हजारौं अर्जुन जस्ता पात्रहरुले मोक्ष प्राप्त गरेता पनि र हजारौं सिद्धार्थ जस्ता पात्रहरुलाई निर्वाण उपलब्ध भएता पनि यो युग युगको महाभारत त चलिनै रहनेछ, त्यो अन्तिम महाप्रलयमा यो सृष्टी विलय नहुँदासम्म । यो सृष्टी चक्रमा मायाको चक्रव्यूह अभिमन्यू फसेको चक्रव्यूह भन्दा अनगिन्ति गुणा ठूलो र भयानक छ । यही चक्रव्यूहमा त जन्म र मृत्युको अविछिन्न चक्र चलिरहन्छ । त्यसैले त भगवान कृष्ण महाभारतमा भन्नु हुन्छ, “हे अर्जुन ! जन्म मृत्यु, मृत्यु र जन्मको त्यो अथाह सागरबाट बाहिर निस्क ! आउ मेरो शरणमा आउ ” । फेरी पनि बुद्ध भन्छ, निर्वाण त्यस्तो वाण हो जसले तिमी भित्रको संसारको महासागरलाई सुकाई दिन्छ, न जन्म न मृत्युको परम आनन्द अनन्त नव जीवन दिन्छ । तर यो कलियुगिन जीवनको महाभारतमा विना गुरु सम्यक सम्बुद्ध बन्ने सपना करिव असम्भव छ । तर सम्यक गुरु पो कहाँ खोज्ने ? कसरी खोज्ने ? कसरी चिन्ने ? धार्मिकताको महायात्रामा अहिले आएको धर्म संकट यही हो ।

पुरुषोत्तम लम्साल

भर्जिनिया अमेरिका

विश्वन्युजको अघिल्ला दुई अंकमा चर्चहरुभित्र हुने व्यभिचारका दृष्टान्त संक्षेपमा थियो । यो अंकमा यूरोपका केही देशका चर्चहरु कसरी यौन शोषणको अड्डा छन् भन्नेबारे केही उल्लेख गरिनेछ । किन चर्च, चर्च सँस्कृति र चर्चभित्रका विकृति हाम्रा लागि जान्न आवश्यक छ ? यो महत्वपूर्ण प्रश्न हो । हामी संविधानतः धर्मनिरपेक्ष देशमा छौं । यद्यपि, नेपाललाई कसले धर्म निरपेक्ष बनायो भन्ने विषयमा विवाद र बहस उस्तै छन् । आन्दोलनको एजेण्डा नै नभएको विषय कसरी संविधानमा घुस्यो ? कसैले यकीन जानकारी दिएका छैनन् । यथार्थ चाँहि धार्मिक स्वतन्त्रता र धर्म निरपेक्षतालाई एउटै तुलोमा जोख्न मिल्दैन र सक्दैनौं भन्ने नै हो ।

धर्म धर्मजस्तो मात्र भएन भने धर्मले निम्त्याउने संकट कति विकराल र भयावह हुन्छ भनेर हेर्न विश्वका कयौं देशका उदाहरण जबरजस्त छन् । धर्म परिवर्तनकै कारण नेपालमा बौद्धमार्गी, बौद्धदर्शनका अनुयायी कसरी मात्रा र गुण दुबैमा संकटमा पर्ने क्रम बढ्दैछ ? किराँत सँस्कृतिका जराजरासम्म फैलिएको धार्मिक अतिक्रमणले उनीहरुको सभ्यता, संस्कृति र पहिचानलाई कसरी संकटउन्मुख बनाउँदैछ ? यी गम्भीर प्रश्नको उत्तर खोज्न पनि विश्वका चर्चहरुभित्र भए र हुनेगरेका कृत्यबारे जान्न आवश्यक छ ।

किन चीनले गत पौष १० गते देशकै सबैभन्दा ठूलो चर्चमा डोजर चलायो ? किन त्यहाँका चर्च सञ्चालित विद्यालयहरु बन्द गर्न आदेश दियो ? किन चीनले बाइबलको अनलाइन विक्रीमा प्रतिबन्ध लगायो ? धर्ममा चीनको यो चासोले नेपाललाई छुन्छ कि छुँदैन ? छुन्छ भने कुन हदसम्म छुन्छ ? यो प्रश्नको उत्तरका लागि पनि हामीले चर्च र चर्चले निर्माण गरेका चित्र र चरित्रबारे बहस गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ । एक महिनाअघि बेल्ट एण्ड रोड फोरम फर इन्टरनेशनल कोअपरेशनको दोस्रो संस्करणमा सहभागी हुनेक्रममा राजकीय भ्रमणको दौर पूरा गर्नुभएका राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीसमक्ष चीनले धर्मको विषयसमेतमा चासो देखाएको भन्ने विषय ‘नोटिस’ हुनु अर्को महत्वपूर्ण तथ्य हो ।

भारतमा भर्खरै सम्पन्न चुनावी नतिजाले नेपालमा पनि धर्मको बहसलाई अनेक आयाम र कोणबाट उठान गरेको छ । ती बहस कति सतही छन् वा गम्भीर छन् ? भारतीय जनता पार्टीको जीतमा नेपालमा हिन्दूवादी संघसंस्थाले विजय जुलुश निकाल्नुको अर्थ के ? यो पाटोमा विमर्श हुनुअघि हामीले धर्मलाई धर्म र राजनीति दुबै सन्दर्भमा अध्ययन गर्नु वाञ्छनीय हुन्छ । यसैले विश्वसन्देशको यो तेस्रो अंकमा चर्च, चर्च सँस्कृति र चर्चभित्रका विकृतिहरुको विषय निरन्तर गरिएको हो ।

अमेरिकाकै बाँकि अंशः सन् १९९० को दशकमा पादरीहरु पौल सान्ले र जन जियोघानको दूराचार सतहमा आएपछि फैलिएको तरंगले अमेरिकी समाजलाई पुनः एकपटक चर्चबारे परम्परागत धारणामाथि पुनविचार गर्न बाध्य बनायो । अमेरिकी चर्चहरुमा हुने अर्को दुर्दान्त शोषणलाई विस्कन्सिन राज्यको प्रकरण (सेन्ट जोन्स स्कूल नामको बहिरा तथा सुस्त श्रवण विद्यालयमा मात्र दुई सयभन्दा बढी विद्यार्थीमाथि यौनजन्य हिंसा) ले थप पुष्टी गर्र्यो । भ्याटिकनको नेतृत्व तहमा रहेका लरेन्स मर्फी यो अपराधका मुख्य आरोपी थिए । गत वर्षकै जुन महिनामा वाशिंगटन डिसिस्थित भ्याटिकन दूतावासमा कार्यरत कूटनीतिज्ञ एम सी अल्बेल्र्टो क्यापेला चाइल्ड पोर्नोग्राफी प्रकरणमा मुछिएर पाँच वर्षका लागि जेल परे ।

पछिल्लो दशक अमेरिकामा चर्चहरुबाट भएका उत्पीडनका घटना लुकाउन र दबाउन ठूलो धनराशी खर्च भएको समाचार आइरह्यो । सन् २००३ को सेप्टेम्बरमै ८५ मिलियन डलर खर्च गरेर चर्चपीडितहरुको मुद्दाहरु सामसुम गर्ने प्रयत्न बोस्टन आर्कडियोसिज प्रकरण ९द्ययकतयल ब्चअजमष्यअभकभ क्अबलमभि० ले कुख्यात छ । यस्तै सन् २००७ मा लसएञ्जलसदेखि आर्कडियोसिजसम्मका ५०४ जना पीडित मनाउन ६६० मिलियन डलर क्षतिपूर्ति तिरेको सार्वजनिक भयो (समाचार, बीबीसी, जुलाई १६, २००७) । क्यालिफोर्नियामा सन् २००२ देखि पाँच वर्षको अवधिमा एक हजारभन्दा बढी व्यक्ति चर्चभित्र यौन हिंसाको शिकार भएको उजुरी परेको थियो । यही उजुरी सल्टाउन उक्त धनराशी खर्च भएको हो । प्रकाशित समाचारहरु अनुसार अमेरिकामा चर्चपीडितहरुका लागि अहिलेसम्म २ खर्बभन्दा बढी भुक्तानी भइसकेको चर्च पीडितहरुको सञ्जालले उल्लेख गरेको छ ।

जर्मनीका चर्च पनि त्यस्तै;

९ वर्षअघि जर्मनीका ठूला २७ मध्ये १८ वटा क्याथोलिक चर्चमा भएको अनुसन्धानले ३ सयभन्दा बढी बालबालिकामाथि यौनहिंसा र शारीरिक शोषण भएको तथ्य सार्वजनिक गर्यो । जेसुईट स्कूल, क्याथोलिक स्कूल र पोपका दाजु मुनसिग्नोर जर्ज राप्जींगरले नेतृत्व गरेको रेगेन्सबर्ग स्कूलसमेत गरी १७० विद्यार्थीमाथि वर्षौदेखि शारीरिक शोषण भइरहेको पाइयो । चर्चमा कर्मचारी र पादरीहरुको उद्देश्य प्रार्थना गर्नु र गराउनुभन्दा यौन हिंसाको अवसर खोज्नु मात्र रहेको आरोप लागे । जब यस्ता सयौं घटना बाहिर आए, जर्मनीमा उच्चस्तरीय आयोगहरु गठन भए । र, आयोगले भन्यो — ‘चर्चमा धर्माधिकारीहरु यौनलिप्सामा लिप्त छन् ।’

जर्मनीको क्याथोलिक कार्डिनल चर्चमा भएको यौन दूराचारको सिलसिलेबार घटनालाई लिएर जर्मन विसप कन्फ्रेन्स प्रमुख कार्डिनल माक्र्सले ‘चर्चमाथिको विश्वास र भरोसा नष्ट भएको’ भन्दै चर्चका पादरी र विसपहरुले लुकाएको, दबाएको र वेवास्ता गरेका हजारौं घटनाले इसाईमाथिको आस्था धराशायी बनाएको बताए (सेप्टेम्बर २५) । अध्ययनअनुसार त्यहाँको क्याथोलिक चर्चमा सन् १९४६ देखि सन् २०१४ सम्म चार हजारभन्दा बढी बालबालिकाको शोषण भएको भेटियो । चर्चका १ हजार ५ सय ७० पादरीले चार हजारभन्दा बढी नाबालक, किशोर र किशोरीको यौन शोषण गरेको पाइएको हो । पत्याउनुहुन्छ, अधिकांश पीडितको उमेर १४ वर्षभन्दा कम थियो ? विसप कन्फ्रेन्सकै आदेशमा भएको अध्ययनको नेतृत्व ह्यारोल्ड डाइसिंगले गरेका थिए । प्रतिवेदनले १४२९ चर्च इलाकाका पादरी र चर्चका कर्मचारी दूराचारी रहेको निश्कर्ष निकाल्यो । के फादर, के विशप, के कार्डिनल सबको निशाना बालयौन दुराचार रहने गरेको फेला पर्यो । दूराचारी पादरीहरुमा ४२ प्रतिशत अरु गम्भीर आरोपी छन् । पीडितमा भने ६३ प्रतिशत बालक, छात्र, किशोर र ३५ प्रतिशत बालिका, छात्रा, किशोरी छन् । अध्ययनअनुसार, चर्चमा प्रार्थना गर्न एवम् धार्मिक कक्षा लिन जाँदा सबैभन्दा बढी दूराचारको शिकार भएको पाइएको छ ।

जर्मनीमै उक्त अध्ययनमा पीडितको संख्या लुकाइएको र अपराधीहरुलाई बचाउने उद्देश्य राखिएको आरोप लाग्यो । अर्थात् व्यभिचारको तस्वीर देखाइएको भन्दा भयावह र आततायी रहेछ । जर्मनीमा पछिल्लो एक वर्षमा मात्र झण्डै १२ हजार बाल यौन दुर्व्यवहारको घटना दर्ता भएको छ । एकिगे टिस एउटा प्रतिनिधि संगठन हो जसले चर्चमा बलत्कार, यौन शोषण र दुर्व्यवहार ब्यहोरेका पीडितको पक्षमा बोल्दै आएको छ । थप जानकारीका लागि तपाई उक्त संगठनको पृष्ठ केलाउन सक्नुहुन्छ ।

आयरल्याण्डका चर्च झन् फोहोरी;

आयरल्याण्डमा चर्चहरुभित्र हुने गरेका अनैतिक र अप्राकृतिक गतिविधिको अध्ययन गर्न सन् २००९ मा न्यायाधीश योभ्नी मर्फी नेतृत्वमा स्वतन्त्र जाँचबुझ आयोग गठन भयो । आयोगले त्यहाँ पछिल्लो ३० वर्षमा भएका सयौं दुराचारका बिवरण सार्वजनिक गर्यो । र, लुकाउने प्रयास भएका घटना ४४० वटा मुद्दा किटानी गर्दै लुकाइएका घटना हजारौ हुनसक्ने प्रक्षेपण गर्यो । कतिसम्म भने, चर्चहरुले यौनशोषणकै अभिप्रायले बिद्यालय र अनाथआश्रम वा आश्रयस्थल चलाउने गरेको भेटियो । प्रतिवेदन सार्वजनिक भएपछि अखबारहरुले ‘आयरल्याण्डका चर्चहरु बालबालिकाका लागि नरकभन्दा फोहोर रहेको’ टिप्पणी गरे । तात्कालीन धर्मगुरु पोप बेनेडिक्ट सोह्रौंले आयरल्याण्डका जनतासँग लिखित माफी मागे (२० मार्च २०१०) तर पोपको माफीले चर्चहरुमा भएका अपराधका घटना लुकाउन सकेन ।

आयरल्याण्डमा गत अगष्ट २६ मा हजारौंले सडकमा विरोध प्रदर्शन भरे । सडकमा थिए चर्चका पादरी र विशपहरुबाट यौनहिंसाको शिकार भएका पीडितहरु । त्यहाँ सन् १९८० देखि नै चर्चहरुमा हुने यौन दूराचारको विषय बाहिर आउन थालेको थियो । तर घटनालाई तात्कालीन पोप जन पलले कूटनीतिक छुटको साहारा लिएर दबाएको बताइन्छ । कोल्म गर्मेन नामका पीडितले आयरल्याण्डमा पोपको भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा त्यतिबेला आफूजस्तै अन्य दर्जनौं बालबालिकामाथि भएका दूराचारको घटना लुकाउने पादरीहरुको बारेमा पोपबाट जान्न मन लागेको बताए । यो प्रदर्शनीलाई आइरिस टाइम्सले सर्वाधिक महत्व दिएको थियो । कारण, पत्रकार म्यारी कोलिन्स आफैं चर्चमा हुने यौनहिंसाका पीडित र साक्षी थिए (कालिन्सको व्यक्तिगत बिवरण) ।

यसअघि चर्चमा भएका दुराचारका दस्तावेज सुरक्षाका खातिर आर्थिक भ्याटिकनले आयरल्याण्ड सरकारसँग सौदाबाजीको प्रस्ताव गरेको खुलासा भइसकेको थियो । पूर्व आइरिस राष्ट्रपति म्यारी म्याकएलिसले ‘सन् २००३ मै भ्याटिकनका तात्कालीन विदेशसचिव कार्डिनल एञ्जेलो सोदानोले सौदाबाजीको प्रस्ताव गरेको’ खुलासा गरेर चर्चबाट भइरहेका अत्याचारविरुद्ध मुख खोलेकी थिइन् । कार्डिनल सोदानोले आयरल्याण्डका पूर्व बिदेशमन्त्री देर्मोट अथेरनमार्फत सन् २००४ मा पुनः अर्को प्रस्ताव गरेको पनि समाचार आयो ।

‘भ्याटिकन आफैं चर्चमा हुने दुराचारका घटना लुकाउन, ढाकछोप गर्न संलग्न छ र यसका लागि ऊ सम्बन्धित देशका सरकारसँग सिधै सम्पर्क राख्छ’ चर्चपीडितहरुसँग सम्बन्धित रहेर दशकौं लामो अनुभव बटुलेका फादर थोमस डोयल भन्छन् ‘नियोजित, संगठित, अपराधहरुमा माफी मागेर चर्च जोगाउने प्रपञ्च निन्दीय छ र हजारौं पीडितको बलिदानी दिएर चर्च जोगाउनु आमअपराध हो ।’ यो भनाई पोप फ्रान्सिस्को पादरीहरुको परिवारको विश्व सम्मेलन (२४ अगष्ट, २०१८) मा सहभागी हुन आयरल्याण्ड रहँदा आएको हो ।

यूरोपका बेल्जियम, फ्रान्स र चिलीका चर्चहरुको नारकीय बर्णन बाँकि नै छन् । विश्वसन्देशको आगामी अंक भारत र नेपाल सन्दर्भमा हुनेछ । र, क्रमशः धर्मका तन्तुलाई राजनीतिसँग जोड्ने प्रयास गरिनेछ ।

दधिराम खतिवडा

झण्डै २०० वर्षको इतिहास फर्केर हेर्दा करिब १० लाख ब्रिटिश गोर्खाली सेनामा भूपू तथा सेवारत नेपाली युवाहरूलाई बेलायतले दासतापूर्वक शोषण गरेको केही अप्रिय विवरण सार्वजानिक भएका छन् । विशेषगरी पहिलो विश्वयुद्ध र दोस्रो विश्वयुद्धमा भारत, बर्मा, मलाया, यूरोप लगायत अनेकौं स्थानमा भएका युद्धमा मारिएका भूपू गोर्खालीहरुको बेलायतले लगभग ७ लाख युवाहरू प्रयोग गरेको छ भने करिब ५ लाख युवाहरू मारिएका वा हराएका वा घाइते भएको प्रारम्भिक अनुमान छ । तर, बेलायतले हालसम्म नेपाली नागरिकहरूको मातृभूमि देश र सम्बन्धित नेपाललाई कुनै जानकारी दिएको छैन ।

अर्कातर्फ गोरखा भूतपूर्व सैनिक संघले बताएअनुसार बेलायती सेना र नेपाली गोरखा भूपू सैनिकबीच विभेद हुँदै आएको छ । सन् १९९७ जुलाई १ अघि सेवा निवृत्त गोरखा भूतपूर्व सैनिक माथिको तलब, निवृत्तिभरण र अन्य सुविधा बेलायती सैनिकसरह बराबरी दिएको छैन । डा. युवराज संग्रौला एक अनुसन्धानमा लेख्छन्– ‘गोर्खा सैनिकहरुले प्राप्त गर्ने पाउण्ड बेलायतले भारतको रिजर्भ बैंकमा पठाउँछ र भारतीय रिजर्भ बैंकले नेपालमा भारतीय रुपैयाँ पठाउँछ । यो अचम्मको व्यवस्थाले प्रत्यक्षतः नेपाली नागरिकको जीवनमा विदेशीको नियन्त्रण अशोभनीय शोषण कायम रहेको छ । उक्त व्यवस्था दुनियाँको कुनै कानुन र सम्झौताबाट निर्देशित पनि छैन ।

सुगौली सन्धिपछि नेपालीहरू ‘कम्पनी बहादुर’का लागि लड्न थालेका हुन् भने अहिले पनि राज्यको औपचारिक मान्यतासहित नागरिकहरू बेलायती र भारतीय सेनामा बहादुरीका साथ लडिरहेका छन् ।

बेलायती दस्तावेजहरूमा पाइएका तथ्याङ्कहरू भ्रमपूर्ण र झुटा छन् । उनीहरूले गोर्खा सैनिकहरूमाथिको अत्याचार ढाकछोप गर्न यथार्थ संख्याको तथ्यांकलाई लुकाएका छन् । दोस्रो विश्वयुद्धमा फ्रान्सको दक्षिण क्षेत्रमा मात्र एकै रातमा १७ हजार गोर्खालीहरू मारिएका थिए भने बर्माको माण्डलेमा मात्र एकै दिन ११ हजार मारिएका थिए । बेलायतले युद्ध क्षेत्रमा गोरा नागरिक युवाको ज्यान जोगाउन, गोराहरूको मृत्यु वा रगतका लागि गोर्खालीलाई प्रयोग गरेर हजारौं गोर्खाहरूको बलिदानबाट आफ्ना नागरिक बचायो । त्यो पनि बिना लगानी । अधिकांश नेपालीलाई विश्वयुद्ध सकिएपछि बिना पारिश्रमिक रित्तो हात फर्कायो । यो अमानवीय शोषणको निन्दनीय स्वरूप हो । जति भत्र्सना गरे पनि कम हुन्छ ।

विभिन्न युद्धमा मारिएका, हराएका र अंगभंग भएका भूपू गोर्खा सैनिकहरुको लगत नेपाल सरकारले हालसम्म अद्यावधिक गरेको छैन । न त नेपाल सरकारले युद्धमा मरेका, हराएका र अंगभंग भएका आफ्ना नागरिकको खोजी गरेको छ, न त बेलायत सरकारले नै दिएको छ । नागरिक बेच्न उद्धत राणा सरकारको प्रवृत्ति पछिल्ला सरकारहरुमा पनि यथावत रहेको देखिन्छ । पञ्चायती शासनले गोर्खाहरुप्रति गर्ने व्यवहारमा कुनै परिवर्तन थिएन । त्यसपछिका कुनै पनि सरकारहरुले यति धेरै ठूलो क्षति भएको कुरालाई कहिल्यै गम्भीर रुपमा लिएको पाइँदैन ।

अहिले तत्काल ब्रिटिस सेनाले महिलाहरुको गोर्खा ब्रिगेडमा भर्ना शुरु गरेको बताएको छ । यस सम्बन्धमा उसले नेपाल सरकारसँग समन्वय गरेको छैन । आफूखुसी भर्ना गर्ने यस कार्यले समेत नेपाली नागरिकको जीवनमा बेलायती रक्षा मन्त्रालयको नियन्त्रण कायम रहेको भन्ने आशय देखिन्छ । नेपाल सरकारको सार्वभौम अधिकारको उल्लङ्घन गरेको प्रष्ट देखिन्छ ।

समाजशास्त्री डा. गणेश गुरुङ भन्छन, ‘हामीले ‘गुर्खा’ ब्राण्डको सही प्रयोग गर्नै जानेनौं । दुई सय वर्ष पुरानो यो ब्राण्ड ‘एडिडास’ र ‘नाइकी’ भन्दा पनि बलियो छ । तर, विदेसिएका हाम्रा सुरक्षा कामदारले न राम्रो तलब पाएका छन् न सेवासुविधा । यता नेपाल सरकार र सेनासमेतको अग्रसरतामा राम्रो तालिम दिने हो भने यूरोप, अमेरिका र जताततै सुरक्षा विशेषज्ञका रूपमा नेपालीले मनग्ये कमाउन सक्छन् । नागरिक र राज्य दुवैका लागि यो राम्रो हो । ‘गुर्खा’ ब्राण्डको मूल्य हामीले बुझ्नुप¥यो ।’

नेपालको प्राकृतिक सम्पदा, सौन्दर्यता पछाडि विश्वले चिन्ने तत्कालीन नेपाली गोरखाली सेना हो । केही समय अगाडि दक्षिण कोरियाली शासक किङ जोङ उन र अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड जे ट्रम्पको शिखरवार्तामा सुरक्षाको जिम्मेवारी नेपाली गोरखाली सेनाले बहन गरेको थियो । यसले झन् विश्वमा गोरखालीको बहादुरी, वीर र पराक्रमलाई थप उचाइमा पु¥याएको छ । बेलायती महारानी एलिजावेथ द्वितीयले प्रशंसा गर्दै भनेकी छन्– ‘गोरखा सैनिकले इतिहासमा छुट्टै र गरिमामय स्थान ओगट्न पुगेका छन् ।’ तर, असमान विभेदबारे बेलायत सरकार मौन छन् । उसले गोरखाली सेना सुरक्षार्थ खटाई मीठो निद्रामा सुतिरहेको छ ।

प्रतिनिधिसभामा बेलाबखत यस विषयले स्थान पाए तापनि हालसम्म कुनै सरकारी प्रयास भएको छैन । संसद्को अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध समितिले नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमसत्ता र स्वाधिनतालाई सर्वोपरी राख्दै भूपू गोर्खा सैनिकले उठाएका माग र औंल्याएका समस्या समाधान गर्न उच्चस्तरबाट पहल र वार्ता आरम्भ गर्न समितिले सरकारलाई निर्देशन दिएको थियो । गोर्खा भर्ती सन्धिको पुनरवलोकन गरी नेपालको संविधान र लोकतान्त्रिक प्रणालीको मान्यताअनुरुप नेपालको परराष्ट्र नीति कार्यान्वयन गर्न पनि समितिले सुझाव दियो । उक्त सुझावका दस्तावेज दराज र घर्रामै थन्किए, ठोस प्रयास हुन सकेन ।

बेलायती सेनामा कार्यरत नेपाली सैनिकले उठाउँदै आएको माग उनीहरुको व्यक्तिगत हक अधिकारको विषय नभई नेपालको स्वाभिमानको लडाइ भएकाले कूटनीतिक पहल गर्न नेपाल सरकारसँग आग्रह गरेका छन् । ‘भूतपूर्व गोर्खा सैनिकहरूका पेन्सन, नेपाल राष्ट्र बैंकमा सीधै पैसा जानुपर्ने, ३० वर्ष कटेका सन्तानलाई पनि ब्रिटेन ल्याउन पाउनुपर्ने लगायतका विषयहरू प्रतिवेदनमा समेटिएका छन् ।’ बेलायती सरकारसमेत सहभागी भएर तयार पारिएको प्रतिवेदन कार्यान्वयनका लागि नेपाल सरकारले बेलायती सरकारसँग औपचारिक कूटनीतिक पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

भूपू सैनिकहरुले पर्याप्त तलब र उनीहरु युद्धमा मत्यु भएका, घाइते भएका वा हराएका सोको क्षतिपूर्ति उनीहरुका हकदारले पाउनुपर्छ । नेपालले आफ्ना नागरिकप्रति जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्छ । घाइते तथा अपाङ्ग भूपू सैनिकहरूका बालबालिकाका लागि सम्पन्न स्कुलहरु स्थापित गर्ने, मेडिकल कलेजसहितका विश्वविद्यालय, सांस्कृतिक पहिचान, गोर्खा बलिदानको इतिहास अभिलेखबद्ध गर्ने कम्तीमा जेहेन्दार बालबालिकालाई पठनपाठनका लागि आवश्यक छात्रवृत्ति कोषको स्थापना गर्ने व्यवस्था बेलायतले गर्नुपर्छ । नौजवान युवा गोरखालीको ऊर्जा र समय उसले उपयोग गरेको छ ।

(प्रकाशित दस्तावेजका आधारमा)