Category: अर्थतन्त्र

ज्ञानमणि न्यौपाने
१४ साउन, काठमाडौं चिकित्सा विज्ञान थप आधुनिकतातर्फ मोडिदा योगाभ्यासको प्रचलन पनि बढ्दै गएको छ । योग पहिलो पटक नेपालबाट शुरु भएको हो । यो नेपाल र भारतको आध्यात्मिक प्रक्रिया हो, जसले शरीर, मन र विचारलाई एकसाथ प्रभावित पार्छ । यसलाई बौद्ध, हिन्दु, जैन लगायत धर्मसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । योग शब्द नेपालबाट उत्पन्न भएर भारत–चीन हुँदै एसियाभर फैलिएको शास्त्रीय विश्वास रहेको छ ।

योगको सुरुवात शिव र पार्वतीको संवादबाट सुरु भएको मानिन्छ । शिव–पार्वतीको वास नेपालकै हिमालय क्षेत्रमा थियो, नेपाल माहात्म्यको हिमवत् खण्डमा यसको चर्चा छ । योग अहिले संसारकै एक प्रमुख स्वस्थकर विधिका रुपमा स्थापित भएको छ । भागवद् गीतामा समेत योग शब्दको पटक–पटक प्रयोग गरिएकाले धार्मिक तथा शास्त्रीय कालदेखि नै प्रयोग गरिएको पुष्टि हुन्छ ।

नेपालबाटै मनुस्मृतिका पालादेखि योग शुरु भएकाले विदेशी नागरिकका लागि नेपाली योगा आकर्षक बनेको हो । पछिल्लो समय नेपालमा बर्सेनि हजारौं विदेशी योग सिक्नका लागि आउने गरेको योग गुरु डा. चिन्तामणाी गौतम बताउँछन् । उनका अनुसार अमेरिकी महादेश, यूरोपियन र एसियाका सबैजसो देशबाट नेपालमा हजारौं योग सिक्न आउने गरेका छन् ।

काठमाडौं उपत्यकामा योग सिकाउनका लागि विभिन्न केन्द्रहरु खोलिएको छ । योगको बजार अहिले पोखरासम्म समेत पुगेको छ । गौतमबुद्ध, महर्षि पतञ्जलि, मनु, वाल्मीकि, विश्वामित्र लगायतले नेपालमा योगको अभ्यास गरेका थिए । त्यसो त भगवान श्री भोलेनाथले नेपालको हिमालयबाटै योगको शुरु गरेको मानिन्छ । योगको अभ्यासबाट मानिसको दिमागमा सकारात्मक सोचको विकास हुने गौतम बताउँछन् ।

योगमा पनि भारतको दाबी
भगवान गौतम बुद्धको जन्मस्थललाई आफ्नो दाबी गर्ने भारतले योगलाई पनि आफ्नो देशबाट सुरु भएको कुरा बेलाबेलामा दाबी गर्ने गरेको छ । नेपालबाट शुरु भएको योगलाई भारतले संयुक्त राष्ट्रसंघमा भारतबाट शुरु भएको भनेर सन् २०१४ मा अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको प्रस्ताव गरेको थियो ।

भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले सन् २०१४ मा गरेको उक्त प्रस्तावलाई तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले पहिलो समर्थन गरेका थिए । त्यसपछि १ सय ७७ देशले उक्त प्रस्तावमा समर्थन गरेपछि महासभाबाट उक्त प्रस्ताव पारित भयो । सन् २०१५ को जुन २१ देखि हरेक वर्ष यो दिवस मनाइन्छ । तर, योगको शुरुवात नेपाल भए पनि नेपालले भने यसबाट फाइदा लिन सकेको छैन ।

नेपालले योगका बारेमा प्रचारप्रसार नगर्दासमेत अहिले हजारौं विदेशी योग सिक्न आउने गरेका छन् । प्रचारप्रसार गर्न सकेको अवस्थामा यसबाट नेपाली अर्थतन्त्रलाई फाइदा पुग्ने निश्चित छ । नेपालमा विक्रम संवत २०३६ सालदेखि उत्तरायण सुरु हुने दिन पारेर नेपालमा डा. हरिप्रसाद पोखरेलको सक्रियतामा योगको क्षेत्रमा काम गरेका संस्थाको सहभागितामा योग दिवस मनाउन थालिएको थियो ।

वैदिककालमा हिमालयको काखमा ऋषिमुनिले अध्ययन–अनुसन्धान गरी प्रतिपादन गरेको योग नेपालमै लुप्तप्रायः बनेको थियो । पछिल्लो समय भने योगको विकास बढ्दै गएको छ । यसले व्यावसायिक रुप लिएको छ । प्राचीनकालमा योग, ध्यान र आयुर्वेदका माध्यमबाट मानसिक शान्ति एवम् स्थिरता र आरोग्यताको प्राप्ति हुन्थ्यो । आधुनिक युगको प्रभावमा यसलाई चटक्क बिर्सिएका नेपाली युरोप र अमेरिकामा उपचार र सुख–शान्तिका लागि बढी प्रयोगमा आउन थालेपछि योगतिर आकर्षित हुन थालेका हुन् ।

योग वैदिक चिकित्सा पद्धति भएकाले अथर्ववेदमा ‘योगश्चित्तवृत्ति निरोधः’ अर्थात् मनमा आउने विभिन्न विषयलाई रोक्ने अभ्यास गर्नु नै योग हो भनिएको छ । इसापूर्व १६०० मा रचना गरिएको आर्युवेदिक ग्रन्थ चरक संहितामा मनलाई जित्ने सत्वावजय चिकित्सा पद्धतिको विकास हिमालय क्षेत्रको वनमा ऋषिमुनिले योग, ध्यान साधना र तपस्याद्वारा गरेको उल्लेख छ । योग दिवस मनाउन थालेपछि नेपालमा योग र आयुर्वेदको क्षेत्र विकसित हुने यस क्षेत्रमा लागेका स्नातकोत्तर योग विज्ञान एशोसियसन अफ नेपालले जनाएको छ ।

नेपालमा जनशक्ति उत्पादन बढ्दो
त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट यो वर्ष स्नातकोत्तर अर्थात् मास्टर्स गर्नेहरु पासआउट भएका छन् । झण्डै ३० जनाले योगमा स्नातकोत्तर गरे । अब दोस्रो ब्याच पासआउट हुने तयारीमा रहेको त्रिभुवन विश्वविद्यालयले जनाएको छ । विद्यावारिधि गर्नेको संख्या पनि एक दर्जन पुगिसकेको छ । डा. चिन्तामणि गौतम, डा. राजु अधिकारी, डा. पवनमान सुवेदी, डा. दीपक आचार्य लगायतले योग विज्ञानमा विद्यावारिधि गरेका छन् ।

नेपालमा योग र प्राकृतिक चिकित्साको औपचारिक अध्ययन अध्यापन नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयको वाल्मीकि विद्यापीठमा हुँदै आएको छ । प्रवेशिका गरेकालाई छ महिनाको योग र प्राकृतिक चिकित्साको तालिम दिने गरिएको हो । अन्य संघसंस्थाले पनि योगको तालिम दिने गरेका छन् । नेपालभर योग सिकाउने ६ सय संस्था छन् । यी संस्थामा योग अभ्यास गर्न आउने नेपालीभन्दा पनि प्रायः विदेशी छन् ।

नेपालको पहाडी र हिमाली भेगको मध्यभागमा योग एवम् ध्यान केन्द्र स्थापना गरी प्रचारप्रसार गर्नसके योग पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न सकिन्छ । नेपालमा योग शिक्षा लिई विदेश गएका जनशक्तिले मासिक रु. एक लाखदेखि चार लाखसम्म प्रशिक्षण दिएरै कमाइरहेका छन् ।

किन गर्ने योग ?
हालका वर्षहरुमा योगको लोकप्रियता उल्लेखनीय रुपमा वृद्धि भएको छ । बिहानै उठेर मर्निङ वाक गर्ने, ध्यान तथा योग अभ्यासमा सहभागी हुने व्यक्तिहरुको संख्या दिनानुदिन बढिरहेको छ । धेरै मानिसले योगलाई स्वस्थ, सन्तुलित र दीर्घजीवी जीवनशैलीको आधारका रुपमा स्वीकार गरेका छन् ।

विशेषज्ञहरुका अनुसार, योग न केवल रोग निवारणको प्राकृतिक माध्यम हो, यसले मानसिक, शारीरिक र आत्मिक सन्तुलन कायम गर्नसमेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । पछिल्ला विभिन्न अनुसन्धानहरुले पनि योगलाई दीर्घकालीन स्वास्थ्यका लागि अपरिहार्य अभ्यासका रुपमा पुष्टि गरेका छन् ।

योग विशेषज्ञहरुका अनुसार, योगले मानिसलाई आत्मपहिचान गराउन मद्दत गर्दछ । नियमित योग अभ्यासबाट ‘म को हुँ ?’, ‘मेरो कर्तव्य के हो ?’ भन्ने गम्भीर प्रश्नप्रति उत्तर खोज्ने चेतना जागृत हुन्छ । यसले व्यक्तिगत अनुशासनको विकासका साथै सकारात्मक समाज र समुन्नत राष्ट्र निर्माणको परिकल्पनातर्फ प्रेरित गर्दछ ।
योग गुरु डा. चिन्तामणि गौतम भन्छन्, ‘योग भनेको जीवन उपयोगी नियम हो । यो प्राकृतिक जीवनशैलीमा फर्कन सक्ने अचूक माध्यम पनि हो । जब हामी कृत्रिम जीवनशैली र असन्तुलित खानपानतर्फ आकर्षित भइरहेका हुन्छौं, योग अभ्यासले हामीलाई पुनः स्वाभाविक र सन्तुलित जीवनशैलीतर्फ डो¥याउँछ । यसले प्रकृति र जीवनलाई सँगसँगै अगाडि बढाउन मद्दत गर्दछ । समाजमा रोगव्याधी मात्र होइन, आपराधिक मनोवृत्ति कम गर्न पनि यसले ठूलो सहयोग गर्छ ।’

स्वस्थ जीवनशैली निर्माणमा योगको भूमिका महत्वपूर्ण छ । नियमित अभ्यासबाट शरीरलाई लचिलो, ऊर्जावान र रोग प्रतिरोधी बनाउन सकिन्छ । विशेषतः पछिल्लो समयमा बढ्दो अव्यवस्थित जीवनशैली, मानसिक तनाव, असन्तुलित आहार र शारीरिक निष्क्रियता जस्ता कारणले उत्पन्न भएका जीवनशैलीजन्य रोगहरुको नियन्त्रण तथा निवारणमा योग प्रभावकारी उपायको रुपमा स्थापित भएको छ ।
योगले केवल स्वास्थ्यमा मात्र नभई शिक्षा, आचरण, भोजन संस्कृति र सोचमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्दछ । नियमित योग अभ्यासबाट आत्मविश्वास अभिवृद्धि हुने, क्रोध, तनाव, रिस जस्ता नकारात्मक भावनाहरु न्यून हुने र जीवनमा सकारात्मक सोच उत्पन्न हुने गरेका छन् ।

योगले शरीरमा तनाव र चिन्ताका कारण उत्पन्न हुने हर्मोेनहरुलाई सन्तुलनमा ल्याउने कार्य गर्दछ । यसको परिणामस्वरुप मानसिक शान्ति प्राप्त हुने र दीर्घकालीन रुपमा मानसिक स्वास्थ्य पनि सुदृढ हुने गर्दछ । त्यसैले हरेक उमेर समूहका मानिसका लागि योग अभ्यास अत्यन्तै लाभदायी र आवश्यक छ । आजको व्यस्त, तनावपूर्ण र प्रदूषित जीवनशैलीबाट मुक्त भई स्वस्थ, सन्तुलित र आनन्दमय जीवन बिताउन योग उत्तम अभ्यास साबित भएको छ । त्यसैले पश्चिमा देशका नागरिकहरु पूर्वीय दर्शन र योगका सन्दर्भमा बढी रुचीकर बन्न थालेका छन् ।

वार्षिक ७ हजार पर्यटक आउँछन् नेपाल
नेपालमा योग पर्यटन तीव्ररुपमा फस्टाउँदै गएको छ । विशेषगरी काठमाडौं र पोखरामा विदेशी योग पर्यटक बस्न रुचाउने गरेका छन् । गर्मी समयमा धेरै गर्मी नहुने र जाडो समयमा तापक्रम माइनसमा नजाने भएका कारणले गर्दा काठमाडौं, पोखरा लगायतका पहाडी क्षेत्र योग अभ्यासका लागि उपयुक्त मानिन्छ । यिनै कारणले ती क्षेत्रमा योगसम्बन्धी संस्था र पूर्वाधारमा लगानी पनि बढेको छ । पछिल्लो समय बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी पनि योग सिक्न आउने विदेशी पर्यटकको गन्तव्य बन्न थालेको छ ।

हालसम्म नेपाल सरकारको कुनै पनि निकायले योग पर्यटनसम्बन्धी औपचारिक तथ्यांक संकलन नगरेको भए पनि निजी संस्थाहरुको विवरणले यसको वास्तविकता बताउन सकिन्छ । संस्कृति पर्यटन तथा नागरिक उडड्यन मन्त्रालयले अघिल्लो वर्षभन्दा सन् २०२४ मा नेपालमा पर्यटकको संख्या बढे पनि योग पर्यटनका लागि आएकाको संख्या उपलब्ध नभएको जनाएको छ । यसमा सबैभन्दा धेरै भारत र त्यसपछि अमेरिकाबाट नेपाल घुम्न आउनेहरु रहेका छन् ।

नेपाल योगा एकेडेमी र पञ्चेश्वरी योगा रिट्रिटका तथ्यांकअनुसार, महामारीपछिको समयमा विदेशी योग पर्यटकको संख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ । यस्ता संस्थाहरु नेपालभर करिब १५ वटा रहेका छन् । एक संस्थामा मात्र वार्षिक २ सय जना विदेशी योग टिचर बन्ने र ३ सय हाराहारीमा रिट्रिटका लागि आउने गरेका अनुमान गरिन्छ । त्यसलाई आधार मान्दा नेपालमा पछिल्लो एक वर्षमा करिब ७ हजार विदेशी योग पर्यटक आएका छन् । यी संस्थाबाहेक पनि व्यक्तिगत सम्पर्कबाट पनि नेपालमा योग पर्यटक आउने गरेका छन् ।

यी पर्यटकले औसतमा प्रतिदिन ६ हजारदेखि १२ हजार रुपैयाँसम्म खर्च गर्छन् । योग टिचर बन्ने अधिकांश विदेशीले झन्डै दुई महिनासम्म प्रशिक्षण सेवा लिन्छन् भने रिट्रिटका लागि आउनेहरु करिब १५ दिनसम्म बस्ने गर्छन् । यसबाट नेपालले महत्वपूर्ण विदेशी मुद्रा आम्दानी गरिरहेको छ ।

नेपालमा अमेरिकन योगा अलाइन्सको प्रभाव
नेपालमा योग अभ्याससँग सम्बन्धित संस्थाहरु हाल अमेरिकन योगा अलाइन्समा आबद्ध भइरहेका छन् । अमेरिकामा स्थापना भएको यो गैरनाफामूलक संस्थाले बालबालिका, युवा, वृद्ध र अन्य समूहका लागि विशेष योग पाठ्यक्रम विकास गर्छ । यसमा आबद्ध हुने प्रशिक्षकहरुले वार्षिक सदस्यता नवीकरण गर्नुपर्छ । यसअघि भारत र अष्ट्रेलियाका योग संघहरुको प्रभाव रहे पनि हाल अमेरिकन योगा अलाइन्सको प्रभाव बढ्दो छ ।

योग अभ्यासका तीन स्वरुप
नेपालमा योग अभ्यास तीन प्रकारले भइरहेको पाइन्छ ।
शैक्षिक योग : औपचारिक रुपमा योग विषयमा अध्ययन गरेका प्रशिक्षकद्वारा प्रदान गरिने ।
तालिमप्राप्त योग शिक्षक : सर्ट टर्म कोर्स पूरा गरेका व्यक्तिहरुले सिकाउने ।
आध्यात्मिक योग : बाबा, साधु–सन्तमार्फत ध्यान, योग र आध्यात्मिक सेवा प्रदान गरिने ।

कहाँबाट आउँछन् योग पर्यटक ?
नेपालमा योग पर्यटनका लागि आउने विदेशीमध्ये युरोपेली देशहरु विशेषगरी फ्रान्सबाट सबैभन्दा धेरै आउने गरेका छन् । नेपाल र नेपालीलाई हेर्दा नेपालको सांस्कृतिक दर्शन र योगतर्फ फ्रान्सेलीहरु आकर्षित भएको फ्रान्सको एक विश्वविद्यालयमा नेपाली भाषा पढाइरहेकी प्राध्यापक सुमित्रा बुर्लाकोटी बताउँछिन् । उक्त विश्वविद्यालयले लामो समयदेखि नेपाली भाषा पढाइरहेको छ ।

फ्रान्सपछि अमेरिका, अष्ट्रेलिया, क्यानडा र खाडी मुलुक योग पर्यटकका प्रमुख स्रोत राष्ट्र हुन् । पछिल्लो समय चीनबाट आउने योग पर्यटकको संख्या पनि बढ्दो छ । भारतमा योग केन्द्रहरु भीडभाडयुक्त भएपछि र चिनियाँ नागरिकलाई भारतीयले हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आएपछि चिनियाँ योग पर्यटकले नेपाललाई शान्त र सहज गन्तव्यका रुपमा रोज्न थालेका हुन् ।

नीतिगत अभाव र संरचनागत सम्भावना
नेपालमा योग पर्यटनको सम्भावना उच्च छ, तर सरकारको नीतिगत ध्यानको अभाव देखिएको छ । योगा तथा रिट्रिट केन्द्रहरुलाई आधिकारिक रुपमा दर्ता गराउने व्यवस्था, कर छुट सुविधा, संरचनागत पूर्वाधार (बाटो, बिजुली, सञ्चार)मा लगानी, तथा एकान्त र शान्त वातावरणयुक्त क्षेत्रहरु योग ग्रामका रुपमा चिनाउने काम सरकारले गर्न सके यो क्षेत्र पर्यटन आम्दानीको अर्को बलियो स्रोत बन्न सक्नेछ ।

थाइल्याण्डजस्ता देशले योग केन्द्रहरुलाई कर छुट प्रदान गरेर यो क्षेत्रको विकास गरिरहेको सन्दर्भमा नेपालले पनि अब सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्न आवश्यक देखिएको छ । नेपालको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक पृष्ठभूमि योगका लागि अन्तर्राष्ट्रिय आकर्षण बन्न सक्ने क्षमतायुक्त छ । त्यसैले आवश्यक नीति, लगानी र समन्वयमार्फत योग पर्यटनलाई प्राथमिकतामा राखेर अगाडि बढ्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

यस्तो अवस्थामा गर्नु हुँदैन योगा
नेपालमा पछिल्लो समय योग अभ्यासको दर बढेको छ भने हिमालयको देशबाटै योगा शुरु भएकाले नेपालमा योग सिक्नका लागि आउने विदेशीको संख्या पनि बढ्दो क्रममा छ । योग गर्दा के–के कुराहरु गर्नु हुँदैन भन्ने जानकारी पनि सबैले राख्न जरुरी छ ।

खाली पेट योग गर्नु उत्तम
योग गर्नुभन्दा पहिले खाना खान हुँदैन । खाना खाएपछि योग गर्दा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर गर्छ । भोमिटिङ, नोजिया र थकान बढी हुन सक्छ । खाना डाइजेस्ट गर्दा शरीरको शक्ति प्रयोग हुन्छ । त्यस्तो बेलामा योगा गर्दा थप समस्या निम्तिन सक्छ । त्यसैले खाली पेट योग गर्नु उत्तम हुन्छ ।

चोट–पटक लागेका बेला
तपाईलाई शरीरमा कहीं चोटपटक लागेको छ भने योगा गर्नु हुँदैन । कुनै भागमा चोट–पटक लागेको छ भने त्यहाँबाट थप रगत बग्ने, फ्युड बग्ने र चोट पटकमा इन्फेक्सनसमेत हुन सक्छ । त्यसैले चोटपटक लागेका बेला योगा गर्नु राम्रो होइन ।

मोबाइल प्रयोग गर्नु हुँदैन
योग गर्ने समयमा मोबाइलको प्रयोग गर्नु राम्रो होइन । योगा र मोबाइल दुवै एकसाथ गर्नु हुँदैन । यसले योगामा ध्यान दिन सकिंदैन । त्यसैले योगाको समयमा आफ्नो मोबाइल प्रयोग गर्नु राम्रो मानिंदैन । यसले नैराश्यता बढाउन पनि मद्दत गर्छ ।

योग अनुकूल कपडा
योग अभ्यासका लागि योग अनुकूलका कपडा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ । पसिना कम सोस्ने खालका कपडा लगाउँदा ध्यान केन्द्रित नहुन सक्छ । त्यस्तै, गलत कपडा प्रयोगले योग राम्रोसँग गर्न सकिंदैन भने कतिपय अवस्थामा कपडा च्यातिने हुन्छ । त्यसैले योगको समयमा सही कपडा प्रयोग गर्नुपर्छ ।

योगको समयमा कुराकानी गर्नु हुँदैन
योग गर्दै कुराकानी गर्दै गर्ने बानी पनि राम्रो होइन । यसले योगबाट हुने फाइदा हुन सक्दैन । त्यति मात्र होइन एक जनाले कुराकानी ग¥यो भने अरु सबैको समेत ध्यान विकेन्द्रित हुन्छ । त्यसैले योगको समयमा कुराकानी गर्नु राम्रो मानिदैन । योगको समयमा कम बोल्नु नै बुद्धिमान मानिन्छ ।

टावेल नजिकै राख्न भुल्नु हुँदैन
योगको समयमा टावेल आफू नजिकै राख्नु पर्छ । टावेल हुन नसके पनि हामीले रुमाल नजिकै राख्नुपर्छ । यसले पसिना सफा गर्न सहयोग गर्छ भने कहिलेकाहीं कपडा च्यातिएर हुने समस्याबाट पनि मुक्ति दिन्छ ।

बलको प्रयोग गर्नु हुँदैन
योगको समयमा बल प्रयोग गर्नु हुँदैन । उत्साहमा आएर जबरजस्ती योग गर्दा स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर हुन्छ । शरीरमा विभिन्न प्रकारका समस्या निम्तिन सक्छन् । त्यसैले बिस्तारै योग अभ्यास गर्नु राम्रो मानिन्छ ।

नेपाल योग पर्यटनको उत्कृष्ट गन्तव्य
डा. चिन्तामणि गौतम
योगगुरु
नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक गहिराइ र आध्यात्मिक चेतनाले गर्दा नेपाल अब योग पर्यटनको सम्भावनायुक्त गन्तव्यका रुपमा स्थापित हुँदैछ । म विगत दुई दशकदेखि नेपालमा योग प्रवद्र्धन र योग पर्यटन विस्तारमा सक्रिय छु । पछिल्ला केही वर्षयता नेपालमा ध्यान, फिजिकल फिटनेस र दर्शनशास्त्रमा चासो राख्ने विदेशी योग पर्यटकको आगमनमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको देखिन्छ ।

योग केवल शारीरिक अभ्यास होइन, यो जीवन दर्शन हो । वैदिक जीवनशैली, आयुर्वेद, तन्त्र, ध्यान र आध्यात्मिक चिन्तनसँग जोडिएको विषय हो योग । यही कारणले आज विश्वभर मानिसहरु योगको खोजीमा छन् र नेपालजस्तो शान्त, पवित्र र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको मुलुक तिनका लागि आदर्श गन्तव्य बन्न पुगेको छ ।
नेपालमा शिवको तान्त्रिक भूमि, गौतम बुद्धको ध्यान भूमि, ऋषिमुनिहरुको तपोभूमिको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि छ । विश्वभरका आध्यात्मिक जिज्ञासुहरुका लागि नेपालको यो सन्दर्भले गहिरो प्रभाव पार्दछ । योगको उत्पत्तिसँग नेपाल पनि जोडिएको हो भन्ने सन्देश अहिले धेरै विदेशीहरुले दिन थालेका छन् ।

नेपालमा योगका लागि विदेशी पर्यटक विशेषगरी काठमाडौं र पोखरा रुचाउँछन् । यी दुवै शहरमा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसारका योग एकेडेमी र रिट्रिट केन्द्रहरु स्थापना भएका छन् । पछिल्लो समयमा लुम्बिनी पनि योग अभ्यासका लागि महत्वपूर्ण स्थल बन्दै गएको छ । गौतम बुद्धको जन्मभूमिको रुपमा लुम्बिनीले ध्यान र शान्तिको वातावरण दिन्छ, जसले विदेशी योगी र आध्यात्मिक यात्रीहरुलाई आकर्षित गर्छ ।

सरकारसँग अहिलेसम्म योग पर्यटनसम्बन्धी कुनै तथ्यांक छैन । तर, नेपाल योग एकेडेमी, योगमाण्डू, पञ्चेश्वरी योगा रिट्रिट लगायतका संस्थाका आन्तरिक तथ्यांक हेर्दा पछिल्लो दुई वर्षमा योग पर्यटन उल्लेखनीय रुपले बढेको छ ।
नेपाल योग एकेडेमीबाट मात्रै वार्षिक २ सय जना विदेशी योग शिक्षक तयार हुन्छन् । टिचर ट्रेनिङका लागि नेपाल आउने विदेशी विद्यार्थी दुई महिनासम्म बसोवास गर्छन् ।

उनीहरु दैनिक ६ देखि १२ हजार रुपैयाँसम्म खर्च गर्छन्, जसमा आवास, भोजन, प्रशिक्षण, ध्यान, आयुर्वेदिक उपचार, स्पा सेवा आदिका लागत सामेल छन् ।
रिट्रिटका लागि आउने पर्यटकहरु भने एक सातादेखि १५ दिनसम्म बस्छन् । उनीहरुको उद्देश्य विश्राम, आत्मअन्वेषण र मानसिक सन्तुलन प्राप्त गर्नुहुन्छ । ध्यान, आसन, प्राणायाम, वैदिक दर्शन, सत्कर्म, योग वर्कशप, हाइकिङ, स्पा, पञ्चकर्म लगायतका कार्यक्रमहरु सञ्चालन हुन्छन् ।

नेपालमा हाल १५ वटा योग संस्थानहरु छन् जसले नियमित प्रशिक्षण र पर्यटनसँग जोडिएका सेवाहरु दिइरहेका छन् । योगमाण्डूले मात्र हरेक वर्ष करिब ५ सय जना टिचर उत्पादन गर्छ । संस्थागत रुपमा मात्र होइन, व्यक्तिगत रुपमा तालिम दिने प्रशिक्षकहरुको संख्या पनि उल्लेखनीय छ ।

नेपालमा योग अभ्यासका लागि युरोपेली देशहरु, विशेषतः फ्रान्स, जर्मनी, नेदरल्याण्ड्स, स्विट्जरल्यान्ड आदि प्रमुख स्रोत हुन् । त्यस्तै अमेरिका, अष्ट्रेलिया, क्यानडा र जापानबाट पनि राम्रै संख्यामा पर्यटक आउने गरेका छन् । पछिल्लो समय चीनबाट पनि पर्यटकको चाप बढ्दै गएको छ । भारतमा केही असहजता बढेपछि चिनियाँ पर्यटक नेपालतर्फ आकर्षित हुन थालेका हुन् ।
नेपालमा योग पर्यटनको सम्भावना भए पनि यो क्षेत्र अझै सरकारी प्राथमिकतामा परेको छैन । योगका नाममा सञ्चालन भइरहेका एकेडेमी तथा रिट्रिट सेन्टरहरु आज पनि ‘होटल’ भनेर दर्ता गरिन बाध्य छन् ।

सरकारले अझैसम्म योग, ध्यान तथा आयुर्वेदसँग सम्बन्धित सेवाहरुलाई छुट्टै विधागत मान्यता दिइसकेको छैन । थाइल्याण्ड, भारत वा श्रीलंकाले जस्तै ‘ट्याक्स फ्री योग जोन’, ‘रिट्रिट भ्याली’ जस्ता अवधारणा ल्याउन सकिने सम्भावना छ । नेपालमा डाँडाकाँडा, जंगलको छेउ, शान्त एकान्त स्थानहरु प्रशस्त छन् । जहाँ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका योग केन्द्रहरु स्थापना गर्न सकिन्छ ।

तर, सरकारले न बाटो बनाएको छ, न बिजुली, न पूर्वाधार । मैले बारम्बार आग्रह गर्दै आएको छु– सरकारले कुनै डाँडोलाई योग क्षेत्र भनेर छुट्याओस्, त्यहाँ न्यूनतम पूर्वाधार बनाओस्, छाता संगठनमार्फत एकेडेमीहरुलाई समन्वय गराओस् । यसले नेपालमा योग पर्यटनको सुनौलो भविष्य निर्माण हुनेछ ।

कोरोना महामारीको समयमा भने सिंगो योग क्षेत्र शून्य अवस्थामा पुग्यो । यात्रा प्रतिबन्ध, क्वारेन्टाइन, होटल बन्द, तालिम स्थगित सबै ठप्प भए । तर, महामारीपछिको पुनरागमनमा योगको महत्व झन् बढेर आएको छ । मानिसहरु स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलनप्रति झनै जागरूक बनेका छन् ।
हाम्रो एकेडेमीमा महामारीपछि फेरि विदेशीहरु आउन थालेका छन् । झन् ती आउनेहरु अब योगलाई केवल ‘फिटनेस’ नभई ‘लाइफ स्टाइल’का रुपमा बुझ्न थालेका छन् ।
नेपालमा योग पर्यटनको सम्भावना मात्र होइन, सजीव आवश्यकता छ । यसले नेपाली अर्थतन्त्रमा रोजगारी, राजस्व र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल ल्याउन सक्छ । तर, यसका लागि राजनीतिक इच्छाशक्ति, नीतिगत स्पष्टता र पूर्वाधार विकास अनिवार्य छ ।
म यो क्षेत्रसँग मेरो जीवनको दुई दशक जोडिएको अनुभूत गर्छु । मैले आफैं संस्थागत रुपमा हजारौं विदेशीलाई प्रशिक्षण दिएको छु । तर, अझै पनि म भन्न सक्छु– नेपालमा योग पर्यटनले आकाश छुने सम्भावना छ । त्यसका लागि हामीले अब नीति, लगानी र दृष्टिकोण प्रष्ट पार्नुपर्छ ।

१३ साउन, काठमाडौं । पाटेबाघ संरक्षणको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले आज विश्व बाघ दिवस मनाइँदै छ । हरेक वर्ष जुलाई २९ मा ‘विश्व बाघ दिवस’ मनाइन्छ । सन् २०१० मा रुसको सेन्टपिटर्सवर्गमा आयोजित अन्तरराष्ट्रिय बाघ मञ्चले उक्त घोषणा गरेसँगै ‘विश्व बाघ दिवस’ मनाउन थालिएको हो । उक्त मञ्चमा पहिलो विश्व बाघ सम्मेलन भएको थियो । नेपालमा पनि दिवसका अवसरमा वन तथा वातावरण मन्त्रालयले विभिन्न कार्यक्रम गर्दै आएको छ । सन् २०२२ मा गरिएको पछिल्लो राष्ट्रिय बाघ गणनाअनुसार नेपालमा हाल बाघको संंख्या ३५५ पुगेको छ ।

नेपालमा बाघको संंख्या लक्ष्यभन्दा धेरै वृद्धि भएसँगै यिनको व्यवस्थापन, मानव–बाघ द्वन्द्व, बासस्थानलगायत विविध चुनौतीसमेत देखिएका छन् । मध्यवर्ती क्षेत्रका स्थानीय घाँस दाउरा, निहुरो टिप्न र गाईभैँसी चराउन जाने क्रममा बाघको आक्रमणमा पर्ने गरेका छन् । त्यस्तै कतिपय अवस्थामा बाघको चोरीसिकारी हुने, स्थानीय जनताको आक्रोशको निशानामा पर्ने र ठूला तथा लामा पूर्वाधारमा वारपार गर्ने क्रममा बाघ मर्नेक्रम पनि बढेको छ ।

वर्तमान अवस्थामा नेपालमा बाघको संंख्याको आवश्यकताका बारेमा बहस सुरु भएको छ । कतिपयले वातावरणीय क्षमताका हिसाबले नेपालमा बाघको संंख्या बढी भएको तर्क गरेका छन् भने कतिपयले बाघको संंख्याको ‘धान्ने क्षमता’ (क्यारिङ क्यापासिटी) चार सय हाराहारी रहेको बताएका छन् ।
नेपालमा बाघको संंख्याको ‘धान्ने क्षमता’का बारेमा हाल मन्त्रालयसँगको समन्वयमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष ९एनटिएनसी०, विश्ववन्यजन्तु कोष (डब्लुडब्लुएफ) नेपाल र जिओलोजीकल सोसाइटी अफ लण्डन (जेडएसएल)लगायत संस्थाले अध्ययन गरिरहेका छन् ।

जेडएसएलका राष्ट्रिय प्रतिनिधि डा. भगवानराज दाहालले अध्ययनको प्रारम्भिक प्रतिवेदनले नेपालमा बाघको संंख्या धान्ने क्षमता चार सय हाराहारी रहेको जानकारी दिए । उनले भने, ‘त्यसैले अहिले बाघको संंख्या बढी भयो भन्न मिल्दैन, बरु बाघलाई आफ्नो बासस्थानमा अडिनका लागि गुणस्तरीय आहारा वृद्धि गर्न पानीका स्रोत र घाँसेमैदान बढाउनतर्फ लाग्नुपर्छ ।’ उनले बाघको संंख्याको अनुपातमा हाल संरक्षणको क्षेत्रफल कम नभएको तर्क गर्दै बासस्थानको गुणस्तरीयता बढाउनुपर्नेमा जोड दिए ।

पाटे बाघ विश्वका १३ देशमा पाइन्छन् । ती मुलुकका सरकार तथा राष्ट्र प्रमुखको सन् २०१० मा सेन्टपिटर्सवर्गमा भएको सम्मेलनले बाघको संंख्यालाई सन् २०२२ सम्ममा दोब्बर बनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको थियो । उक्त सम्मेलनमा नेपालले सन् २००९ को गणनाअनुसार नेपालमा रहेका तत्कालीन बाघको संंख्या १२१ लाई बढाएर दोब्बर पुर्याउने प्रतिबद्धता जनाएको थियो । हाल नेपालमा बाघको संंख्या बढेर त्यसको झण्डै तेब्बर पुगेको छ ।

राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (एनटिएनसी) का निर्देशक तथा बाघ विषयमै विद्यावारिधि गरेका डा. चिरिञ्जीवीप्रसाद पोखरेलले मुलुकको पर्यापर्यटनमा बाघको सबैभन्दा बढी महत्व रहेकोे उल्लेख गरे। उनले बाघ निश्चित क्षेत्रफल ओगटेर बस्ने र अर्को भालेसँगको जुधाइ, आहाराको खोजी, जङ्गलभित्रका खोला पोखरी सुक्दा खानेपानीको खोजीलगायत कारण मात्र बासस्थानबाट बाघ जङ्गल बाहिर आउने गरेको बताए ।

‘बाघले आफ्नो आनीबानी परिवर्तन नगर्ने भएकाले मानव–बाघ द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि मानिसले संरक्षित क्षेत्रमा जानेलगायत आनीबानी परिवर्तन गर्नुपर्छ’, निर्देशक डा पोखरेलले भने, ‘मन्त्रालयसँग मिलेर हामीले बाघ संरक्षणका सवालमा समुदायमा जनचेतना जगाउने र आर्यआर्जनलगायत सीपमूलक तालिम तथा कार्यक्रम गर्दै आएका छौँं ।’ उनले पर्यापर्यटन प्रवर्द्धन गर्न र मानवसँगको द्वन्द्व रोकथामका लागि मानव–बाघ सहअस्तित्वका कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्नेमा जोड दिए ।

पछिल्लो सन् २०२२ को गणनाअनुसार सबैभन्दा बढी बाघ चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२८ वटा र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा एक सय २५ बाघ रहेका छन् ।
त्यस्तै बाँकेमा २५, पर्सामा ४१ र शुक्लाफाँटामा ३६ वटा बाघ रहेको मन्त्रालयको तथ्यांक छ । नेपालले विसं २०६७ देखि बाघ दिवस मनाउँदै हरेक चार वर्षमा राष्ट्रियस्तरमा बाघ गणनासमेत गर्दै आएको छ । नेपालमा बाघको संंख्या सन् १९९५ मा ९८, सन् २००० मा १०९, सन् २००५ मा १२६, सन् २००९ मा १२१, सन् २०१३ मा एक सय ९८ र सन् २०१८ मा बाघको संंख्या बढेर २३५ पुगेको थियो ।

विश्वजन्तु कोष नेपालका राष्ट्रिय प्रतिनिधि डा। घनश्याम गुरुङले बाघ पर्यापर्यटनको ठूलो धरोहर भएको बताउँदै सबै मिलेर यसको संरक्षणमा लाग्नुपर्ने बताए । मानव–बाघ द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि जङ्गल वरपरका स्थानीयलाई जङ्गल नपस्ने गरी जीविकोपार्जनको विकल्प दिनुपर्ने, स्थानीयको वन्यजन्तुप्रति गर्ने आनीबानीमा परिवर्तन गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । उनले भने, ‘वन्यजन्तुको वासस्थानको राम्रो व्यवस्थापन गर्नसके वन्यजन्तु बाहिर निस्किँदैनन् र स्थानीयलाई पनि वैकल्पिक आयको व्यवस्था गर्नसके जीविकोपार्जनका लागि जङ्गल जान बाध्य नहुने अवस्था बनाउन सकिन्छ । यसमा सरोकारवाला सबै लाग्नुपर्छ ।’ बाघ समस्या नभएको र यसको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने उनको तर्क छ ।

नेपालबाहेक भारत, चीन, भुटान, रुस, बङ्गलादेश, भियतनाम, म्यान्मा, मलेसिया, इन्डोनेसिया, थाइल्याण्ड र लाओसमा पाटेबाघ पाइन्छन् । विश्वभर सन् १९०० सम्म एक लाखको हाराहारीमा बाघको संंख्या रहेको अनुमान थियो । त्यो संंख्या सन् २०१० मा घटेर तीन हजार २०० मा सीमित भएको थियो ।

विश्ववन्यजन्तु कोषको तथ्या‌ंकअनुसार त्यसपछिका विश्वभरबाट भएका संरक्षणका प्रयासले बाघको संंख्या बढेर सन् २०१६ मा तीन हजार ९०० र सन् २०२२ मा चार हजार ५०० पुगेको थियो । सन् २०२५ पछिल्लो तथ्या‌ंक अनुसार विश्वमा बाघको संंख्या बढेर पाँच हजार ३५७ पुगेको छ । त्यसमध्ये सबैभन्दा बढी भारतमा तीन हजार १६७, रुसमा ७५०, इण्डोनेसियामा ४००, नेपालमा ३५५, थाइल्याण्डमा एक सय ८९, भुटान १५१, मलेसियामा १५०, बङ्गलादेशमा १४६, म्यान्मामा २२ चीनमा २० भियतनाममा पाँच र लाओसमा दुई वटा बाघ रहेका छन् ।

निकुञ्ज विभागका वरिष्ठ इकोलोजिष्ट हरिभद्र आचार्यले छिमेकी मुलुक भारतका राष्ट्रिय निकुञ्जमा रहेका बाघको घनत्व हेर्दा नेपालको बाघको संंख्या धेरै भयो भन्न नमिल्ने बताए । गुणस्तरीय घाँसेमैदान, पानीको स्रोत र आहारा वृद्धि गरी बाघको संंख्या अहिलेकै क्षेत्रफलमा थप गर्न सकिने प्रसस्त सम्भावना रहेको उनको तर्क छ ।

मानव–बाघ द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि आफूहरुले विभिन्न प्रयास गरिरहेको उल्लेख गर्दै उनले भने, ‘विभागले विभिन्न निकायसँग मिलेर बाघ र मानव सहअस्तित्वका विभिन्न कार्यक्रम गरिरहेको छ । बाघ जङ्गलको भित्री भागमा रहिरहनका लागि गुणस्तरीय आहाराको वृद्धि र स्थानीयलाई पनि जीविकोपार्जनका लागि जङ्गलको भित्री भागमा जान बाध्य नहुने अवस्थाका लागि प्रयास गरिरहेका छौँ ।’

देशभरका खोरमा १८ समस्याग्रस्त बाघ

बाघको संंख्यामा उल्लेख्य वृद्धि भएसँगै राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र र आसपासका क्षेत्रमा समस्याग्रस्त बाघको समस्या पनि बढ्दो छ । खासगरी मानव बस्तीमा पसेका, मानव तथा घरपालुवा जनावरलाई आक्रमण गरेका र घाइते अवस्थामा भेटिएका बाघलाई उद्धार गरेर खोरमा राख्ने गरिएको छ ।

हाल मुलुकभर यस्ता समस्याग्रस्त बाघको संंख्या १८ वटा छ । तीमध्ये ललितपुरको जावलाखेलस्थित सदर चिडियाखानामा पाँच, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा सात, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा चार, बाँके र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा एक÷एक बाघ खोरमा राखिएका छन् ।

यस्ता बाघको दैनिक आहारा, हेरचाह, उपचार र अन्य व्यवस्थापनमा बर्सेनी सरकारको ठूलो रकम खर्च हुँदै आएको छ ।

बाघलाई मार्न र बेचबिखन गर्न नपाइने कानुनी प्रावधान छ । तसर्थ समस्याग्रस्त यस्ता बाघको व्यवस्थापनका लागि ‘टाइगर जु’ स्थापना गर्नुपर्ने, मित्रराष्ट्रलाई वन्यजन्तु कूटनीतिमार्फत उपहारस्वरुप प्रदान गर्नुपर्ने, प्रदेशमा रहेका प्राणी उद्यानमा व्यवस्थापन गरी आयआर्जन गर्न सकिने, केही उपाय नलागे मार्नुपर्नेलगायत विकल्पमाथिसमेत बहस सुरु भएको छ ।

– भीष्मराज ओझारासस