Category: बिचार

पुरुषोत्तम लम्साल
[email protected]

गाउँमा एउटा कथा थियो । मियोमा बाँधिएका गोरु आपसमा विपरीत दिशाबाट घुमे पनि माडिने त पराल नै हो । पराल माडिन्छ भनेर घरधनीले चारतिर फर्किएका गोरुहरुलाई त्यत्तिकै छाडिदिए । केहीबेर यत्तिकै भयो । गोरुहरु आफ्नै तालमा घुमिरहे, पराल केही डल्लो परिरह्यो, लाठे बिंडी तन्काउन निस्किए । फर्कंदा मियोमा चारै गोरु घाँटी कस्सिएर फुस्रा आँखा पल्टाउन थालेका । नाम्लो भए पो सजिलै काट्नु, दाम्लो पो त, दाम्लो चुँडाल्ने वा मियो ढाल्ने माइकालाल कोही भएन र खाइलाग्दा बहर गोरु हेर्दाहेर्दै फिंज काडेर परलोक भए । मलाई गाउँघरको यो किस्सा नेकपासँग जोड्न खुब मज्जा आइरहेको छ आज ।

गोरु बाँधिए पनि खेत बाँझै, गोरु फुके पनि खेत बाँझै पनि भन्छन् गाउँमा । बाँधिदियो जोत्न मिल्दैन । फुकाइदियो सम्हालेर हलोमा दलाउन सकिंदैन । फुक्काफाल भएपछि गोरु पनि साँढे हुन्छ । त्यो बेला बिजोक खेतको हुन्छ, लाठेको हुन्छ, रोपारको हुन्छ । असार लागेपछि शुरु भएको नेकपाभित्रको साँढेको कथा आजपर्यन्त उस्तै छ । हिलो खेत उस्तै छ, सरकारको हल्लो लिण्ठिंग हल्लिरहेको छ, पार्टीका रोपार बाउसे दोहोरी गाइरहेका छन्, सत्तारुढ नेकपा हल गोरु दाउन नसकेर किंकर्तव्यविमूढ छ ।

यता पञ्चायती व्यवस्थाका जब्बर बाघ भनेर चिनेका सूर्यबहादुर थापाका पुत्र सुनिलबहादुर थापालाई पार्टी प्रवेश गराएर, सदस्यता थमाएर नेपाली कांग्रेसले लोकतन्त्र र प्रजातन्त्रको नयाँ बिगुल बजाइसक्यो, नेकपा स्थायी कमिटी वैठकसमेत बस्न सक्दैन । यता संसदमा, सरकारमा प्रतिपक्ष दल खोज्दा नभेटेर सत्तारुढ नेकपाले आफ्नै पार्टीभित्रको गुटतन्त्रलाई जवाफ दिएर जवाफदेही भएको देखाउनु परिरहेको छ, उता कांग्रेस महाधिवेशनमा कसरी हुन्छ एक दुई टाउको थप्न पाए हुन्छ भन्ने खेतीमा छ । राप्रपाबाट कांग्रेस पसेको एक हूल देखेर कांग्रेसको एउटा तप्कालाई प्रजातन्त्र र विपीको समाजवादको गायत्री मन्त्र सभ्य अपसभ्य दुबै गरेर जप्न भ्याइनभ्याइ छ, त्यहीं अर्जुन नरसिंह केसीका वाणीहरु छाइरहेको छ । अहो, कांग्रेसभित्रको यो चित्र पनि बिचित्रको छ ।

प्रतिपक्ष को हो ? प्रतिपक्षको खबरदारी के मा छ ? प्रतिपक्षले हस्तक्षेप गरेका मुद्दाहरु के के छन् ? सरकारलार्य सहिष्णु बनाउन प्रतिपक्षले कसेको लगाम कुन हो ? कुन मुद्दामा ? अधिनायकवादको कोकोहोलो मच्चाएर सरकारलाई स्वेच्छाचार गर्न दिने प्रतिपक्ष कुन देशमा भेटिन्छ ? मान्छे हाँस्लान्, नपत्याउलान् तर आजको नेपाली कांग्रेस जस्तो कमजोर प्रतिपक्ष नेपालमा कम्तीमा यो शताब्दीमा नभेटिएला । एक दर्जन संवैधानिक आयोगमा भागबण्डा खोजेरै सही, आयोगलाई पूर्ण बनाउन भन्न नसक्ने प्रतिपक्ष पनि के प्रतिपक्ष ! यति भनेपछि कांग्रेस सभापति देउवाको कान ठाडो हुनसक्छ ।

सत्तारुढ नेकपाको स्थायी कमिटीको लिगिलिगे दौड अझै सकिएको छैन । असार १० गतेदेखि आजसम्म कतिवटा वैठक बस्यो र कतिवटा स्थगित भयो भनेर अब जनले गणना गर्नै छाडिसकेका छन् । वैठक स्थगित गर्ने म्याराथुनमा सत्तारुढ नेकपाले बनाएको कीर्तिमानमा पार्टी र कार्यकर्ता दुबै गुटगत हर्षोल्लास मनाउने स्थिति छ । जसरी कारोना भाइरसको संक्रमणको बृद्धिबारे जनता अभ्यस्त हुँदैछन् उसैगरी नेकपाको स्थायी समितिको वैठक स्थगित हुने सिलसिला पनि अब मान्छेको चासोको विषय बन्न छाड्दै छ । अर्थात्, अन्त्यहीन वैठक स्थगितको श्रृङ्खला र निकासहीन मतभेद उच्चाटलाग्दो बन्दैछ ।

निर्लज्जताको हद हुँदो हो त नेताहरुले आ–आफ्नो स्वार्थसमूह बनाएर घरि वालुवाटार, घरि खुमलटार र घरि भैंसेपाटीमा चियाचमेना गरिरहन पर्दैनथ्यो । वैठक कसले बोलाउने भन्ने विषयसमेत अब नेकपाभित्र शरमको यात्रा बनेको छ । पार्टी खोपीमा सजिएको छ, पार्टी कार्यालय शीर्ष नेताहरुको चोठाकोठामा वा गोजीमा सीमित छ र जग हँसाउने वैठकको रत्यौली रमाइलो छ । शिर्षहरुको यो मनपरीले घेरा नाघेर अराजक बन्दा एउटा समूह वैठकमा नआउने र अर्को समूह वैठक होइन अनौपचारिक छलफल भन्दै मोर्चा कस्ने नीर्घिणी अभ्यासमा छ । स्वार्थसमूहको छलफल चलाउने तर निर्णय पुस्तिकामा दस्तखत गर्न नसक्ने समूह एकातिर छ, के गर्छन् हेरौंला नि हामी पनि भन्ने समूह अर्कोतिर छ । लोकलाज दुबैलाई पचिसकेको छ । दैव ! यही नै तिनका लागि लोकतन्त्र भएको छ ।

विधि र पद्दति आत्मगत र मनोगत विवादको विषय बनेका छन् । पछिल्लो एक महिनाको यो उठबस र बसउठ माउसुलीको पुच्छर चुँडालेको बराबर छ । अनुत्पादक छलफल गरिरहने, आरोप प्रत्यारोपमा रमाइरहने, पार्टी र सरकारबीच जुहारी चलिरहने श्रृङ्खलाले राष्ट्रिय मुद्दा कति पछाडि धकेलियो भनेर नेताहरुले गम्भीर भएको दृष्टान्त अहिलेसम्म कहीं कतै छैन ।

हामी शीर्ष टाउकाहरुको राजनीतिको नाममा बिसङ्गत संस्कारलाई र लोकतन्त्रका नाममा भाडतन्त्रको मात्र पक्षपोषण गर्न अभ्यस्त भइरहेका छौं । जनसरोकार र जनजीविकाका भयावह मुद्दा द्रबित बनाएर, अपहेलित बनाएर पार्टी र सरकारले शनैशनै विश्वासको डुङ्गामा बनाइरहेको छिद्र हेरेर हेरिनसक्नु छ । राष्ट्रवाद कस्मेटिक श्रृङ्गारको पोतोजस्तो भएको छ । यो जलप बिहान लगायो साँझ पखालिन्छ, साँझ पोत्यो रात्रीमै बिद्रूप अनुहार ह्वाङ्ग हुन्छ । असार १० गतेदेखि आजको मितिसम्म सत्तारुढ नेकपा यति गतिहीन देखिएको छ, योभित्र हाँसको चाल पनि भेटिंदैन, बकुल्लाको चाल पनि देखिदैन ।

महाब्याधी उत्कर्षउन्मूख छ, अर्थतन्त्र गतिशील छैन, संघीयताको घाऊ सम्हाल्न मुस्किल भइरहेको अर्थमन्त्री नै बताइरहेका छन्, एमसीसीको राष्ट्रवाद विश्व बैंकको अनुदानसँग शरणागत भइरहेको छ, प्राकृतिक विपत्तिले निम्त्याएको कहर र कोलाहल अत्यासलाग्दो छ, बैदेशिक रोजगारी र बेरोजगारीले घाँटी अँठ्याउँदै गएको छ, अधिकांश संवैधानिक अङ्ग निस्क्रियप्रायः छन्, संघीय कानूनको निर्माण भाडमा गएको छ, तर सत्तारुढ नेकपा विवादलाई लिएर रत्यौली खेलिरहेको छ । पार्टी र सरकार दुबै प्राणविहीन बुख्याँचा जस्तो छ तर यो अरुलाई तर्साउन मस्त छ, व्यस्त छ ।

रणनीतिक मुद्दामा, कार्यनीतिक सवालमा, नीतिमा ठोसको त अपेक्षा नै ब्यर्थ छ, सतही बहस पनि छैन । न उद्योग, न कृषि, न पर्यटन, न शिक्षा न स्वास्थ्य अहो भन्नलायक, एक दुई तीन गरेर गन्नलायक उपलब्धी खोई यो दुई वर्षमा ? सैद्धान्तिक छिद्रहरुमाथि बहसको गुञ्जायस नै छैन । स्वार्थपरक वैयक्तिक माग र मुद्दा भनेको फगत नेताहरुको जुँगाको लडाई मात्र हो भन्ने प्रमाणित गर्न अब कुनै ज्योतिष नचाहिने भएको छ । पार्टी र सरकार दुबै अँधेर नगरी चौपट राज आहानका पात्र बनेर लोक हँसाइरहेका छन् ।

नेकपा नै लोकतन्त्र होइन । नेकपा नै गणतन्त्र पनि होइन । नेकपा नै संघीयता होइन । नेकपा मात्र परिवर्तन होइन । नेकपा फगत साधन मात्र हो यो कहीं पनि साध्य होइन । नेकपा फगत एउटा अंग मात्र हो यो नै मूलतत्व वा मूलआत्मा होइन । नेकपा चिराचिरा, धूलोपिठो भए पनि नेपालमा तत्कालै लोकतन्त्र, गणतन्त्र, प्रजातन्त्र ढल्दैन, मर्दैन । नेकपा एक भएर पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुमिरहेको छ भन्ने भ्रमबाट पार्टीका शीर्ष नेताहरु मुक्त हुनपर्छ । जनतामा बढ्दो निराशा, असन्तुष्टी, घृणाले ठोस आकार पाउनुअगाडि नेकपाले सरकार र पार्टीको तर्फबाट आफ्नो आकार ग्रहण गरेन भने त्यो बेला अबेला हुनसक्छ । हामीले जोडले भन्नसक्नपर्छ कि थितिमा बस कि आआफ्नो बाटो समात । मोही माग्ने ढुङ्ग्रो लुकाउने अब चल्दैन ।

नेकपा बेथिति र बिंगतिको दलदलमा दबिंदै जाँदा पनि प्राप्त लोकतन्त्रमाथि भीषण पहिरो जाने होइन । किनकि, परिवर्तनलाई संस्थागत गर्न नसक्ने, प्राप्त उपलब्धीलाई गुणमा रुपान्तरण गर्न नसक्ने, घोषित लक्ष्य र कार्यक्रमहरुबाट शनैशनै च्यूत हुँदै गइरहेको नेकपा एकमा दुई, दुईमा तीन र तीनमा चार भए पनि लोकतन्त्र भर्सेलामा पर्दैन । उसै पनि एकता र विभाजन सँगै बोकेर भएको पार्टी एकीकरणको औचित्य र सान्दर्भिकता नै अहिलेसम्म कहाँ देखिएको छ र ?

भित्र आझसम्म त्रिकोणात्मक दौड निरन्तर छ  अन्तरविरोध, अन्तरसंघर्ष, विवाद र बहसको समाधान नीति र विचारमा हो वा अन्त्यहीन अप्राकृतिक सम्झौताहरुमा ? नेताहरुबीच हुँदै आइरहेका कपाली तमसुकजस्ता सम्झौताले पार्टीको जीवन र पद्दतिलाई कहाँसम्म गतिशील बनाउँछ ? छड्के किनाराका साक्षीहरु आजको भोली नै चुकूल ठोकर ङ्यारङ्यार ङुरङुर गर्ने अराजक परिपाटी पार्टी जीवनलाई कहाँ लैजान्छ ? आज ओलिसहितको र भोली ओलीइतरको यो भेला र छलफलको निश्कर्ष के ? समाधान के ? खुमलटार वालुवाटार भैंसेपाटी दोहोरीमा देश कहिलेसम्म अनिर्णयको बन्दी भएर बस्नपर्छ ? विवाद, असहमति, वार्ता, छलफल, संवादले छिरोलिएको यो परालको गुन्टा कस्ने पो कहिले हो, कसले हो ?

प्रचण्डले खोजेको र ओलीले रोजेको स्वार्थ पूरा नभएसम्म हामी यही रमिताको साक्षी हुनपर्ने ? हे पशुपतिनाथ, कापे, कुईंचे र छिकिर्कनीको ओली, दाहाल र नेपालको यो रमिता चाँडै अन्त्य होस् र देशले आफ्नो व्यवस्थालाई छिटो सूचारु गरोस् । नेताहरु भरोसालायक नभएपछि पशपतिनाथमै भर पर्नु जो रहेछ ।

पुरुषोत्तम लम्साल, भर्जिनिया

चलन नबिलाएको भए गाउँमा अझै पनि रफू भरिन्छ होला । फेसनको दुनियाँमा चाँहि च्यातिएको, प्वाल परेको, भ्वांग देखिने ठाउँमा पनि कहिले धागोको आडमा त कहिले कपडाको अर्को टुक्रा राखेर रफु भर्ने चलन थियो । यो भनेको मूलतः लाज (भित्री अंग) बाहिरबाट नदेखियोस भनेर दुनियाको आँखामा छारो हाल्ने प्रपञ्च हो ।

यो रफु वस्त्रमा मात्र लगाइदैन, वाणीहरुमा पनि लगाइन्छ । ठूलाले गल्ती बोल्यो भने त्यसलाई प्रमाणित गर्ने अनेक जुक्ति निकालेर हो त नि जस्तो बनाइन्छ । अर्थात् ठूलाहरुको उध्रिएको बोलीमा पनि रफु भरिन्छ । यसका लागि आसेपासेहरु, चम्चा र मदानीहरु मडारिएरै आआफ्नो तर्क र दावी प्रस्तुत गरिरहेका हुन्छन् जसलाई रफुभर पनि भनिन्छ । उनीहरुको काम नै हत्केलाले लाज छेकिदिनु भउकाले अरु कुरा भनिरहनु नै परेन ।

रफुभरको यो किस्सा कुनैबेला हामी चुट्किलाहरुमा खुब प्रयोग गर्थ्यौं । अलि लामा शैलीका जोक्समा पनि प्रयोग गर्थ्यौं । कहिले हमजायगा र कहिले नाइन्टिन फाउन्टिनको नेपाली सैनिक लाहूरेलाई केन्द्रमा राखेर पनि रफुभरको किस्सा सुनाउँथ्यौं । त्यही किस्सालाई श्रम गरेर प्रकाश सुवेदी सरले दुरुस्तै उतारेर सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत गर्नुभएछ ।

किस्सा यस्तो छः महाराजलाई गफ दिने निकै ठुलो सोख थियो । गफ दिँदा(दिँदै कहाँ कुरो फुस्क्यो भन्ने पत्तै पाउँदैनथे । तर जबजब उनको गफमा ’छिद्र’ देखिन्थ्यो, उनको वरीपरी बसेका ‘रफुभर’हरुले ’रफु’ भरेर कुरा मिलाइदिन्थे । अनी त के चाहियो, महाराज झन मच्ची(मच्ची अझै ठुला गफ दिन्थे ।

एक दिन महाराजले कथा सुनाए; “सबैले ध्यान दिएर सुन, म एक दिन शिकार खेल्न गएको थिएँ । अगाडी अजङगको बाघ देखियो । मैले बन्दुक उठाएँ र गोली चलाएँ । गोली त बाघको देब्रे कानबाट छिरेर सिधै दाहिने खुट्टाको पन्जाबाट पो बाहिर निस्क्यो । बाघ ठाउँको ठाउँ ठहरै !” वरिपरी बसेका सबैले “वाह, महाराज, वाह !” भनें, ताली बजाए ।अलिपर बसेको एक जना मान्छे भने अलि अलमलमा परे झैं देखियो । उसले डराइडराइ सोध्यो; “महाराज, रिसानी माफ होस्, तर त्यो गोली बाघको देब्रे कानबाट छिरेर सिधै दाहिने खुट्टाको पन्जाबाट चाँही कसरी बाहिर निस्क्यो होला ?”

एक छिन त महाराज पनि अलमल्ल परे, तर उनी तुरुन्तै सम्हालिए अनि आफ्ना वरिपरी बसेका रफुभरहरुतर्फ हेरे ।एक जना रफुभरले खुदो मिसिएको आवाजमा प्रष्ट पार्यो, “खासमा के भएको थियो भने नि हजुर, हाम्रा महाराजले गोली हान्दा त्यो बाघले दाहिने खुट्टाले आफ्नो कान कन्याइरहेको थियो । त्यही भएर गोली बाघको देब्रे कानबाट छिरेर सिधै दाहिने खुट्टाको पन्जाबाट बाहिर निस्केको नि !” सबै दङग परे, अनि फेरी ताली बजाउँदै महाराजको अचुक निशानाबाजीको मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरे।
अर्को दिन महाराजलाई फेरी अर्को बहादुरीको कथा सुनाउने इच्छा भयो । उनले भने, “ल सुन सबैले, म फेरी अर्को दिन पनि शिकार खेल्न गएँ । यो पाली त झन ठुलो बाघ देखियो । मैले बन्दुक उठाएँ, निशाना लगाएँ र गोली चलाएँ । बाघ त बेतोडले भाग्न पो थाल्यो । मेरो गोली पनि कहाँ चानचुने थियो र ? उस्ले पनि बाघको पिछा गर्न शुरु गर्यो । बाघ अघिअघि, गोली पछिपछि, बाघ अघिअघि, गोली पछिपछि । तर यो बाघ निकै बाठो थियो । उ स्वाट्ट एउटा घरमा छिर्यो र भित्रबाट ढ्याम्म ढोका लगायो । मेरो गोली पनि के कम ! ढोकामा गयो र ’ढकढक’ गर्यो । ‘हैन, को आयो ?’ भन्दै बाघले ढोका खोल्नासाथ गोली त सिधै उसको निधारमा गएर बज्रियो । बाघ ऐय्या पनि भन्न नपाइ ठाउँको ठाउँ ठहरै !” वरिपरी बसेका सबैले पहिले जस्तै ‘वाह, महाराज, वाह !’ भनें, ताली बजाए । पर बसेको त्यही मान्छेले फेरी डराइडराइ सोध्यो; “रिसानी माफ होस्, तर महाराज, त्यो गोली त्यसरी पिछा गर्दै कसरी गयो होला ?” महाराजलाई त के चिन्ता ? उनले मुसुक्क हाँस्दै रफुभरहरु तर्फ हेरे ।
रफुभरहरुले पनि मुखामुख गर्दै एक अर्कालाई हेरे । तर सबै अलमल्ल देखिए । अन्त्यमा एउटा रफुभरले हिम्मत गरेर सानो स्वरमा भन्यो, “महाराज, हामी पर्यौं बबुरा रफुभर । तर यो पाली त छिद्र हैन अली धेरै नै ठुलो भ्वाङग पर्यो, माफ पाउँ, हाम्रो पनि केही सिप लागेन !”

र, ओलीको अस्त्र प्रधानमन्त्री केपी ओलीले अयोध्यालाई अस्त्र बनाएर भारततिर फाले । त्यो पनि मोदीले भारतमा साम्प्रदायिक हिंसा भड्नसक्ने सम्भावनालाई संकेत गर्दै भारत भगवान बुद्धको भूमि भएको दावीसहितको ट्विट गरेको लगत्तै ।

ओलीको अस्त्रले भारतका केही गोदीमिडिया वा पेटमिडियामा त रामायण र महाभारत एकैपटक शुरु गराइदिएको छ । भारतीय मिडियाका कर्कश र चिच्याटलाग्दो शैलीमा मोदीभन्दा ओली धेरै बिकाउ भएका छन्, बजेका छन् । हिजोसम्म नेपाली सीमा मुद्दामा नेपाललाई चीनले उचालेको भ्रमपूर्ण दावीमा उत्तेजनापूर्ण अभिव्यक्ति दिइरहेका भारतीय मिडिया पुरै विषयान्तर भएर धर्म र सँस्कृतिमा केन्द्रित भएका छन् ।

प्रधानमन्त्री ओलीले अयोध्या नेपालमै छ राम नेपालकै हुन् भनेर निशाना चाँहि रावणको नाभी बनाइदिएका छन् । जहाँ मर्म हुन्छ त्यहीं अस्त्र ताकेका छन् । व्यक्तिको शैली हो, अभिव्यक्ति हो नबोल भन्न पाइन्न । तर जसै रफुभरको किस्सा पुनः आयो, मैले भक्त र हनुमानको अर्को किस्सा उस्सै भुलें । आजलाई यत्ति ।

पुरुषोत्तम लम्साल, भर्जिनिया

नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्रको बहूमत समूहको एकीकरणपछि बनेको सग्लो नेकपाले संघीय नेपालको पहिलो आमनिर्वाचनमा सुविधाजनक बहूमत प्राप्त गर्यो । अर्थात पार्टी एकताको अन्तर्य र अभिष्ट दुबै सिद्ध भयो । खड्गप्रसाद (केपी) ओली दोश्रो पटक देशको प्रधानमन्त्री बने । ओली नेतृत्वको सरकार दुई तिहाईको बहुमतप् राप्त सरकारमा दर्ज भयो । तर, जसै सरकार चलायमान भयो ओलीमाथि पार्टी भित्रैबाट प्रहार निरन्तर भयो । सरकारले पार्टीको नेतृत्व गर्ने वा पार्टीले सरकारलाई निर्देश गर्ने विषय गम्भीर बनेर सतहमा झर्यो । सत्तारुढ नेकपा गुटहरुको क्लब जस्तो बनेरै गतिशील बन्यो । यसलाई धेरैले जीवित पार्टीमा अन्तरसङ्घर्ष जायज हुने र पार्टी चलायमान हुन बहस र विवाद अनिवार्य रहेको सौन्दर्यशास्त्रको व्याख्या प्रस्तुत गरेरै रमाए । यथार्थमा, आजसम्मका विवादमा सौन्दर्यशास्त्रको अंश कहीं कतै प्रस्तुत भएन फगत जुँगाको लडाई, हीन मनोग्रन्थीको अभिव्यक्ति, भयको मनोविज्ञान र गुटगत सबलताको पक्षपोषण मात्र जबरजस्त रहेको अकाट्य सत्य हो ।

विवादका पछिल्ला श्रृङ्खलामा घरि २०७५ जेठ २ गते पार्टी एकता गर्दा भएको सहमतिको विषय मुद्दा बन्यो, घरि एउटा अध्यक्षले अर्को अध्यक्षलाई तदनुरुपको अख्तियारी निर्वाह गर्न अवरोध गरेको विषय मुद्दा बनेर मतविभाजन भयो । मतविभाजन जायजै थियो तर विवादले पार्टी र संगठनको तल्लो तहसम्म मन विभाजनको आधार तयार गर्यो । २०७६ मंसिर ४ गते फेरि अर्को घोषणा भयो, आलोपालो प्रधानमन्त्रीको मुद्दा थाँती रह्यो वा किनारा लाग्यो तर सरकार र पार्टीभित्र को शक्तिशाली र को कमजोर ?भन्ने तागत देखाउने परिघटना विकसित भए । सारतः एकतापछि आजसम्म पार्टी कहीं सग्लो छैन । कसैले छ भन्छ भने त्यो सरासर झूठ हो ?

दुनियाँलाई थाहा भएको तथ्य के भने सत्तारुढ घटकभित्र केपी ओली, पुष्पकमल दाहाल, माधव नेपाल, झलनाथ खनाल, बामदेव गौतम हुँदै रामबहादुर थापा र भीम रावलसम्मका आफ्नै स्वार्थ समूह छन् । बाँसुरीमा जति प्वाल हुन्छन् नेकपाभित्र त्यति नै स्वार्थसमूह छन् । यी सबै प्वालबाट घरि समृद्धिको, घरि समाजवादको कर्कश धून बज्छ । तर ती सबै स्वार्थसमूह आजसम्म बैचारिक, नीतिगत, कार्यक्रमिक बहसबाट कोशौं पर छन् । नीति होइन नेतृत्वको सवालमा यी सबै स्वार्थसमूह एकविरुद्ध अर्कोमा र अर्कोविरुद्ध एकमा प्रयोग हुँदै आइरहेको स्पष्ट छ । यो तथ्यले भन्छ सरकार पूर्वघोषित नीति र कार्यक्रमहरुबाट विचलित छ, पार्टी नीतिभन्दा नेतृत्वमा कसको हैकम जमाउने भन्ने विवादको भूमरीमा छ र यसको सजाय देशले पाइरहेको छ ।’पुच्छरले टाउको हल्लाउने वा टाउकोले पुच्छर चलाउने’ भन्ने लोक हसाउने यो बहसमा हप्तैपिच्छे नयाँ नयाँ सहायक मुद्दा जोडिएर आउँछन् । राजनीतिक नियुक्तिमा स्वार्थसमूहलाई भाग नलगाइएको, विधेयकहरु प्रस्तुत गर्दा स्वार्थसमूहमा छलफल नचलाइएको आदि आदि । अनि पार्टीभित्र पार्टी चलाउनेहरुभित्र भय पैदा हुन्छ, ‘अब ओलीले देश खायो, म र मेरो समूहलाई किनारामा धकेल्न खोज्यो ।’ सचिवालयमा टाउको गनेर मुद्दाको उठान र वैठान हुन्छ । स्थायी समितिमा टाउको गनेर मुद्दा लैजाने कि सेलाउने प्रपञ्च तयार हुन्छ, होटेल र चोटाकोठा चाहार्दै हस्ताक्षर अभियान चलाउने अभियान रचिन्छ ।

हुँदा हुँदा ‘तँ तँ र म म’ को शैलीमा ‘तँ दक्षिणको दलाल, तँ उत्तरको पुतली’को जस्तो घीनलाग्दो आरोप प्रत्यारोपले बाटो बनाउँछ । अपेक्षाहरुको कसीबाट जाँच्दा यो भन्दा अभिषाप के हुन्छ ?

सरकारविरुद्ध पार्टी र पार्टीविरुद्ध सरकारको यो नियतिको परिणाम पार्टी कहीं कतै सग्लो छैन । देखिदैन । शीरदेखि पाइतालासम्मको गुटगत ध्रुवीकरण नेकपा तोरिलाहूरेहरुको पार्टी हुँदै गएको जिउँदोजाग्दो प्रमाण हो । झोलाभित्र झोला, त्यो झोलाभित्र अर्को झोला भनेजस्तै पार्टीभित्र अनेक पार्टी चलायमान हुँदा राष्ट्रिय मुद्दाहरु आजको भोली ओझेल परिरहेका छन् । सुशासन ओइलानपतान भएको छ । सरकार मुठ्ठीभरका ‘ओलीगार्की’का हिमायतीहरुको कठपुतली मात्र बनिरहेको छनक मिल्छ । अरु त अरु राष्ट्रिय एकता निर्माण गर्न सफल मुद्दाहरु छिनमै विषयान्तर हुन्छन् । जनताले न सरकार बलियो भएको अनुभूति गर्न पाए न पार्टी बलियो भएको अनुभव । यसको सिधा निश्कर्ष राज्य कहिल्यै बलियो भएन भन्ने मात्र भयो ।

कर्कलाको पातमाथि जमेको पानीको थोपालाई आधार बनाएर भविष्यवाणी गर्नेहरु धेरै देखिए । ‘लौ लौ फुट्यो, सरकार पनि सकियो, पार्टी पनि सकियो’ भन्ने धेरै भेटिए । ‘खाइस्… ’ र ‘खुच्चिंग…’ भन्दै पीठ फर्काएर हिंड्ने पनि देखिए । तर, पार्टी कसले, कुन आधारमा, किन विभाजन गर्छ भन्ने उत्तर कसैले दिन सकेनन् । प्रधानमन्त्रीले ‘मन रहे पो मायाप्रिति, मन नपरे यत्रैसिति’ को शैलीमा ‘तिमी जाने भए जाउ’ भनेकै हुन् । नेपाल, खनाल र गौतमहरुमाथि निसंकोच विश्वास हुँदो हो त पुष्पकमल दाहालले कुटिल खेलै नखेली प्रधानमन्त्रीविरुद्ध पार्टीभित्रैबाट लिखित निर्णय ठोक्नसक्ने थिए । तर जाने को ? किन ? कसमाथि विश्वास गरेर ? माधव नेपाल र झलनाथ खनाललाई विश्वास गरेर पार्टी संरचनामा बहूमतको टाउको गनेर पुष्पकमल दाहालले बल्लतल्ल टेक्न लागेको खुट्टामा आफैं बञ्चरो हान्ने ? यो बालसुलभ तर्कमा धेरै रमाए । माधव नेपाल र झलनाथ खनालले दाहालमाथि विश्वास गरेर पार्टी विभाजनको आधार तयार गर्ने ? लखरलखर दाहालको पछि लागेर नेपाल, खनाल र गौतमहरुले आजसम्मको आफ्नो विरासत दाउमा राख्छन् ? यो अर्को बालसुलभ तर्कना मात्र हो । अनि पार्टी संरचनामा आफू अल्पमतमा हुँदाहुँदै विभाजनको बाटो खोल्न प्रधानमन्त्री ओलीले अध्यादेश ठोक्ने ? प्रधानमन्त्रीको रुपमा ओलीले घरमा आगो लगाएर खरानीको न्यानो ताप्छन् भन्ने निम्छरा तर्कहरु फगत विलासका विषय मात्र हुन् । तत्कालका लागि प्रधानमन्त्री ओलीको एउटा खड्गो टरेको मात्र हो । आवेश र उत्तेजना कम हुँदै गएपछि सरकारविरुद्धको संगठित घेराबन्दी स्थगित भएको मात्र हो, अन्त्य भएको होइन । सत्य यही हो । प्रधानमन्त्रीका एकजना मुख्य सल्लाहकारको भाषामा ‘बार्दली र बुईगलमा छौंडा पालेपछि’ घरमा शान्ति र चैन परको कुरा हो । पार्टी र सरकार दुबैभित्र यही दिशा र कोण लागू हुन्छ ।

धन्न, ६० वर्ष मुनिको एउटा जमात स्वार्थसमूहको कोटरीबाट बाहिर निस्किएर सग्लो पार्टीको पक्षमा जनमत बनाउने पहलकदमी लिन तयार हुनु मात्र अहिलेको मतभिन्नताको सकारात्मक पक्ष हो ।

खैर, यसबीचमा पनि राष्ट्रिय संकटका मुद्दाहरु थाँती नै छन् । बैदेशिक स्वार्थ गाँसिएका कार्यक्रमहरु एकपछि अर्को जिउँदा छन् । महाव्याधीको सङ्कट, प्राकृतिक विपत्तिको सङ्कट, बैदेशिक हस्तक्षेपको सङ्कट, आर्थिक गतिशीलताको सङ्कट, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाको सङ्कट, आर्थिक अपारदर्शिता र कुशासनको सङ्कट लहरै छन् । कम्तीमा जनताले सरकार त भन्ने महशुस मात्र गर्न पाए अहिलेका लागि त्यत्ति नै श्रेष्ठ विषय हो । पार्टी त एउटा थाङ्नामा मुतेर अर्को थाङ्नामा ओछ्यान लगाउनेहरुको क्रिडास्थल न हो ।

बिदुर बिष्ट, न्युयोर्क

कोरोना भाइरससँगै भाईरल हुन त मन थिएन तथापी आफ्नै केही प्रत्यक्ष अनुभव राखेर आईडल बनौं कि भन्ने कोशिस गरेको मात्र हुँ । यस विषयको बिज्ञ त होईन तर अनभिज्ञ पनि छैन – म ! 

कोरोनाको कहर फैलने शुरूवाति दिनहरूमा मैले प्राय: हाँसो ठट्यौलो गर्दै मजाक मै यो भाईरसलाई उडाई रहेको थिएँ । तर जव मार्चको २१ तारिख एक्कासी हनहन्ती ज्वरो आयो तब मलाई झल्यॉस्स याद आयो कि कतै यो भाईरस मेरो कोठा त पसेन ? दुई दिन ज्वरो, चार दिन शरीर सिथिल, आठ दिन गन्ध र स्वाद बिलय हुँदै सोह्रो दिनसम्म सुख्खा खोकीले सतायो । अस्पताल जाउ कि नजाऊ भन्ने दोमन गर्दै पिडासँग घरमै भाइरससँग लडी रहें । अन्तत: शारीरिक अवस्था सुधार हुँदै गरेपछि बिजय हासिल गरिएको ठान्दै आराम भएको खुसीयाली मनॉए । तर त्यो लडाई निशस्त्र थिएन । बेसार, अदुवा पानी, कागती, महको रस, टिम्मुर र ज्वानोको झोल लगायत तातो पानीको बाफ १० मिनेट दिनको तिन पटकसम्म लिन थालेपछि मात्र जित हासिल गरेको थिएँ । घरमा सँगै साथमा रहेका श्रीमती, छोराछोरी पनि म मार्फत संक्रमित भएका थिए होलान् तर ती सबैले दुई चार दिन – दुई चार पटक हाछ्यूं गरेर पचाई दिए । मलाई भने फोक्सोको समस्या पहिलेदेखि नै रहेकोले कमजोर ठानेर आक्रमण गरेको होला भन्ने महसुस् गरें । सबैले अस्पताल जाने सल्लाह दिए । सबै तोकिएका लक्षणहरु ममा देखिएको थियो । म कमजोर अवस्थामा नभएपनि मनोबल दह्रो थियो । एक थोपा विचलित भइन । म कमजोरका बाबजुद ज्याद्रो पनि छु भन्ने कुरा सायद त्यो कोरोना भाइरसलाई थाहा थिएन होला, मैले पेलेरै पाखा लगाई दिएँ ।

जसरी हाम्रो घर-कोठा भित्र अकस्मात चोर डाँका प्रवेश गर्छ, हाम्रो पहिलो प्रतिकृया उसलाई त्यहाँबाट भगाउने र थप मद्दतको लागि हारगुहार माग्ने गरिन्छ । त्यसरी नै जब हाम्रो शरीर भित्र कुनै शत्रु किटाणुहरू प्रवेश गर्छन तब हाम्रो शरीर भित्र रहेका सिपाही किटाणुहरूले हाम्रो एरिया वा राज्यमा नआईजा भनेर धकेलेर बाहिर निकाल्दा त्यसको संकेतका रूपमा हाछ्यूं आउने गर्दछ । यदि धकेल्न नसक्ने गरी मजबुत तरिकाले बाह्य शत्रु किटाणुहरू प्रवेश गरेका छन भने त्यहाँ दुबै तर्फ बीच भिषण लडाई हुन्छ । जसरी सेनाहरू बीच युद्ध हुँदा त्यो युद्ध मैदानमा आगो बल्ने र जल्ने बिनास हुने गर्दछ त्यसरी नै शरीर भित्रका भित्र किटाणुहरू बीच लडाई हुँदा ज्वरो आउने, थकाई लाग्ने, कमजोर हुने गर्दछ । त्यस्तो समयमा आगोलाई निभाउन पानी प्रसस्त पिउनु पर्ने हुन्छ । थाकेका कमजोर भएका स्वदेशी सेनाहरूलाई खुराक दिनु पर्दछ । मनोबल दिनु पर्दछ । बिदेश पश्चिमा तिर कसैले हाछ्यूं गर्दा नजिकमा रहेको वा थाहा पाएको ब्यक्तिले “Bless You” भन्ने गर्दछन तर बास्तवमा उनीहरूले “Brave You” भन्दा उपयूक्त हुने थियो । किनकि शरीरको सेनाले बाहिरी हमला रोक्न खोजेको संकेत हो त्यो ।हाम्रो पुर्वीय संस्कारमा “चिरञ्जिवी” भनेर कामना गरिन्छ । 

जब कोरोना भाईरसको बारेमा संसार अनभिज्ञ थियो । यसको रोकथाम र उपचारको उपाय बारे मिश्रित र अनिश्चित धारणा आईरहेको थियो । त्यतिबेला यो भाईरससंग लड्न आत्मबल र आत्मरक्षा अपनाउनु बाहेक अरू उपाय थिएन । तर जो जति संक्रमित मानिसहरूलाई उपचारको उपाय अस्पतालहरूमा उपलब्ध नै थिएन भने किन अत्तालिएर अस्पतालहरूमा पुगेका थिए ? किन अधिकॉश मानिसहरूको मृत्यू तिनै स्वास्थ्यसंग संबन्धित भवनहरू भित्रै भएका थिए ? अघिकॉश घर मै बसेर लडाई लडेकाहरू बॉच्न सफल भएका थिए, किन ? यी प्रश्नहरूको उत्तर मेरो अनुभवमा आत्मनिर्णयको कमीले गर्दा भएको भन्ने ठम्याई छ । यी बाहेक अन्य सतर्कताका बिधिहरूको बारेमा पनि शंका, उपशंका र बिभिन्न मतहरू आउने गरे झैं मैले पनि शुरूका दिनदेखि नै मास्क लगाउने र ६ फिटको सामाजिक दुरी कायम गर्ने संबन्धमा फरक बुझेको थिए । जस्तै; मानिसको शरीरमा भाईरस प्रवेश गर्नमा रोकावट के मास्कले मात्र गर्ने हो र ? यो भाईरस यूक्त Airosole Droplets हावाको माध्यमबाट शरीर भित्र प्रवेश गर्ने अनेकौं उपायहरू छन । सिर्फ श्वास प्रश्वास र छुवाछुतमा मात्र सिमित छैन । मानौं मास्कको प्रयोगले रोकावट हुने हो भने ६ फीटको दुरीमा किन रहनु पर्यो ? के भाईरस ६ फिट टाढासम्म पुग्न सक्ने तर ६.५ वा ७ फीट पर पुग्न नसक्ने बैज्ञानिक तथ्य प्रमाण छन ? स्वास्थ्य बिज्ञानका आधारमा यदि कुनै ब्यक्तीले हाछ्यूं गर्यो भने बाहिर निस्कदा करिव १०० माईलस प्रति घन्टाको द्रुत गतिमा १९ देखि २६ फिट दुरी परसम्म उछ्छिटिएर पुग्न सक्ने बताउँछन । अब के यो दुरी कायम गरेर साध्य हुन्छ ? हाछ्यूं गर्दा Bless you भनेर बस्ने कि तर्केर हिड्ने ? कि आफु मजबुत बनेर बस्ने ? तपाईको रोगसंग लड्न सक्ने प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो छ भने कसैले मुखैमा आएर हाछ्यूं गर्यो भने पनि चिन्ता गर्नु पर्दैन । यी मास्क र ६ फिटे कुराको किन लामो बहस गरिरहनु ? तेसैले मैले हालै कोभिड-१९ भाईरसको परिक्षण गर्नु भन्दा मेरो आफनै क्षमताको परिक्षण गर्न उपयूक्त ठानें । जसलाई एन्टीबडी टेस्ट भनिन्छ । जसबाट थाहा हुन्छ कि तपाईलाई पहिला कोरोना संक्रमण भएको थियो भने पनि त्यसलाई आन्तरिक रूपमा परास्त गरेको वा अब हुन सक्ने आक्रमणलाई रोकथाम गर्न पर्याप्त क्षमता धारण गरेको अवस्था छ वा छैन भन्ने मोटामोटी अन्दाज दिलाउँछ । मेरो केसमा भने २.७४ S/C रहेको पाईयो, जुन सकारात्मक (पोजेटिभ) नतिजा थियो । 

अन्तमा अमेरिकनहरूको औसत उचाई ६ फिटको हुन्छ भन्दैमा यी ६ फिटेहरूको मखुन्डोधारी कुरा सुन्नु भन्दा हाम्रा बाजे बराजू पुर्खाहरू बिना खोप र औषधोपचारमा पनि १०० बर्ष भन्दा ज्यादा किन र कसरी बॉच्ने गर्दथे ? भनेर सोधखोज र श्रवण मनन गरौं । प्रकृतिसंग मानिसको आकृति कसरी घुलमिल गर्ने तिर सोचौं । यसैमा मानव जातीको कल्याण हुनेछ । डर, त्रास, भ्रम र भयमा बॉच्नबाट मुक्ति पाउन प्राकृतिक आयूर्वेदिक र योगिक जीवनशैली अपनाऔं । शरीरको आन्तरिक सैनिकहरूलाई मजबुत पार्न स्वस्थबर्धक खाना पानीको सेवन गरौ । शान्त र निरामय जीवन बिताऔ !

सुपेन्द्र बस्नेत, बोष्टन

संसारमा दाह्री जुँगाकाे महत्व र महिमा अपरम्पार नै छ । चाहे मानवकाे हाेस् या जनावरकाे । दाह्रीमा बाेका र जुँगामा बाघकाे चर्चा र महत्व बढी गरिन्छ । बाेकाकाे दाह्रीकाे चर्चा हसिमजाकका लागि गरिन्छ भने बाँघकाे जुँगाकाे चर्चा शक्तिकाे प्रतिबिम्बका रुपमा गरिन्छ । मानवमा भने दाह्रीकाे भन्दा जुँगाकाे भाउ बढी छ । कति मानिसले धर्म, संस्कृति, परम्परा, रितिरिवाजकाे पालना गर्न त , कतिले अरु भन्दा पृथक र आकर्षक बन्न र कतिले मुसार्न कै लागि जुँगा पाल्दछन् । जे जे कारणले जुँगा पालेकाे भए पनि सार उद्देश्य भनेकाे जुँगामा ‘ताउ लगाएर भाउ खाने दाऊ’  नै हाे । यथार्थमा जुँगामा गतिलाे ताउ लगाएर भाउ खान मेहनत पनि त्यति नै चाहिन्छ । जति भाउ चाहिन्छ, त्यति नै जुँगामा ताउ लगाउनु पर्दछ । जाे चानचुने मानिसबाट भने सम्भव पनि छैन । त्यसैले त हिजाे आज त्याे झनझटतिर नलागी मानिसहरु जुँगा पाल्न तिर भन्दा पनि सफाचट गरी फाल्न र ताउ लगाएर भाउ खानु पर्ने अवस्था आए नक्कली जुँगा धारण गर्नतिर आकर्षित हुँदै गएका छन् । भाउ खाने जुँगाउन्मुख समाजमा आफ्नै जुँगा नभएका , नक्कली जुँगा भिर्ने आाँट वा रहर नभएका वा जुँगे तिकडम पनि नजान्नेहरु भने निकै पिडित छन् । उनीहरु समाजमा जुँगाकाे भाउ भएकाहरुले जति सुकै असैय्य घाउ लगाए पनि , पाँऊ पर्न  बाध्य नै भैरहेका छन् । उनीहरु न त जुँगाकाे खुलेरै प्रशंसा गरेर जुँगेपथमा हिड्न सकिरहेका छन् । न त बिराेध नै गरेर सफाचटपथमा लाग्न । दिन प्रतिदिन समाज जानीनजानी गुपचुप ‘जुँगेभाउपथ’ तिर उन्मुख हुदै गएकाले जुँगामा ताउ लगाउने परम्परागत संस्कारीपथ चटकै भुल्न वा छाेड्न वा बिराेध गर्न त्यति सजिलाे नि कहाँ भने जस्ताे र साेचे जस्ताे सजिलाे छ र ? त्यसैले त माैका छाेपी हिजाे आज मानिसहरु लाभकाे ‘तरिय भाउ’ खाने दाउमा जुँगा बिना नै ताउ लगाउन पनि पछि पर्दैनन् । जाे बास्तवमा जगत भलाेका दृष्टिकाेणले जुँगा भएरै ताउ लगाउने भन्दा कयाैं गुणा खतरनाक छन् । जसका उदाहरणहरु जगतभर यत्रतत्र सर्बत्र छताछुल्ल नै छन्। 

अर्काे बिडम्बना हिजाे आज मानिसबाटै मानिसकाे भन्दा पनि जनावरकाे जुँगाकाे महत्व र चर्चा परिचर्चा बढि गरिन्छ। जुँगाकाे लडाईमा जुँगेबाज बनी ताउ लगाएर भाउ खाने लालचमा सर्बाेकृष्ट चेतनशील प्राणीकाे पहिचान बाेकेकाे मानव आफ्नाे छनखानाकाे जुँगा सफाचट पारेर पाएसम्म बाघकै जुँगा टास्ने हाेडबाजीमा तल्लीन छ । त्यसाे त जुँगा बाँघकाे मात्र हैन, स्यालकाे पनि त हुन्छ नि । तर मानिस स्याल र बाघकाे जुँगाकाे मुल्य र महत्वमा आकास जमीन भिन्नता देख्दछ । स्यालकाे जुँगा चाँहि केराकाे फुँगा, अनि बाघकाे जुँगा चाँहि चम्पाचमेली फुलकाे थुंगा हुने त पक्कै हाेइन हाेला । अर्काे कुरा बाघकाे जुंगामा ‘हिंस्रक शक्ति’ केन्द्रिकृत हुने पनि त हैन । तर बाघकाे जुँगाप्रति मानवकाे मनाेदशा राम्ररी बुझेका स्याल पनि मानव झैं आफ्नाे प्राकृतिक पहिचानकाे जुँगा फालेर बाँघकै जुँगा टास्नतिर लालाहित छ । बाघकाे जुँगा धारण गर्ने प्रतिस्पर्धामा भने मानवलाई स्यालले पछि पारेकाे छ । त्यसाे त ”स्यालले ढलेकाे बाँघकाे जुँगा उखालेर लगाउँदैमा स्यालमा बाघकाे बिशेषता सर्ने पनि हाेइन र सिनाे खान पनि छाेड्दैन । तर बाघले भने प्राण नै गए पनि सिनाे खादैन र धर्मका नाममा हिंस्रक कर्म गर्न पनि छाेड्दैन । यिनीहरुका आ-आफ्नै प्राकृतिक जन्मसिद्ध बिषेश्ताहरु छन्” । भन्ने कुरा भने मानवलाई राम्ररी अवगत नै छ । तब त बाघकाे जुँगाधारी स्याल देखेर मानव डरले कुलेलाम पनि ठाेक्दैन । बरु जुँगै नभएकाे ढलेकै बाघ भए पनि त्रसित हुन्छ । साताेपुत्लाे उड्न सक्छ । त्यति मात्र हैन मानिस जिउँदाे स्यालकाे भन्दा मरेकै बाघकाे जुँगा, राैं, नंग्रा, छालालाई अमुल्य ठानी त्याे प्राप्त गर्नमा गर्व, बहादुरी, भाग्मानी र पुरुषार्थ ठान्दछन् । स्याललाई मार्दा भन्दा बाघलाई धपाउँदा कयाैं गुणा बहादुरी ठान्दछ । यसकाे मुख्य कारण भनेकाे बाघमा रहेकाे ‘हिंस्रक शक्ति’ नै हाे । तर पनि हिजाे आज मानव बस्तीमा पस्न बाघलाई भन्दा स्याललाई नै सहज छ । हुन त नेपालीमा भनाई छ ”स्याललाई काल आयाे भने सहर पस्छ” । तर हिजाे आज सहर पसेकाे स्याल मारिएकाे खबर सुन्न पाइदैन । सहरमा स्यालकाे चतुर्याइँ यतिसम्म बढिसकेकाे छ कि उसले मै हुँ भन्ने मानवलाई मित्रताकाे पासाे फालेर रगरगी र चकचकी गरिरहेकाे छ । अवस्था यतिसम्म भै सक्याे कि बाघकाे जुँगा धारण गरी ताउ लगाए भाउ खाने दाउमा रहेकाहरु एकाएक बाघकाे जुँगातिर भन्दा स्यालकै जुँगातिर आकर्षित हुदै स्यालहुइयाँ मै मन्त्रमुग्ध हुदै गइरहेका छन् । आफुमा स्यालहुइयाँ कै बीच जीउने, रमाउने र आनन्दित हुने आदत पारिसकेका छन् । र यसैमा जुँगाकाे ताउ लगाएर भाउ खानमा बहादुरी ठान्दैछन् । यस्ताे परिस्थतिमा यदि साच्चै सक्कली जुँगाकाे भाउ भएकाे बाघ सहर पस्याे भने उसलाई सिकार गर्न त के आफ्नै ज्यान जाेगाउन पनि हम्मेहम्मे पर्छ । अचम्मकाे  कुराे चाँहि के छ भने बाघकाे जुँगा धारण गरी गतिलाे ताउ लगाएर भाउ खाने लालचमा डुबेकाहरु भने घनिष्ठ मित्रवत् सम्बन्ध गाँसिदै गएकाे सिनाे खान र्याल चुहाउने स्यालकाे नभई, आमनेसामने हुँदा माैका छाेपी ज्यानै लिने शत्रुवत् सम्बन्ध कायमै रहेकाे  त्यही सिकारका लागि मानवबस्ती छिर्न खाेज्ने बाघकै संरक्षण र पूजा गर्दै छन्। तर, न त कम्जाेर शक्तिका आधारमा  बेवास्ता गरेर स्यालहुइयाँ मै भुल्ने लत लाग्नु ठिक, न त हिंस्रक शक्तिका आधारमा जुँगाकाे लाेभमा बाघकाे पूजा आराधनामा लाग्नु नै ठिक । यी दुबै मांसहारी जंगली जनावर हुन् । पाल्तु (घर पालुवा) जनावर हैनन् । चाहे मित्रबत् सम्बन्ध हाेस् या सत्रुबत् । चाहे  सिनाे खाओस् या नखाओस् । तसर्थ, सर्बाेकृष्ट चेतनशील प्राणी र मर्दकाे पहिचान बाेकेकाे  आफ्नाे छनखानकाे जुँगा फालेर जुँगामा ताउ लगाएर भाउ खानकै खातिर जनावरकाे जुँगातिर लालाहित हुदा जगत भलाे कदाचित हुदैन। जुँगामा ‘ताउ लगाएर भाउ’ खाने भाेक नै जागेकाे हाे भने आफ्नै जुँगाकाे सिहारसुसार तिर लाग्नु  र जुँगामा ताउ लगाएर प्राप्त उचित भाउ खाएर रमाउनु नै उत्तम हाेला । जनावरसंग प्रकृति अनुसारकै यथाेचित दुरी कायम गरी आवश्यक सम्बन्धमात्र स्थापित गर्नु नै बुद्धिमानी हाेला कि ?

​प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ, कीर्तिपुर

अहिले सर्वत्र कीर्तिपुरको चर्चा छ । कीर्तिपुरलाई विश्वब्यापी महामारी कोरोनाको संक्रमणबाट अहोरात्र रक्षार्थ खटिएका, शालीन ब्यक्तिको रुपमा चिनिएका मेयरमा गालीहरु खनिएका छन् । सेवा गर्दा सामान्य त्रुटी हुन सक्ला तर यसलाई राष्ट्रिय वहस कीर्तिपुर विषय बनाउनु पर्ला जस्तो लाग्दैन ।

देशैभरि बिद्यार्थी छन् नि, कीर्तिपुरकै बिद्यार्थीलाई राहत किन चाहियो ? भन्ने प्रश्नसम्म नसोधि, राहत वितरणका लागि बिद्यार्थीको तथ्यांक लियो । कीर्तिपुर नगरपालिकाको भूल यही थियो कि ? आफ्ना बालबालिकालाई घरमा भोकै राखेर, कोही भोका नरहून भनेर चोक चोकमा हात, हातमा तातो भात लिएर बस्नु के यहाँका मानवता भएका कीर्तिपुरबासीको अपराध यही थियो कि ? खोई त पत्रकारका आँखा यस्ता मानवता लहलहराएका दृष्यहरुमा ? आउनुस् सकरात्मक मन लिएर कीर्तिपुरमा, मानवताले सगर्व टाउको उठाइरहेको यस्ता हजारौं दृष्य देखिनेछ ।

यही सन्दर्भमा, बिद्यार्थी नेता हेमराज थापाले खडग ओलीको ठाडो निर्देशनमा कीर्तिपुर नगरपालिकाका मेयर रमेश महर्जनले गुण्डा परिचालन गरेर बीच सडकमा बिद्यार्थीलाई ढलाएर टाउकै टाउकामा पिटिएको छ भनेर सामान्य एउटा भिडियो क्लिप आफ्नो सामाजिक सञ्जालमा राखेको रहेछ । म स्वयम् कीर्तिपुरवासी भएकोले टोलेगुण्डा को रहेछन् ? भनेर हेर्न उत्सकुता जाग्यो । भिडियो क्लिप हेर्दा त टोलेगुण्डाहरुलाई पहिचानेँ मैले । एउटा गुण्डा बिरामीलाई औषधि पोका पार्दापार्दै बाहिर निस्कनु भएको रहेछ, अर्को गुण्डा त्यही नगाउँ दोबाटोमा तिनै बिद्यार्थीहरुलाई भात खुवाउँदा खुवाउँदै दौडेको रहेछ । जो सबैभन्दा आक्रमक देखिएको थियो भिडियो क्लिपमा, हालै कीर्तिपुर नगरपालिकाको आपतकालीन कोषमा राहतका निम्ति भनेर पचास हजार सहयोग गरेका दाता परिवारका रहेछन् । भोकालाई भात खुवाउन चाहेका एक साधारण कीर्तिपुरको नागरिकले तिनै बिद्यार्थीलाई लात किन खुवायो यस्मा चिन्तन मनन गरौँ । एक त लकडाउनको समयमा लकडाउन तोडनु आफैमा भूल हो । त्यस्मा पनि कीर्तिपुरमै बसेर कसैले कीर्तिपुरप्रति अपशब्द प्रयोग गर्न थालेपछि के कीर्तिपुरबासीको रगत तातो नभएर चिसो हुन्छ र ? मानवीय रगत पनि मिनरल वाटरको पानी भए बेग्लै कुरो !

कीर्तिपुर सदैव जातीय सदभावमा रमायो । आजसम्म कीर्तिपुरले कसैलाई पनि जातीय रुपमा विभेद गरेको मैले देख्या छैन । आज एक दुई जनाले कीर्तिपुरलाई कलंक पोत्दै हिँडदा भन्न करै लाग्यो, कीर्तिपुर त्यो टोलेगुण्डाहरुको सहर रहेछ, जस्ले छयालीस सालको परिवर्तनका लागि आफ्नो ज्यान आहुति दिएका थिए । यदाकदा, हाम्रै कारण कीर्तिपुर विकास भएका हुन् भन्ने गरेको पनि सुनिन्छ, यदि त्यो हो भने त्यस्तो निकृष्ट सोच राख्नेले जवाफ देओस्, छयालीस सालको जनआन्दोलनमा कुन चाँहि बिद्यार्थी नेताको खुन बगेको छ यहाँ ? आखिर जमिनमा खुन बगाउँदा उहीँ ज्यापूहरु होइन र ? उहीँ टोलेगुण्डाहरु होइन र ? खसी बजारको पुलिसचौकीसँगै चुलाएका शहिदका सालिक पनि टोलेगुण्डैहरुका हुन कि ? यति हेक्का होस, कीर्तिपुरबासीको एकता ज्वालामुखी भन्दा बढी विस्फोटक छ ।

बिद्यार्थी नेता हेमराज थापाले पनि पटक पटक कीर्तिपुरसँग कुनै दुश्मनी नभएको र आफ्नो डेरामा फर्कन चाहेको विचार पनि राख्नु भएको छ । बिद्यार्थीहरुको कीर्तिपुर र कीर्तिपुरवासीप्रति प्रेम भए जस्तो कीर्तिपुर र कीर्तिपुरबासीको पनि बिद्यार्थीहरु प्रति अथाह प्रेम छ । कीर्तिपुर त्यति निर्दयी छैन । निर्दयी भएको भए, साठी वर्षदेखि निरन्तर कीर्तिपुरले जातीय सदभावको माला उन्ने थिएन । आआौं, फेरि अँगालो मारौँ, हाम्रो भाइचारा अझै मरेको छैन । गालाहरु जोत्दै होलीमा रंगाएका अविरहरु अझै पखालिएको छैन । जो कोही होस, हामी नेपाली हौँ र यो आपतको घडीमा हामीबीच सहकार्य र सदभाव आवश्यक छ ।

पुरुषोत्तम लम्साल / भर्जिनिया

फेरि एकपटक पूर्व विद्रोही माओवादीका नेता तथा वर्तमान नेकपाका एकजना अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाललाई लक्षित गरेर एउटा सार्वजनिक कार्यक्रममा जुत्ता प्रहार भयो । जुत्ताले कसलाई लाग्यो कि लागेन भन्ने कुरा आज गौण विषय हो । आफूलाई शहीद परिवार भएको झुठो दावी गर्ने जुम्लाका रतन तिरुवाले प्रचण्डमाथि किन केको आक्रोश पोखे ? त्यो पनि गौण विषय हो । तरुवालाई द्वन्द्वपीडितको रुपमा स्थापित गर्ने केही संचारमाध्यमको असफल अभिष्ट पनि आजको बसाईको विषय होइन । उनी विप्लवनिकट अर्को नेकपासँग आवद्ध छन् कि छैनन् ? तिरुवाको आक्रोश स्वतःस्फूर्त हो वा प्रायोजित त्यो पनि बहस गर्न आवश्यक छैन । तर घृणा र आक्रोशको राजनीतिको एउटा समाजिक मनोविज्ञानलाई रतन तिरुवाले प्रतिनिधित्व गर्दछन् र त्यो विद्रूप मनोविज्ञान अनेक रुपमा यसअघि पनि प्रकट भएको थियो र भोली पनि हुनसक्छ भन्नु आजको प्रधान विषय हो ।

सन् २००८ मा इराकको राजधानी बगदादमा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु बुशमाथि जुत्ता हानियो । जुत्ता हान्ने पत्रकार अल जाइदी नायक भए । केही इराकीले उनको जयजयकार गरे । तर अमेरिकाप्रति इराकी जनताको आक्रोशको हल निकालिएन । सद्दाम हुसेन त अमेरिकाको शिकार भए तर अमेरिका इराकबीचको द्वेष अहिलेसम्म उस्तै छ । यो त विदेशको एउटा दृष्टान्त मात्र हो ।

नेपालमा नेताहरुमाथि यस्ता असन्तोष धेरैपटक प्रकट भएका छन् । यसलाइ असन्तोष प्रकट गर्ने उदण्ड शैली मात्र म भन्दिन । किनकि आममान्छे गुनासाको पोको फुकाउन नेताहरुको दैलो चाहार्दै करजोरी बिन्ति बिसाउँदै हिंड्दैन । भित्रभित्रै निस्सासिएर ‘म्याग्मा’ जस्तो भइसकेपछि त्यो कहीं पनि कुनै पनि रुप र अवतारमा प्रकट हुन्छ । धन्न ! हामीले त्यो अवतारमा अहिलेसम्म हिंसक ब्यवहार मात्र भेटेका छौं, हिंसा नै भोग्नुपरेको छैन । घृणा र असन्तोषको अभिव्यक्ति जुत्ता, चड्कन र पानीका बोतलहरुमा सीमित हुनुलार्य पनि हामीले सन्तोष मान्नपरेको छ ।

९ वर्षअगाडि एमाले नेता झलनाथ खनालको पुक्क परेको गाला देवीप्रसाद रेग्मीले चड्काए । राजनीति गर्नेहरुप्रतिको त्यो घृणा र आक्रोशको उपचार खोजिएन बरु सामान्य किसान रेग्मीलाइ कठघरामा उभ्याइयो । इटहरीमा केही एमाले कार्यकर्ताले रेग्मीलाइ भाकभुक पारेर झलनाथको शिर उँचो त न त्यतिबेला भयो न आज भएको छ ।

भृकुटीमण्डपको सार्वजनिक कार्यक्रममा प्रचण्डको गाला चड्काउने वाग्लुंगे पदम कुँवर थिए । प्रचण्डसँग उनको जानी दुश्मनी थिएन । थियो त प्रचण्डले बिर्सिएका वा बिर्सन थालेका मुद्दाहरुलाइ सम्झाउने वा सम्झना दिलाउने अराजक आक्रोश । खासमा त्यो निराशाको अभद्र अभिव्यक्ति नै थियो । त्यो घृणा र आक्रोश केही माओवादी कार्यकर्ताले कुँवरलाइ कुटपिट गरेर निमिटयान्न भएन । ‘हाँस्दाहाँस्दै रुन जान्ने र रुँदारुँदै हाँस्न जान्ने’ प्रचण्डलाइ ‘रुनु न हाँस्नु’ बनाउने पदम कुँवर खासमा एउटा प्रतिनिधि पात्र थिए र उनको आवेग एउटा दृष्टान्त थियो ।

डाक्टर बाबुराम भट्टराईमाथि पनि जुत्ता प्रहार भएकै हो । म हिरो हुन्छु र चर्चा पाउँछु भनेर मात्र सञ्जीव भट्टराईले बाबुराममाथि पक्कै जुत्ता हानेका थिएनन् । एउटा भट्टराइले अर्को भट्टराइलाइ जुत्ता हान्नु मात्र त्यो घटनाको आयाम थिएन । त्यसमा समाजको मनोग्रन्थी नै सपाट भएर घुलेको थियो । बाबुरामको शिर निहुरिंदा अरु त हाँसे होलान् तर सन्जीव भट्टराइ हाँस्न नसक्नुको पीडा सायद बाबुरामले पनि पढेनन् । बाबुराम ! अहिलेको हिजोका चुनावी मोर्चाहरुमा र त्यसपछि सन्जीव भट्टराइहरुको निराशामा मल्हम लगाउन केही पहलकदमी भयो ? भएन । आफ्ना असहमति र मतभेद शान्तिपूर्ण र मर्यादित ढंगले व्यक्त गर्ने संस्कार विकास गरौं । ‘लोकतन्त्रमा आलोचनात्मक चेतना हुनैपर्छतर त्यसलाई व्यक्त गर्ने तरिका पनि लोकतान्त्रिक हुनैपर्छ’ भनेर ग्रामीण पहाडका मान्छेले विरलै प्रयोग गर्ने ट्विटरमा आदर्श बयान गर्दै गर्दा सञ्जीव भट्टराईको निराशाको अभिव्यक्ति तपाईलाई याद भयो कि भएन होला ? ट्विट गर्ने तर ट्विटको जवाफ नपढ्ने आदत हो भने त केही भएन, तर राजनीतिक नेतृत्वप्रति कतिसम्म घृणा र आक्रोशको म्याग्मा जम्मा भएर बसेको रहेछ भनेर जान्न हामीले पटकपटक तपाईकै ट्विट उदाहरण लिनपर्ने अवस्थाको अन्त्य हुनपर्दैन ?

कपनको एउटा कार्यक्रममा नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन पार्टी सभापति सुशिल कोइरालामाथि कांग्रेसकै कार्यकर्ता प्रवेश बस्नेतले आक्रमण गरे । त्यो पनि बिद्रोह थिएन । दल र दलका नेताप्रतिको वितृष्णा थियो । तर त्यो वितृष्णाको जरा खोजिएन । समयले कोइरालालाइ अवसर दियो र उनले प्रवेश वस्नेतहरुलाइ एक थान संविधान दिलाउने श्रेय लिएर परलोक सुधारे । यसमा यत्ति नै ।

माओवादी केन्द्रका नेता झक्कुप्रसाद सुवेदीले पनि तीनकुनेस्थित चिया पसलमा प्रेमराज देवकोटाको गतिलै चड्कन भेटेका हुन् । ‘संविधान बनाउन बिलम्व भो’ भन्दा झक्कु कमरेडले झापड भेट्नु र समृद्धिको सपनालाइ पत्यारलाग्दो बनाउन नसक्दा बाबुरामले जुत्ताको झट्टी खानुको कारण एउटै हो निराशा र आक्रोश । झक्कु महोदयले प्रेमराज देवकोटाको झाप्पु आज सम्झिएका छन् कि छैनन् ? मलाइ ‘सही रास्ता’ देखाउने प्रेमराजहरुलाइ साक्षी राखेर आइन्दा म जनताको आशा र अपेक्षासँग खेल्दिन र अरुलाइ पनि खेल्न दिन्न भनेर सुवेदीहरुले कहिल्यै भने ? भनेनन् । समस्या यहाँनेर छ ।

नेपाली कांग्रेसका नेता रामशरण महतमाथि आफनै निर्वाचन क्षेत्रमा भएको एउटा कार्यक्रममा पानीको बोतलले महतको तालु पड्काइएको होइन । त्यो पनि निराशा, आक्रोश र घृणाकै अराजक अव्यिक्ति त थियो । यी सिलसिलाहरुले नेताहरुमा असुरक्षा महशुस गराएर मात्र पुग्छ ? पुग्दैन । यहाँ त केही राष्ट्रिय स्तरका नेताहरुको मात्र दृष्टान्त दिइएको छ, जनअपेक्षामा खरो उत्रन नसक्ने राजनीतिक दलका नेतृत्वलाई तल्लो तहबाटै जुत्ता हान्न थाल्ने हो भने भोली को को निर्धक्क भएर फुक्काफाल हिंड्नसक्लान् ? सवाल यो हो । व्यक्तिभित्र जागृत हुने आपराधिक र हिंसक मनोविज्ञानको समाधान फगत कानूनले मात्र निकाल्न सक्दैन, राजनीतिक नेतृत्वको आचार, विचार व्यवहारले पनि निकाल्न सक्दछ भनेर सचेत हुने कि नहुने ? सवाल यो हो ।  

पदम कुँवरलाई पुष्पकमल दाहालले माफी दिए । एमाले नेता झलनाथ खनालले पनि आफुलाई झापड हान्ने देवीप्रसाद रेग्मीलाई माफी दिए । सुशिल कोइरालामाथी आक्रमण गर्ने बस्नेतले पनि माफी पाए । निर्मलाहरुले पनि माफी पाए । तर माफी मात्र निराशाको हल होइन । निराशाको उपचार नेताहरु भरोशा गर्नलायक बन्नु हो । जनताका मुद्दामा खरो उत्रन नसके चड्कनभन्दा ठूलो बज्रपातले सधैं मूलबाटो कुरिरहेको हुन्छ । फेरि पनि कुँवर, बस्नेत, रतुवाहरुको घृणाको निरन्तर अभिव्यक्ति रोक्न राजनीतिक नेतृत्वले नै पहलकदमी लिने हो ।

जुत्ता प्रहार प्रकरणको अन्तर्य एसएसपी सहकुल बहादुर थापाको नेतृत्वमा गठित छानवीन समितिले खोज्ने होइन । कानूनको बुँदामा टेकेर अपराधजनित क्रियाकलापको व्याख्या त सहज होला तर आम मान्छेभित्रको असन्तोष र असन्तुष्टीको सम्बोधन सहज हुँदैन । हिजोका पदम कुँवर र आजका रतन तिरुवालाई उदाहरण बनाएर पनि पुष्पकमल दाहालहरुले आत्मसमीक्षा गर्नपर्दछ । तिनका आशा र अपेक्षाहरुमा पौडिएर आफूलाइ सत्ताको सुविधा लिन मात्र अभ्यस्त राख्दा मूलबाटो र चौबाटोमा तिरुवाधारी अनिष्ट ढुकेर बसिरहेकै हुन्छ ।

विनोद रोका / एटर्नी एट ल, न्यूर्योक

स्व. गजेन्द्र केशरी वास्तोलाज्युलाई मैले २०३८ सालमा सर्बोच्च अदालतमा रहेको उहाँकै ईजलाशमा भेटने मौका पाएको थिएँ । त्यसबेला म नेपाल ‘ल’ क्याम्पस काठमाडौंमा स्नातक तहमा अध्ययन गर्दै थिए । देशमा पंचायती व्यवस्था थियो। बामपन्थी खेमाका प्राध्यापक एवं विद्यार्थीहरुको बिचारलाई संम्प्रेषण गर्न ल कलेजमा अध्ययनरत गोपाल शिवाकोटी ‘चिन्तन’ पैरवी निकाल्थे । जसमा प्राध्यापकहरु शुभाष नेम्वाङ् दाईहरुको सहयोग रहेको थियो । यसै मेसोमा २०३८ सालमा प्रजातान्त्रिक खेमामा सकृय वकिल हरिहर दाईले मलाई “न्याय प्रतीक” पत्रिका निकाल्ने प्रेरणा दिनु भो । र प्राध्यापकहरु बद्रिबहादुर कार्की र रजितभक्त प्रधानाङ्ग लगायतले लेखादि दिएर सहयोग पुर्याउनु भो ।

पत्रिकाको लोगोको अवधारणा तत्कालिन सर्बोच्च अदालतका न्यायाधिश स्व. गजेन्द्रकेशरी वास्तोलाले बनाई दिनु भयो।

न्यायमुर्ती बास्तोलाले बनाएको न्याय-प्रतीक पत्रिकाको लोगोमा आँखामा पट्टी नबाँधिएकी, हातमा कानूनको किताब, तराजु, र खड्ग निशान लिएकी देवीको चित्र थियो । मैले उहाँसँग आधुनिक न्याय प्रणालीमा रहने आँखामा पट्टी, कानूनको किताब र तराजू लिएकी देवीको प्रसंग उठाउँदा उहाँले भन्नु भयो; “हेर तिमीहरु आजको पश्चिमा विधिशास्त्र हेरेर न्याय र कानूनका सबै सिद्धान्तहरु पश्चिमबाट आएका भन्छौ त्यो होईन, यी न्यायका शिद्धान्तहरु त हाम्रा पुर्विय वैदिक साहित्यमा हजारौ बर्ष अगाडिदेखि चलि आएका हुन्” भन्दै वेद, गिता, उपनिषद, पुराण, मनुस्मृती, याज्ञवलक्य स्मृती आदिमा उल्लेखित उद्धरणहरु दिनु हुन्थ्यो। अनि भन्नु हुन्थ्यो “हाम्रो पद्धतीमा एउटा विवादमा प्रतिपादित भएको विवादको नजिरले त्यही किसिमका तथ्यहरु भएका पछिल्ला सबै मुद्दामा न्याय नपर्न पनि सक्छ । जस्तो कि धान कुटेर चामल निकाल्दा भुस फाल्न निफनिन्छ । तर पनि निफनेको चामलमा बिँया बाँकी रहन सक्छ । र निफनी सकेपछि रहेको बिँयालाई केलाएर चामलबाट निकाल्नु पर्दछ। हाम्रो पद्धतिमा न्यायकर्ताले नजिर मिल्यो भनेर मात्र पुग्दैन, त्यो नजीरले न्याय निरुपण गरिन लागेको विवादम न्याय पर्यो कि परेन भनेर विवेकपुर्वक हेर्नु पर्दछ । यदि परेन भने नजीरको फैसला होईन, विवेकको फैसला गरेन न्याय प्रदान गर्नु पर्दछ । तर पश्चिमा नजीरबादीहरु यसो गर्न चाहदैनन् ।

यो न्यायप्रतीक पत्रिकाको कारणले मैले सर्बोच्च अदालत र अन्य अदालतका न्यायाधिशहरु, अधिकृतहरु, कानूनका प्राध्यापक, सरकारी वकिलहरुको सम्पर्कमा पुग्ने मौका पाए । सहपाठी मित्र, सहकर्मी र सहयोगी भाईहरु, र सल्लाहकारहरुको सहयोगले मैले यो पत्रिकाको सम्पादन र प्रकाशन गर्ने काम १९९८ सम्म अमेरिका आऊनु भन्दा अगाडिसम्म गरे । र मित्र नारायण घिमिरेजी सहगोगी सम्पादकको रुपमा रहनु भयो ।

म चियाको ब्रेकमा बास्तोला श्रीमानको ईजलाशमा जान्थे। मलाई उहाँ कालो चियाले सत्कार गर्नु हुन्थ्यो । उहाँले समकालीन बिषयका बारेमा सोध्ने र आफना धारणाहरु सुनाउनु हुन्थ्यो । न्यायमुर्ती बास्तोलाले पत्रिकामा प्रकाशनका लागि दिने लेखहरु ह्स्तलिखित नै हुने गर्दथे। पत्रिकामा छापिने लेखहरुको प्रुफ म आफै हेर्दथे । तर मेरो भाषामा रहेको अल्पज्ञानले गर्दा उहाँले मलाई लेखको अन्तिम प्रुफ लिएर चियाको समयमा सर्बोच्चमा आऊने सल्लाह दिनुहुन्थ्यो । म उहाँलाई भेटन जान्थे ।

मलाई पाठकहरुले भन्थे हैन वास्तोला श्रीमानको लेखमा किन यति लामो पाद टिप्पणी राखेको ? किनकि उहाँले लेख्ने कतिपय कानूनी लेखमा लेखका अंश भन्दा बढी पूर्वीय न्यायका शिद्धान्तहरु पाद टिप्पणीमा रहने गर्दथे । म उहाँलाई ती अरुले गरेका टिप्पणीहरु सुनाउँथे । उहाँ भन्नुहुन्थ्यो तिमीहरु म जस्तालाई चारपासे भनेर हेला गर्छौ । मैले मेरा लेखमा पश्चिमाहरुले गरेका फैसला र प्रतिपादन गरेका कानूनी शिद्धान्तहरु समावेश गरेको कारण छ । त्यो कारण के हो भने ती सिद्धान्तहरु हामीकहाँ हजारौ बर्ष अगाडि नै प्रचलनमा रहेको थिए भन्ने तथ्य आधुनिक शिक्षा पढ्नेहरुलाई बुझाउन ती पाद टिप्पणी लेखेको हुँ । पढेर त हेर अनि बुझ्छौ, किन लेखेको भनेर । उहाँले एक पटक भन्नु भएको थियो हेर विरेन्द्र राजाले लालमोहर लागेको मात्रै कानून हुन्छ र ? मैले गरेको फैसला पनि नजीर हो । र कानून सरहकै मान्यता पाउँछ ।

राजाले लालमोहर हानेको कानून भन्दा पनि न्यायिक फैसलामा बोलिएको कानून दिगो र टिकाऊ हुन्छ। उहाँका बिचारहरु सबै सही नहोलान तर मलाई अहिलेसम्म पनि उहाँका बिचारहरु सान्दर्भिक लाग्दछन् । जस्तो कि आधुनिक विधिशास्त्रमा सालमण्ड, सिसिरो, ए.जे.हार्ट आदिका बिचारहरुको बाहुल्यता रहेपनि जोन अष्टिनको बिचार कानून पालनामा दण्डको भए नराखिने हो भने कसैले पनि गर्दैनन भन्ने जस्ता बिचार आलोचित होलान तर असान्दर्भिकै छैनन् ।

मैले २०४० सालमा अधिवक्ताको प्रमाणपत्र पाएँ । अनि सर्बोच्च बारको सदस्य भएँ । उहाँ अध्ययन र अभ्यासमा बढी मेहनत गर भन्नुन्थ्यो। वास्तोला श्रीमानले मलाई मध्यमाञ्चल क्षेत्रीय अदालतमा वैतनिक वकिलको लागि सिफारिस गरिदिनु भो । मुख्य न्यायाधिश मोहन प्रसाद शर्माले मलाई दुई अवधिसम्मका लागि काम गर्ने मौका दिनु भो । अनि सर्बोच्च अदालतमा पनि एक पटक वैतनिक वकिल भएँ । उहासंगको सम्पर्कले गर्दा मैले सर्बोच्च अदालतका तत्कालीन अन्य न्यायमुर्तिहरु र सर्बोच्चमा कार्यरत रहनु हुने आनन्दमोहन भटृराई, शेषराज शिवाकोटी, काशिराज दाहाल, शंकर कुमार श्रेष्ठ, डिल्लीराज आचार्य लगायतका विद्धान व्यक्तित्वहरुबाट लेख रचनाहरु पाऊने गर्दथे ।

यही प्रत्रिकामा संलग्न रहेको कारणले गर्दा म सर्वोच्च अदालतमा म अधिवक्ताको हैसियतले वकालत गर्न गएको पहिलो बर्ष २०४१ मै जस्तो लाग्छ । दमननाथ ढुंगानाको अध्यक्षतामा गठित सर्बोच्च बारको कार्य समितिमाको सदस्य हुने मौका पाएँ । यस बेला वैद्यनाथ उपाध्याय सचिव हुनुहुन्यो । किनकि म सर्बोच्च बारको लागि अपरिचित अनुहार थिईन। सबैले मलाई माया गर्नु भयो। मैल २०४६ सालको जन आन्दोलनको समयमा रामगोपाल श्रेष्ठको अध्यक्षतामा गठिन कार्य समितिमा सर्बोच्च अदालत बारको सचिव भई काम गर्ने अवसर पाएँ । आन्दोलनमा सकृय हुने् अवसर मिल्यो । सर्बोच्च बारको कार्य समितिले बहुदलको माग गर्दै पारित गरेको प्रस्ताव बोकेर बारका अग्रज सदस्य श्रीहरी अर्यालको मोटरसाईकलमा चढेर सो प्रस्ताव जमलमा लिएर जाने मौका पाएको थिएँ । किशुनजीले त्यो पत्र पाउने वित्तिकै बारलाई धन्यवाद दिएर सो पत्र अंग्रेजीमा पनि अनुबाद गरेर प्रचार गर्ने आदेश दिनु भएको थियो।

त्यसपछि मैले नेपाल बारको कार्य समितिमा लक्ष्मण अर्यालको अध्यक्षता सदस्यको हैसियतले काम गर्ने अवसर पाएँ जसमा शुभाष नेम्वांग सचिव, कृष्ण प्रसाद पन्त, मोहनकृष्ण खरेल आदि पनि सदस्य रहनु भएको थियो । मैले यही समयमा न्यायदुतको सम्पादक मण्डल र प्रकाशन समितिको सदस्य भै काम गर्ने अवसर पाएँ । २०५३ सालमा नेपाल बारको सचिव पदको प्रजातान्त्रिक समुहको तर्फबाट उम्मेदवार भै हरिकृष्ण कार्कीसंग प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर पाएँ । म अप्रिल ५, १९९८ अर्थात २०५४ चैत्र २३ गतेका दिन अमेरिकाको न्युयोर्क शहरमा आई पुगें, जुन दिन संयोगले मेरो जन्मदिन समेत परेको रहेछ ।

हाल म न्युर्योक शहरमा व्यवसाय गरेर बसी रहेको छु । तर पनि ती दिनहरुलाई स्मरण गर्ने गर्दछु। त्यसैले मैले विनोद रोका “न्याय प्रतीक सम्मान” कानूनी राज, स्वतन्त्र न्यायपालिका, र निष्पक्ष न्याय सम्पादनका लागि विषेश योगदान पुर्याउने स्वदेश वा विदेशमा रहनु हुने व्यक्ति वा निकायलाई प्रदान गरियोस् । उक्त सम्मानको लागि सर्बोच्च अदालत बार एशोसियसनको अक्षयकोषमा ३ लाख ५१ हजार रुपैयाँ जम्मा गरी सोबाट आउने व्याजबाट उक्त सम्मान प्रत्येक दुई बर्षमा सर्बोच्च अदालत बारले आफ्नो बार्षिक कार्यक्रमका दिन वा यस्तै समारोहका दिन प्रदान गरोस् । अनि सम्मानपत्रमा सर्बोच्च अदालतका तत्कालीन न्यायाधिश स्व. गजेन्द्र केशरी बास्तोलाज्युले न्याय-प्रतीक पत्रिकाको लागि बनाईदिनु भएको लोगो रहोस भनि २०७६ सालमा अनुरोध गरेको थिए। जसलाई अध्यक्ष बरिष्ट अधिवक्ता खगेन्द्र अधिकारीजीले नेतृत्व गरेको कार्य समितिले स्वीकार गरेर मलाई आभारी बनाएको छ। तर लोगोमा भने उहाँहरुको सहमति हुन सकेन ।

सुपेन्द्र बस्नेत / बोष्टन

भनिन्छ ‘कल्पना, तर्कना, संझना, झझल्काे ईत्यादिका कारण सपना देखिन्छ । तर यकिन गर्न सकिरहेकाे छैन कि बिदेशिएदेखि मैले कुन कारणले हाे एक रातमा कम्तिमा २/३ वटा अनेक खाले मिश्रित सपनाहरु देख्दै आइरहेकाे छु । अचम्म लाग्दाे कुरा त के लागिरहेकाे छ भने देखिएका लगभग सतप्रतिशत सपनाहरु जन्मभूमि नेपाल र नेपालीसंग सम्बन्धित नै देख्ने गरेकाे छु । परदेश छिरेकाे पनि लामै भै सक्याे सुख, दुःख, रमाइलाे, नरमाईलाे, संघर्ष, उतार, चडाब, आराेह, अवराेहकाे अनुभूति पनि अथाह संग्रहित भै सके । तर पनि ति अनूभूतिहरु सपनीमा आकलझुकल बाहेक छचल्किदैनन् । प्रतिबिम्बित हुदैनन् । याे मेराेलागि बडो साेचकाे बिषय बनिरहेकाे छ । यसै क्रममा गत फागुन १० गते राति देखेकाे सपना यहाँ सार्वजनिक गर्दैछु । जुन सपनीमा 

स्वर्गबासी भाई ज्याेति तिमल्सिनालाई एकाएक भेटेकाे थिए । 

ज्याेति हेटाैडाबासीका लागि एक चिरपरिचित नाम हाे । जाे मुख्यतः सामाजिक कार्य क्षेत्रमा हाेमिएका थिए । राजनीति नगरे पनि एउटा सचेत नागरिकका हैसियतले आफ्नाे अधिकार र कर्तब्यप्रति सचेत थिए । देशमा पछिल्लाे राजनीतिक परिवर्तन (संघीय लाेकतान्त्रिक गणतन्त्र ) ल्याउनमा उनकाे पनि महत्वपूर्ण याेगदान छ । बिडम्बना आफ्नाे , सन्ततिकाे र समग्र नेपालीकाे उज्वल भविश्यकाे खातिर ०६३/६३ काे जनआन्दाेलनमा हाेमिएका उनले अल्पायु मै स्वर्गबास राेजे । अत्यन्त मिलनसार, कर्मयाेगी, समाजसेवी, पराेपकारी स्वर्गिय भाईलाई संझेर बेलाबखत यादिन्छु पनि । त्यसैकाे प्रतिबिम्ब पनि हुन सक्छ याे सपना । जे हाेस् अब सपनाकाे कुरा गराैं।

देशमा निकै ठुलाे आन्दाेलन मच्चिरहेकाे थियाे । दिनभर आन्दाेलनमा हाेमिएका हामी रात परेपछि फेरी हेटाैडाकाे मुख्य चाेक सिमा चाेकमा पुनः भेट्ने गरी खाना खान घरतिर लाग्याै । म हिडेर ५ मिनटकाे दुरीमा रहेकाे बसपार्क नजिक टिसियन स्थित घरकाे भान्सा भित्र छिर्दा नछिर्दै ज्याेति भाई हस्याङफस्याङ गर्दै आए र टर्च मागे । लाेडसेडिङका कारण चुक अमिलाे खनाए झै अन्धकार अध्याराे छाएकाे थियाे । मैले साेधे । किन ज्याेति ? के भयाे र ? उनले पछि भन्छु दाजु भन्दै टर्च यथासिघ्र उपलब्ध गराउन अनुराेध गरे । तत्काल घरमा खाेज्दा नभेटेपछि घरकाे पहिलाे तल्लामा रहेकाे पसलमा किन्न भनेर दुबै जना बिलम्ब नगरी तेश्राे तल्लाबाट एकैचाेटाे तल झर्याै । तल त सुरक्षा निकाय र आन्दाेलनकारी बिच ठुलाे मारामारी चलिरहेकाे पाे रहेछ । घरकाे च्यानल गेट भित्र धेरै आन्दाेलनकारीहरु सुरक्षाकाे आड लिदै चर्का चर्का नारा लगाई रहेका थिए । भिडका कारण छिचाेलेर टर्च लिन पसलसम्म पुग्नै सकिएन । अन्धकार अध्याराेका कारण कसैलाई चिन्न पनि सकिएन । त्यही हुलमुलमा मिसिएर स्वर मच्चाउन सुरु गर्याै हामीले पनि । यतिकैमा म बिउझिए । मुख सुकेकाले पानी पिए । देखेकाे सपना पुनः सबिस्तार स्मरण गर्ने प्रयास गरे । उठेर मुख धाेई स्वर्गबासी ज्याेति भाईलाई स्मरण गर्दै मृत आत्माकाे चीर शान्तिकाे कामना सहित पानी चढाए र हार्दिक श्रध्दासुमन अर्पण गरे । यस प्रसंगकाे  पुनः स्मरणमा यिनै श्रद्धासुमनका शब्दहरु अर्पण गर्दै फेरी पनि मृत आत्माकाे चीर शान्तिकाे कामना सहित श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछु ! मध्यरत भएका कारण पुनः निदाउने काेसिस गरे तर सकिन । झन उनीसंगकाे हिमचिम र उठबसकाे फिरिस्त याद आयाे । मेराे जीवनकाे एक महत्वपूर्ण ब्यक्तित्व भएका कारण हाेला आँखाले पनि आँसु झारेर हार्दिक श्रदासुमन अर्परण गर्याे । यस्तै यस्तैमा बित्याे त्याे रात ।

बिहान उठेर सामाजिक सञ्जाल खाेलेर हेर्दा त सम्माननीय प्रधानमन्त्रीको जन्मदिनकाे शुभकामना छ्यापछ्याप्ति भै सकेकाे रहेछ । देशकाे प्रमुख कार्यकारिणी पदधारी र नेपाली राजनितिमा चर्चा परिचर्चाकाे शिखरमा रहनु भएका एक ब्यक्तित्वकाे जन्मदिन परेकाले साेही देशकाे एक नागरिकका हैसियतले उहाँसंग बिभिन्न सैद्धान्तिक र ब्यवहारिक असहमति तथा असन्तुष्टि रहेका बिषयहरुलाई पछि बहसमा निरन्तरता दिने गरी तत्कलका लागि बिर्सिएर उहाँकाे सुख ,शान्ति,सुस्वास्थ्य , दिर्घायु र उत्तराेत्तर प्रगतिकाे कामना गरे । हुन त उहाँकाे जन्म दिनमा पनि अनेक खाले टिका टिप्पणी गरेर आफ्नाे असहमति, असन्तुष्टि र पिडा पाेख्ने  जमातकाे कमि रहेन । अचानाकाे चाेट खुकुरीले बुझ्न सक्दैन भने झै उहाँहरुसंग  पुर्ण असहमति जनाएर  उहाँहरुकाे भावनाकाे अवमुल्यन पनि म गर्न चाहन्न । तर मानिसकाे जीवन चक्रमा जन्म,मृत्यु र कर्म चलेकाे दिन अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुने भएकाले यि दिनहरुमा मानवीय नाताले  सम्बन्धित ब्यक्तिकाे सकेसम्म भलाे चिताएर सकारात्मक पक्षकाे निरन्तरताका लागि प्रसंसा सहितकाे उत्प्रेरणा र कम्जाेर पक्षकाे सुधारकाे अपेक्षा सहित सुझाबहरु दिदै स्मरण  गर्नु मानव धर्म हाे । भलाे चिताउन सकिन्न वा इच्छा भएन भने पनि कुभलाे नचिताउनु वा पाप नचिताउनु पनि धर्म नै हाे । वर्तमान राजनितिक परिवर्तनलाई यदि उपब्धि मान्ने हाे भने प्रम केपी वलीकाे याेगदानलाई झाेक फेर्ने स्वार्थमा कदाचित  अवमुल्यन वा नजरअन्दाज गर्नु हुदैन।विविध कारणले मनमा उब्जिएका कुण्ठा,पिडा वा असन्तुष्टिहरुलाई तत्कालका लागि थामथुम पारेर मन बुझाउन नेपालकाे राजनितिक परिवर्नका बिभिन्न कालखण्डहरुमा उहाँले खेल्नु भएकाे भूमिकाहरुलाई असहमतिका अनेक काेणबाट ब्याख्या तथा बिश्लेषण गर्न त सकिएला तर त्याे अल्पकालिन अदुरदर्शी साेच तथा बिश्राम मात्र  हाे । दुरदर्शी साेच तथा समाधान पक्कै हैन । राजनितिक नेतृत्वका हिसाबले मुल्याङकन गर्दा २०६२/०६३ काे जनआन्दाेलन, शान्ति प्रक्रिया , त्यसपछि तत्कालिन माओवादीलाई लगाम लगाउनेदेखि माैका पाउदा एकले अर्काेकाे अस्तित्व समाप्त पार्ने अवस्थासम्म सम्बन्ध रहेकाे त्यही माओवादीसंग पार्टी एकता गरेर दुई तिहाईकाे सरकार गठन गरी पार्टी र सरकारकाे दुबैकाे बागडाेर आफ्नाे कब्जामा लिन सफल हुनुलाई कदाचित चानचुने साहस, याेग्यता र क्षमता ठान्नु हुदैन ।

नयाँ संबिधना निर्माण, जारी र कार्यान्वयनसम्म आईपुग्दा उहाँले खेल्नु भएकाे भूमिकाहरु परिवर्तनका हिमायतीहरुका लागि पुजनीय र प्रेरणादायी छन् नै । त्यतिमात्र हैन बिभिन्न कालखण्डमा राष्ट्रियता, स्वतन्त्रता, स्वाधिनता, सार्वभाैमिकता,अखण्डताका सबालमा उहाँले लिनु भएकाे अडान र खेल्नु भएकाे महत्वपूर्ण भूमिका सराहनीय छन् । यिनै बिषेश र महत्वपूर्ण भूमिकाहरुकै कारण वलीले जनताकाे बिश्वास जित्न सफल हुनु भएकाे थियाे । त्यही जनताकाे बिश्वासका कारण आज उहाँ संबैधानिक ब्यवस्था अनुसार प्रजातान्त्रिक अभ्यासबाटै देशकाे महत्वपूर्ण तथा सर्बाेच्च कार्यकारी पदमा आसीन  हुनु भएकाे छ । र जनताले पनि बढी बिश्वास र भराेसा गरी पद, अधिकार र जिम्मेवारी दिलाएकाे ब्यक्तिबाट साेही अनुसार आशा र भराेसाकाे अपेक्षा गरेका हुन् । जाे स्वभाविक पनि हाे । वली ज्यू त नेपालकाे ईतिहासकै सबै भन्दा भाग्यमानी र शक्तिशाली प्रम हाे भन्दा अतियुक्ति नहाेला । आफ्नाे सर्वानुकुल राष्ट्रप्रमुख, आफ्नै वर्गकाे दुई तिहाई सरकार, त्यस माथि पनि लाेकतन्त्रकाे संबैधानिक साैन्दर्यमा मात्र सिमित रहेकाे सशक्त तर चीर निन्द्रामा परेकाे सालीनताकाे उपाधि स्वधारित प्रतिपक्ष काँग्रेस, ब्यवस्थाकाे साैन्दर्यकाे गरगहनाका रुपमा बेला बखत प्रदर्शित अन्य देशी बिदेशी बिराेधीहरु, विविध कारणले ‘बाेल बाेल माछा ‘मुखभरी पानी’ भने झै तैचुप मैचुपकाे अवस्थामा रहेका आफ्नै दलका नेताहरु, जुनसुकै अवस्थामा सुरक्षाकवचकाे भूमिका निर्वाह गर्ने  र भक्तिगान गाएर नथाक्ने चेत अचेत कार्यकर्ताहरु, आफ्नाे निश्पक्ष र स्वतन्तर जिम्मेवारीबाट बिचलित स्वार्थी शक्तिका पूजारी राज्यका अंगहरु , पुर्पुराेमा हात राखेर आफ्नै भाग्यलाई दाेषी ठहराउने धर्य र सहनशील जनता रहेकाे अवस्थामा देशकाे बागडाेर सम्हाली रहने अवसर प्राप्त गर्ने प्रम वली ज्यूलाई  भाग्यमानी मात्र हैन अहाेभाग्यमानी ठान्नै पर्दछ । ईतिहासकै राजनेता बन्ने अवसर उँहालाई मिलेकाे थियाे । साच्चै भन्नु पर्दा उहाँलाई नेपालीका सन्तान दरसन्तानसम्मले स्तुतिगान सहित जीवनकाे आदर्श र मार्ग निर्देशकका रुपमा स्विकार्दै अध्ययन गर्ने,पुज्ने र प्रार्थना गर्ने गरी ” वलीमाला” तयार गर्ने अवसर मिलेकाे थियाे । तर बिडम्वना त्यसाे अवसर जनआकाँक्षा अनुसार सही अर्थमा सदुपयाेग हुन सकेन । यद्यपि , समय सिमामा अझै पूर्णबिराम लागिसकेकाे छैन जस्ताे लाग्छ । आफ्नाे ६९ आै जन्म दिन जन्मथलाे पुगेर मनाउदै गर्दा प्रमले आफ्नाे सारा बिगतहरु एक एक गरेर स्मरण गर्नु भयाे हाेला नै भन्नेमा  म बिश्वस्त छु । लाेभीपापीहरुकाे चाैघेराबाट केही समयका लागि भए पनि उम्किएर यथार्थ धरातल जन्मथलाेमा जन्म दिन मनाउदै गर्दा जीवनकाे समग्र ६८ वर्षकाे यात्राकाे आफ्नै आत्मा साँक्षी राखेर सुक्ष्म समिक्षा गर्र्दै सबल पक्षमा गर्व र दुर्वल पक्षमा आत्मालाेचना गर्नु भयाे हाेला नै । एक भलाे चिताउने नागरिकका हैसियतले याे घडिमा अब उपरान्त सबल पक्षले निरन्तरता र दुर्बल पक्षले पूर्णबिश्राम लिन्छ भन्नेमा म आसाबादी छु । स्मरण रहाेस् कि नेपालकाे ईतिहासले जंगबहादुरलाई निकै शक्तिशाली र तानासाही जहानिया प्रधानमन्त्रीकाे संज्ञा दियाे । तर उनले चाहेकाे भए श्री ५ मात्र हैन मर्यादाक्रममा राजा भन्दा माथि पनि रहन सक्थे तर दुरगामी दृष्टि सहित आफ्नाे र आफ्ना दरसन्तानकाे सत्ताकाे दिर्घायुका लागि श्री ३ मै सिमित रहेका थिए । प्रमकै शब्द सापटी मागेर भन्नु पर्दा उपहार पाएकाे जिन्दगीले हालसम्म प्रश्न चिन्ह खडा हुने ठाँऊ नराखी राजनेता बन्ने शुभ अवसर त चुकायाे नै । तर पनि जन्म दिनका अवसरमा गरिएकाे आत्म समिक्षाले अब भाबी दिनमा जनआकाँक्षा पुरा गर्नतिर केन्द्रित भई सही मार्ग निर्देश गर्न सकाेस् । आउदाे उपहारकाे जीन्दगी पूजनीय, जय जयकार र वावामा बिताेस् । यदि जनताले राखेका बिषेश अपेक्षा पुरा गर्न नसके पनि अब बाँचेकुचेका साख थप गिर्ने भूमिका निर्वाह नहाेस् । मैले फागुन १० गते देखेकाे सपना केवल सपनामा मात्र सिमित रहाेस् । बिपनामा परिणत नहाेस् । देश र जनताका लागि आफ्नाे प्राण आहुति दिने सच्चा सहिदहरुकाे सपना साकार हुन सकाेस् । स्व. ज्याेति भाई जस्ता देश प्रेम र देशभक्तिमा समर्पित मृत आत्माहरुले राजनैतिक ब्यतिथि र बिसंगतिका बिरुद्ध तड्पिदै आन्दाेलित हुन नपराेस् ।  समृद्धिकाे स्वाद चाख्दै आनन्दकाे अन्तिम सास फेरेर बिदा हुने लालचमा बाँचेका आम नेपालीहरुले प्रमलाई धारेहात लगाएर भड्किन र तड्पिन नपराेस् । प्रमलाई धारेहात लगाउने हातहरु प्रसंसनीय काम र त्यसकाे परिणामका कारण बाध्य भएर जाेडिदै आदर सम्मानका लागि झुकुन् । यिनै र यस्तै अपेक्षाहरु सहित प्रमलाई जन्मदिनकाे शुभकामना ।

पुरुषोत्तम लम्साल / भर्जिनिया

मैले गाँजा नपिएको होइन, अनकूलता र आवश्यकतामा उपलब्ध भयो भने अझै पनि पिउन आपत्ती छैन । तर पत्याउनुहोस्, आजको लेख गाँजै खाएर लेखिरहेको छैन ।

गाउँबाटै व्यक्तिगत अनुभव बाँड्छु । गाउँमा बाँकेघर (शैलीगत रुपमा एक प्रकारको ग्रामीण घर) मा बाँके हजुरबा थिए । बाँकेघरको पल्लोपटि थियो जो बा (समवयी रामशरनका पिता) थिए । त्यो भन्दा अलिक पर तीनथुम्कीमा थियो तीनथुम्की महादेव । त्योभन्दा पर गएपछि लामाबाजे भेट हुन्थ्यो । अब फटाफट पाँच मिनेट हिडेपछि बितलव छोइन्थ्यो जहाँ दामेकाका भेटिन्थे । दामेकाकाको घरै मुन्तिर थियो बितलव महादेवथान । दामेकाकाको दबाइखाना थियो र, उहाँ ननरजिस्टर्ड मेडिकल पर्सन । तर त्यहाँ सांसारिक वा भौतिक दबाईभन्दा आध्यात्मिक दबाईको अन्तरंग चर्चा हुन्थ्यो । ‘गाँजालाई यसरी पिस्नपर्छ कि सिलौटोमा जमेको गाँजाको लेपमा लोहोरो टाँसिनपर्छ’, काका भन्थे– त्यसपछि मात्रा मिलाएर उडाए पनि भो, घोटे पनि भो, बीषै बनाए भो, अमृतै बनाए पनि भो । विरामी वस्तुभाउलाई दिए पनि भो, बिरामी मान्छेलाई मात्रा पु¥याए पनि भो ।’

पात्रमा नजाऔं तर, गाँजा के हो भन्ने थाहा नहुँदा चलन र सँस्कृति भनेर मैले तिनथुम्की र बितलव महादेवका आँगनमा पर्वअनुसार गाँजा सेवन गरें । कोकोसँग बसेर ? प्रश्नको गोपनियता राखौं तर धूनी जगाउँदै पनि, धूनीबेगरै पनि । त्यो थियो सँस्कृतिमा बाँधिएको सन्दर्भ । सामाजिक यथार्थ अन्यत्रसरह मेरा गाउँमा पनि उही थियो, तागाधारी बर्गभित्र मदिराजन्य पदार्थ तुच्छ थियो, घृणित थियो भनौं बर्जितसरह थियो तर गाँजा एक किसिमले स्वीकृत । यसैले होला बालबालिकाले विशेष पर्वमा गाँजालाई विशेष उपयोग गर्नु आपत्ति मानिएन । त्यो थियो सामाजिक बर्गको मनोविज्ञान ।

गाउँमा पेट दुखे पनि गाँजाको चिलिम पड्काउने थिए, टाउको दुखे पनि सोतेमा गाँजा भर्ने र त्यसमाथि जुटको डोरी सल्काएर धुँवा उडाउने भेटिन्थे । काम नगर्नेले आनन्दका लागि, काम गर्नेले थकान मेट्न र उर्जा जोहो गर्ने बाटो । लामो नलीयुक्त हुक्काको शीरमा रहेको फराकिलो चिलिममा सख्खरै मिसाएर मोलिएको मुठ्ठीभरी गाँजाको उच्चबर्गीय आनन्द र विलासको सन्दर्भ अर्कै हो । तर गाउँको बेसीदेखि शिरसम्म मादक वासना छर्ने त्यो गाँजा प्रतिबन्धित पदार्थ हो भन्ने न कसैलाई थाहा थियो न चासो नै ।

उमेर बढ्यो । गाँजा नशालु वस्तु भन्ने थाहा भयो । गाँजाको कुलत हुन्छ र त्यसमा फसेकालाई गँजडी भनिन्छ भन्ने थाहा भो । जब गाँजा बीष होइन, मस्तिष्क र स्नायुको ओखती पनि हो भन्ने थाहा भयो त्यसपछि अवसर र उपलब्धतामा ‘लौ त सोम !’ भन्न छाडिएन । त्यो उमेरमा तहतहका बर्गबर्गका ‘सोम’ भेटिए । त्यो ‘सोम’ शब्द र गाँजाको सम्बन्ध धेरै पछि बुझें ।

‘सोम’ अर्थात् चन्द्रमा अर्थात् शितलता । अर्थात् सोमपान । सौम्यपान अर्थात् शान्त नशा । अर्थात्, मुक्तिकारी धुँवा । ऋग्वेदमा एउटा श्लोकको अर्थ रहेछ ‘हे सोम ! हामीलाई सबै कोणबाट पबित्र बनाइदेऊ, मनभित्र पूर्ण उर्जा (जोश) प्रवेश गराइदेऊ, हाम्रो वााणी सशक्त होस् र हामीमा उत्तम बुद्धि उत्पन्न होस् (९.९७.३६) ।’ यो ‘सोम’ ले ध्यानको उच्चतम अवस्था वा तेजोमय अवस्था प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्दोरहेछ ।

त्यहाँ थप रहेछ, ‘सोम’ अति सामान्य मान्छेका लागि मात्र नशा रहेछ । सामान्य मान्छेका लागि त्यो ओखती रहेछ । ऋग्वेद भन्दोरहेछ ‘नशामा लीन हुनेहरुले आफ्नो बुद्धि गुमाउँछन्, निर्वस्त्र हुन्छन् र कलह निम्त्याउँछन् (८.२.१२) तर, प्रज्ञा वा बुद्धिको प्रयत्न गर्नेका लागि त्यो ‘सोम’ रहेछ । सोम औ मित्र । अर्थात्, मन्दबुद्धिका लागि नशा र ऋषी वा ज्ञानीका लागि दिव्य कर्मतिर प्रेरित गर्ने पदार्थ रहेछ ।

यसलाई पछि विज्ञानका बादशाह अल्बर्ट आइन्स्टाइनले शब्दमा यसरी उतारेछन्, No Problem can be solved from the same level of consciousness that created- Einstein .अर्थात् कुनै पनि समस्या चेतानाको त्यही तहबाट समाधान गर्न सकिंदैन जुन तहबाट त्यो उत्पन्न भएको हो । यसमा वैज्ञानिकहरुले थपे; “गाँजाको सेवनले तपाईलाई चेतनाको अर्को तहमा पुर्याएर सोच्ने वा कल्पनाशक्तिमा फेरबदल ल्याइदिन्छ” । त्यसैले होला आइन्टाइनले व्यक्तिको धुम्मपानको अधिकारमाथि प्रतिबन्ध लगाउने विपक्षमा मत प्रकट गरेका । तर विज्ञानको चर्तीकला शुरु हुनभन्दा हजारौं वर्षअगाडि पूर्वीय संस्कृतिले गाँजाको महत्व स्थापित गरिसकेको थियो । झण्डै चार हजार वर्षअगाडि (इशापूर्व १५ सय) नै लेखिएको रहेछ ।

पञ्च राज्यानिवीरुधां सोमश्रेष्ठनि ब्रुमः । दर्भो भङ्गो यवः सहस्ते नो मुञ्चन्त्ववंहस ।। (अथर्ववेद भाग ५)

अर्थात् लहराका पाँच पवित्र वनस्पति कुश, भांग (गाँजा) जौलगायतले हाम्रो पापमोचन गरुन्, कष्ट हटाउन् । यो त्यही गाँजा हो जसलाई सँस्कृतले अहिफेन भन्यो, अपभ्रंश भयो अफेन बन्यो र अंग्रेजीले अफिम बनाएर सर्पको बीषभन्दा कडा बीषवर्धक पदार्थको रुपमा व्याख्या गर्यो । पछि सुश्रुत संहितामा गाँजालाई सुस्ती, नजला र पाचनको दीव्यऔषधी पहिचान दिइएको रहेछ ।

दशकअगाडिसम्म कहिले उर्जाको बहानामा त कहिले आध्यात्मिक बहानामा मैले अवसर बनाएरै गाँजा पिएँ । मेरा केही समकक्षी समवयी जो विभिन्न खेलकलामा संलग्न थिए तिनले पनि उर्जाका लागि भन्दै सखारै चिलिम दर्शन गरेर मैदानमा गए । सँगै ट्रयाकमा दौडने साथी दौडको आनन्द लिनको सट्टा दूरी र गतिको चिन्तामा हुन्थ्यो । उसले पछि थाहा पायो दौडको आनन्द गाँजासँगै रहेछ । जो हात र खुट्टाको कलामा विश्वास गर्दथ्यो उसले पनि विपक्षीको चाल र आफ्नो ध्यानमा केन्द्रित हुने भन्दै भीडन्तअगाडि गाँजा पिएर उपस्थित हुनथाल्यो । यो त लडाईमा जानुअघि र लडाईबाट फर्किपछि भाश्ंग वा गाँजा पिउने भारतीय सँस्कृतिको अर्को अध्यायजस्तो लाग्यो ।

तर एउटा कुरा ढुक्क हुनुस्, गाँजा पिउने सबै बब मार्ली हुन्छन् भन्ने होइन । सबै बैज्ञानिक गाँजा पिउँछन् वा गाँजा सेवन गरेर बैज्ञानिक भइन्छ भन्ने होइन । विख्यात पौडिबाज माइकल फ्लेप्सले फगत गाँजाकै भरमा ओलम्पिकमा कूल २३ स्वर्णपदक प्राप्त गरेका होइनन् । पाइप तानेर सबै चे ग्वेभारा हुने भए विश्व अहिले साम्यवादी क्रान्तिकारीहरुको परेडस्थलै हुने थियो । गाँजा पिएरै सबै कम्युटर इञ्जिनियर स्टिभ जब्स हुने भए एप्पललाई विस्थापन गर्न उहिल्यै बनाना, ग्रेप, म्यांगो, पिच नामका मोबाइल कम्पनी खडा भइसक्थे । गाँजाकै नशामा लठ्ठिएर सबै साधु, सन्त, ऋषी वा शिवजी नै भएको कल्पना गर्नु फगत गँजडी कल्पना हो । किनकि, स्वैरकल्पनाको उत्पत्ति पनि नशाको गुणै हो, धर्मै हो ।

गाँजा ओखती हो कि नशा ?

एउटा चक्कुलाई चिकित्सकले शल्यक्रियामा उपयोग गर्दछ । त्यही चक्कु अपराधीका लागि अपराधको हतियार हुन्छ । यसको अर्थ चक्कुलाई प्रतिबन्ध लगाउनपर्छ भन्ने तकसँग सहमत हुन सकिदैन । गाँजालाई त्यही चक्कुको रुपमा व्याख्या गर्दा हुन्छ । नत्र विश्वका २४ वटा देशले चिकित्सकीय प्रयोजनका लागि गाँजालाई बैध घोषणा गरेको र ४८ वटा देशले गाँजालाई प्रतिबन्धको स्थानमा नियमन गरेको अज्ञानी र अबुझ भएर हो भन्न मिल्दैन । विश्व स्वास्थ्य संगठनले क्यान्सर, एड्स, दमलगायतका दर्जनौं रोगका लागि गाँजा औषधी हो त्यसै भन्ने थिएन । एपिलेप्सी एण्ड बिहेभियर पुस्तक लेखेर कुष्ठरोगका लागि गाँजा नै अचूक ओखती हो भनेर संसारले पछ्याउने थिएन ।

नेचुरल थेरापी एण्ड क्यान्सर ड्रग डिस्कभरीले अर्बुद रोगका बिरामीलाई केमोथेरापी चलाएपछि गाँजाको उचित मात्र सेवन गराउने हो भने विकृत सेलको विकास रोकिन्छ भनेर भन्ने थिएनन् । इन्टरनेशनल जर्नल अफ आयुर्वेद एण्ड फर्मास्यूटिकल्सले गाँजालाई रोग प्रतिरोधी ४० तत्व भएको संसारकै शक्तिशाली वनस्पति नामाकरण गर्ने थिएनन् । संसारका श्रेष्ठ खेलाडीहरुले द मोस्ट डाइनामिक प्लान्ट अन अर्थ भनेर ध्यान केन्द्रित गर्न खेलाडीका लागि गाँजाको वकालत गर्ने थिएनन् । क्यानाबीसः इभोल्युसन एण्ड एथनोबोटनी पुस्तक लेखेर पश्चिमाहरुले गाँजाको विधिपूर्वक सेवनले स्नागु र मस्तिष्कका दर्जनौं जटिल रोगहरुमा काम गर्ने व्याख्या गर्ने थिएनन्चाइनिज पर्माकोपिया (परम्परागत चिनियाँ पद्दतिअनुसार औषधी बनाउने विधि) को नक्कल गरेर अमेरिकाले दर्दनाशक र स्नायु तन्तुका लागि गाँजा र गाँजानिर्मित औषधीलाई शहरशहरमा खुल्ला गर्ने थिएन ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका पूर्वमहासचिव कोफी अन्नानले जहाँ गाँजालाई बैधता दिइएको छ त्यहाँ लागूऔषध र सम्बन्धित अपराधमा बृद्धि भएको कुनै तथ्यांक छैन भनेर संसारलाई भन्ने थिएनन् । गाँजाकै कारण तेस्रो चरणमा पुगेको क्षयरोगबाट बचेकी प्रिया मिश्राले गाँजालाई गरिबको नशा र औषधी दुबै मानेर त्यसको समूचित प्रयोगका लागि संसारलाई आग्रह गर्ने थिइनन् । क्यानाबीज फ मेडिकल यूज :अ साइन्टिफि रिभ्यु (२०१७) ले ४८ देशमा गाँजाको उपयोगको विषद् अध्ययन गरेर गाँजाको प्रयोगका लागि जहाँ कानुनी अड्कचन छ त्यहाँको व्यवस्थामा लचकतापूर्वक फेरबदल गर्न भइरहेको प्रयत्नको प्रशंसा गर्ने थिएन ।

हिप्पीकालीन समयमा नेपाल र भारतलगायतका देशमा गाँजामाथि प्रतिबन्ध लगाउन दवाव दिने र हस्तक्षेप गर्ने अमेरिकाको ९ शहरमा अहिले गाँजा बैध छ र त्यहाँ तिब्रत्तर विकास भइरहेको उद्योगमा गाँजा खेती पर्दछ । त्यहींको ३१ राज्यमा औषधीय प्रयोजनका लागि गाँजा उत्पादन, विक्रि र उपभोग छुट छ । अल्जाइमरका बिरामीका लागि दीव्यौषधी भनेर गाँजा पसलपसलमा उलपब्ध छ । उसै पनि अमेरिकाको कृषि इतिहासमा सीमान्तकृत किसानको आयआर्जनमा सुधार ल्याउन गहूँ र मकैपछि गाँजा खेतीलाई उपयोग गरिएको दृष्टान्त भुल्न हुँदैन (मार्टिक बेकर सन् १८१२ को केन्टकी) । त्यहाँको जुन राज्यमा गाँजा प्रतिबन्ध छैन त्यहाँ दर्दनाशक (पेनकिलर) औषधी र मदिराको व्यापार चौपट भएपछि मदिरा (लिकर) उत्पादक र व्यवसायीले गाँजा प्रतिबन्ध फुकवा रोक्न संघीय सरकारसँग गरेको गुहार (द वाशिंगटन पोष्ट) रिपोर्ट बनेर आउने थिएन । र, गाँजा उत्पादक ठूलो संस्था ग्रिनवेभका संस्थापक म्याट कार्नेसले आउँदो वर्षसम्म अमेरिकामा गाँजाको वार्षिक कारोबारले ३० बिलियन डलरको आँकडा छुने र केही वर्षपछि अमेरिकाले अन्य वस्तुसहर गाँजालाई पनि अन्य देशमा निर्यात गर्ने दावी गर्ने थिएनन् ।र, हामी चाँहि प्रतिबन्धको नाममा गाँजाको अवैध व्यापारलाई चालिस वर्षदेखि संरक्षण गर्दै आइरहेका छौं । गाँजा नष्ट गर्नु प्रहरी र प्रशासनका मुखियाहरुको पदबहाली र सरुवाताकाको हतियार मात्र बनाइरहेका छौं । जंगबहादुरको अफिमको उदाहरणमै रमाइरहेछौं । त्यसैले संसद्मा विरोध खतिवडालगायतका नेताको अगुवाईमा दर्ता भएको सार्वजनिक महत्वको प्रस्तावको सकारात्मक सुनुवाई आवश्यक छ । गाँजालाई अपराध र घृणाको वस्तु होइन औषधीय वनस्पतिको रुपमा स्वीकार गरौं । केशव स्थापितको शैलीमा वायुपंखी घोडा चढेर गाँजाले कायापलट गर्छ नभनौं, तर नियामक निकायको निगरानीमा माउन्टेन मारिवाना फर मेडिसिनसम्म चाँहि सोचौं ।​​​​​​​जय शम्भो !

आचार्य पीपलमणि सिग्देल / न्यूयोर्क

जन्म र मृत्यु दुबै सत्य हुन् । शरीर धारण गरेर यस धर्तीमा आएपछि शरीर त्याग गरेर फेरि अर्को यात्रा तय गर्नुपर्ने हुन्छ । सदैव मृत्युको भय रहने र स्वयं भगवान् शरीर धारण गरेर आएपनि शरीर त्याग गरेर निस्कनुपर्ने भएकाले यस धर्तीको नाम मृत्युलोक रहनगएको हो ।

सनातन पूर्वीय मान्यताअनुसार मृत्यु त केवल शरीरको हुन्छ, आत्मा त अजर, अविनाशी र

शास्वत स्वरुप हो ।

शरीरको अन्त्यपछि पीण्डद्वारा निर्मित शुक्ष्म शरीरको यात्रा कसरी हुन्छ भन्ने प्रश्नको विस्तृत चर्चा गरुडपुराडमा गरिएको छ ।

महर्षि वेदव्यासद्वारा विरचित १८ महापुराणमध्ये गरुडपुराण पनि एक हो । यस महापुराणमा सर्ग वर्णन, देवार्चन, तीर्थमाहत्म्य, भुवनवृत्तान्त, मन्वन्तर, वर्णधर्म, आश्रमधर्म, दानधर्म, राजधर्म, व्यवहार, व्रत, वंशानुचरित आदि विषयको प्रतिपादन गरिएको छ । बाँकी अन्य पुराणमा देवस्तुती, भक्ति एवं महिमाको चर्चा छ भने गरुडमहापुराणमा मृत्य र त्यसपछि आत्माको गति कस्तो हुन्छ भन्ने विषय निरुपण गरिएको छ । यस महापुराणमा यमलोक यात्रा वृत्तान्त वर्णित छ ।

मृत्युको १३ दिनपछि पापीजनलाई यमराजका दूत पाशोमा बाँधेर यात्राका लागि तयार गर्दछन् ।

हातमा अंकुश लिएका भयानक यमदूतहरु क्रोधका साथ लौराले हिर्काउँदै पृथ्वीको दक्षिण दिशामा रहेको यमलोकमा लिएर जान थाल्छन् । यो यममार्गको यात्रा सहज भने छैन । बाटोमा कुश, बालुवा, पत्थर, किलो, काँडा, बाबियो आदि चिजहरुले भरिएको हुन्छ । बाटाको कुनै भागमा आगो दन्किरहेको हुन्छ भने कतैकतै प्रचण्ड गर्मी । यस्तो झेल्दै जीवात्माले वीभत्स चीत्कार गरेपनि यमदूत घिसारी रहन्छन् । शरीर जलेर पीण्डले बनेको शूक्ष्म शरीरलाई पनि यममार्गमा आफ्नो कर्म अनुसार अनेक जन्तुले खान थाल्छन् । यसरी यममार्गमा जीवलाई अनेक दुःखपीडा आइलाग्छ ।

पृथ्वीदेखि यमलोकसम्म १६ वटा नगर पर्दछन् । याम्या, सौरिपुर, नगेन्द्रभवन, गन्धर्वपुर, शैलागम, क्रौंच, क्रूरपुर, विचित्रभवन, बह्वापद, दुःखद, नानाक्रन्दपुर, सुतप्तभवन, रौद्र, पयोवर्षण, शीताढ्य तथा बहुभीति यममार्गका रहेका नगर हुन् । पहिलो नगरमा प्रवेश गर्नेवित्तिकै जीव हे छोराछोरी मेरो रक्षा गर भन्दै आफूले गरेका पापकर्मको स्मरण गर्दछ । यमदूत मृत्युको १८ औ दिनमा यस नगरमा लिएर जान्छन् । यहाँ पुष्पभद्रा नामक नदी तथा अत्यन्त सुन्दर वटवृक्ष पनि देखेर जीवलाई आराम गर्ने इच्छा जाग्दछ परन्तु यमदूत विश्राम गर्न दिंदैनन् । यस पहिलो नगरमा पनि आफन्तले दिएको पीण्ड भोजन गर्दछन् । यस पछि

यात्रा सौरिपुरतिर अघि बढ्छ । यस नगरमा यमदूतले यातना दिन थालेपछि जीव विलाप गर्न थाल्छ ।

जलाशयो नैव कृतो मया तदा

मनुष्यतृप्त्यै पशुपक्षितृप्तये ।

गोतृप्तिहेतोर्न च गोचरः कृतः

शरीर हे निस्तर यत् त्वया कृतम् ।।

अर्थात् यस जीवनमा मनुष्य तथा पशुपक्षि तृप्तिका लागि मैले कुनै कुवा बनाइन, गाईको सेवाका लागि गाई चर्ने भूमिको दान पनि मैले दिइन । अतः हे शरीर जस्तो कर्म गरेको थियो त्यस्तै भोग गर ।

यस नगरबाट पनि पीण्ड भोजन गरी अघि बढ्दा यमदूतले खड्ग प्रहार गरेपछि पीडित हुँदै जीव यसरी प्रलाप गर्दछ ।

न नित्यदानं न गवान्हिकं कृतं

पुस्तं च दत्तं न हि वेदशास्त्रयोः ।

पुराणदृष्टो न हि सेवितोऽध्वा

शरीर हे निस्तर यत् त्वाया कृतम् ।

हे शरीर मैले जलादिको दान दिइन, नियमित भोजनले गोसेवा पनि गरिन, वेद आदि शास्त्रको दान तथा पुराणमा बताइएका तीर्थयात्रा पनि गरिन । अतः कर्म अनुसार दुःख भोग ।

त्यसपछि नगेन्द्रनगर पुगेको जीव यमदूत यातनाले पीडित हँदै यसरी विलाप गर्छ

पराधीनमभूत् सर्वं मम मूर्खशिरोमणेः ।

महता पुण्ययोगेन मानुष्यं लब्धवानहम् ।।

अर्थात् धेरैधेरै पुण्यको शंचय गरेर मनुष्य जीवन मिलेको थियो तर म मूर्खको सबै कुरा पराधीन भयो र मनुष्य जीवन पाएर पनि कुनै सत्कर्म गर्न सकिन ।

यसरी विलाप गर्दै मृत्युको तेस्रो महिना बितेपछि जीवलाई गन्दर्भ नगरमा लिएर जान्छन् ।

यस नगरमा पुगेपछि पनि विलापको क्रम जारी नै रहन्छ ।

मया न दत्तं न हुतं हुताशने

तपो न तप्तं हिमशैलगव्हरे ।

न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं

शरीर हे निस्तर यत् त्वया कृतम् ।।

मैले मानव जीवनमा हवनको माध्यमबाट आहुति दिइन र हिमालयमा गएर तपस्या पनि गरिन, त्यसैगरी पवित्र गंगाजलको सेवन पनि गरिन । अतः कर्मअनुसार दुःख भोग्नुपर्छ ।

त्यसैगरी मृत्युको चौथो महिनामा शैलागमपुरमा लिएर जान्छन् । यस नगरमा ढुंगाले हिर्काएपछि लडेर रुँदै जीव विलाप गछन् ।

न ज्ञानमार्गो न च योगमार्गो

न कर्ममार्गो न च भक्तिमार्गः ।

न साधुसङ्गात् किमपि श्रुतं मया

शरीर हे निस्तर यत् त्वया कृतम् ।।

मैले न ज्ञानमार्ग या योगमार्ग या भक्तिमार्गको नै अनुशरण गरें न त असल संगत नै गरे त्यसैले कर्मअनुसार दुःख भोग गर्नुपर्छ ।

त्यसैगरी छैठौं महिनामा पापी जीव परिवारजनको उपदेपश आदि माध्यमबाट सत्कर्ममा लगाउन नपाएकोमा पश्चाताप गर्दछ । यसरी अघि बढ्दै आठौं नगरमा पुगेपछि मेरा मातापिता, भाइ, पुत्र, आदि आफन्तजन को होलान् जो मलाई यस्तो पीडाबाट बचाउन सक्दछन् बनी विलाप गर्दछन् । यसैगरी परोपकार गर्न नसकेकोले जीवन बेकार गएको भनी पश्चाताप गर्दछन् ।

अघि बढ्दै जाँदा बाटोमा वैतरणी नामक नदी पर्दछ । एक सय योजन चौडाई भएको यो नदी रगत र पीपले भरिएको हुन्छ जीवनमा गाई दान गरेको व्यक्तिलाई यो नदी पार गर्न सहज हुन्छ परन्तु गाईको दान नगरेको जीवलाई यो नदी पार तर्न धेरै कठीन हुन्छ । नदीपारगरेपछि पनि यात्रा जारी रहन्छ । बाँकी यात्रामा पनि आफ्नो परिवारजनको सेवा याद गर्छ । एक वर्षमा सन्ततिले दिएको पीण्ड खाँदै, यमदूतको मार खाँदै र जीवनमा गरेका पाप कर्मको स्मरण गर्दै ८६ हजार योजनकोयात्रा सकेर यमपुरीमा पुग्दछ । यमलोक ४४ योजनमा फैलिएको छ । यसै लोकमा जीव रातोरातो आँखा भएको भयंकर आकृतियुक्त यमराजको दर्शन हुन्छ । चित्रगुप्तले तयार पारेको विवरण हरी जीवको आगामी यात्रा तय हुन्छ । भगवानको भक्ति गरेको भए वैकुण्ठलोक, पुण्यकर्म गरेको भए स्वर्गवास, पाप कर्म गरेको भए नरकबास, या पुनर्जन्म । वैकुण्ठधाम मिलेमा ८४ लाख प्रकारका जीवको जन्ममृत्युरmपी चक्र चल्न थाल्छ । स्वर्गमा सुख नै सुख हुन्छ भने नरकमा दुःख नै दुःख हुन्छ । यो दुबैको मिश्रण पृथ्वीलोक हो, यहाँ सुखदुःख दुबै घामछायाँजस्तै घुमिरहन्छ ।

गरmडपुराणमा वर्णन गरिएको यमलोक यात्रावर्णनले कर्मको महत्वलाई झल्काएको छ । सत्कर्मले मृत्युपछिको यात्रा पनि सहज हुने तथा पापकर्ममा जेलिएमा भयानक हुने विषयलाई चित्रण गरिएको छ ।

संस्कृत साहित्यमा समालोचनका लागि साग र तृण विवेचना गर्ने बुद्धि हुनु जरुरी छ । बारीबाट ल्याएको केही झार मिसिएको सागलाई कसैले सागमात्र रहेछ भन्छन् भने कसैले झारमात्र रहेछ भन्छन् । वस्तवमा साग र झार छुट्याउन सक्ने विवेचनात्मक बुद्धिले शास्त्रको मतलाई ग्रहण गर्नसके मात्र हामा दृष्टि र व्यवहार सही हुन सक्छन् । अनिमात्र हामी प्रगतिको पथमा लम्किन सक्छौं । शस्त्रीय मतलाई समयानुकुल ग्रहण गर्ने सोच राख्नुभन्दा जलाउन, भड्काउन र भजाउन लाग्ने कुत्सित प्रवृत्तिको शिकार हुन हामी अझै कति विवश हुनुपर्ने हो ?

पुरुषोत्तम लम्साल / भर्जिनिया

विद्रोहको राजनीतिकरणपछि नाम पनि प्रतिस्थापन—विस्थापनको चक्रअनुसार चल्छ । मन त पुष्पकमल दाहाललाई पनि सबैले ‘प्रचण्ड’ मात्रै भनिदिए हुन्थ्यो भन्ने छ । तर विद्रोहले प्रचण्ड र राजनीतिले पुष्पकमल स्वीकार गर्यो । अब सबका पार्टीका टेकनाम सङ्ग्रहालयमा भेटिने अवस्थामा छन् । विद्रोहकालीन नामका चार्म अहिले छैन । प्रभाकरको त्रास हटेर जनार्दन शर्माको लोकप्रियताको पारो ह्वात्तै बढेको हिजो मात्रै होइन ? हाते माइक बोकेर कासन ठोक्ने पासाङलाई राज्यले नन्दकिशोर पुनको रुपमा मेजमानी दिइरहेकै छ । लालध्वजको अस्तित्व जसरी विलुप्त छ कीरणको प्रकाश पनि उस्तै धमिलो छ । अहिलेको राजनीतिक पुस्तालाई के कञ्चन, के निर्मल …सब धमिलो । यो बसाईमा द्वन्द्वको भाष्य केलाउँदा नाममा ठोक्किएको मात्र हूँ, अल्झिएको होइन । अल्झिने काम सभामुख निर्वाचनताका माइतीघर मण्डलामा ‘फेरी’ लाउनेहरुलाई छाडें । अर्थात्, प्रतिनिधिसभाको नयाँ सभामुखको रुपमा अग्नि सापकोटा ‘कञ्चन’ चुनिए । नेकपाबाट सापकोटा निर्विकल्प नहुँदानहुँदै आन्तरिक रस्साकस्सीपछि उनी नै उमेदवार चुनिए र अन्ततः निर्विरोध निर्वाचित सभामुख भए ।

 

फ्ल्यासब्याक

९ वर्षअघि जेठको १३ गते शुक्रबार एक हूल मान्छे सर्वोच्च अदालत परिसरमा थिए । हूललाई मानवअधिकारको पहरेदारी गर्ने ‘बताउनेहरु’ले नेतृत्व गरेका थिए । उनीहरुको अभिष्ट जे भए पनि अदालतमा दर्ता गर्न लागिएको कागजको मूठोमा केही विपक्षीको नाम थियो । नामको सूचीको पहिलो नम्बरमा तात्कालीन प्रधानमन्त्री झलनाथ खनाल र प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रीपरिषद्को कार्यालय थियो । दोस्रो विपक्षी सूचना तथा सञ्चारमन्त्री अग्नि सापकोटा थिए । तेस्रो विपक्षी थिए, यौन व्यभिचारको अभियोगमा हाल कारागारमा रहेका निवर्तमान सभामुख कृष्णबहादुर महरा । रिट निवेदन पत्र बोकेर जानेहरुको निशाना चाँहि अग्नि सापकोटा थिए जसलाई द्वन्द्वकालीन एउटा घटनाको आरोपी बनाइएको थियो । र, सापकोटालाई मन्त्री हुनबाट रोक्ने त्यो अन्तिम तर असफल प्रयत्न थियो । सर्वोच्च अदालतले त्यो बेला मानवअधिकारको तथाकथित हवाला दिएर दूनो सोझ्याउन पल्केकाहरुको याचना सुनिदिएको हुँदो हो त अग्नि सापकोटा संसदमा विनाप्रतिष्पर्धा औ निर्विरोध निर्वाचित सभामुख हुने दिन आउने थिएन । तर आयो । भूमिका निभाउने सवालमा अग्नि सापकोटा कञ्चन हुन सक्लान नसक्लान् तर नेकपाको तर्फबाट सभामुखमा पठाइएका सापकोटाको ‘इन्ट्री’ कम मिस्टेरियस र रोमाञ्चक छैन ।

द्वन्द्वलाई रातो आँखाले हेर्ने कि सेतो आँखाले ? कुन चश्मा लाएर हेर्ने ? द्वन्द्वरत पक्षहरुबारे नै पैरवी गर्ने कि पक्षधरतामा ? सीमित भएर कि समग्रतामा ? द्वन्द्वलाई निरपेक्षतामा पर्गेल्ने कि सापेक्षतामा ? द्वन्द्वको अवतरण नै जायज कि नाजायज ? द्वन्द्व मेटाउने कि थप द्वन्द्व उत्पन्न गर्ने ? त्यतिबेला पनि थिए यी प्रश्न । हामीले शान्तिप्रक्रिया र त्यसपछिको शब्दावली सङ्क्रमणकाललाई कसरी सम्बोधन गर्ने ? सङ्क्रमणकालमा राष्ट्रिय हित र राष्ट्रिय स्वार्थको प्रवद्र्धनमा कतिसम्म जिम्मेवार हुने ? त्यतिबेला जस्तै अहिले पनि उस्तै छन् यी प्रश्न ।

निःसन्देह, सङ्क्रमणकालको व्यवस्थापनमा विलम्ब भयो । दलहरु गैरजिम्मेवारै भए । दलहरु आआफ्नो डम्फु बजाउन व्यस्त रहँदा द्वन्द्वको अवतरणपछिको गम्भीर पाटो वेवास्ताको शिकार भयो । सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र वेपत्ता छानवीनका सवाल तपसिलको विषय बनाइएकै हो । दलहरुले यसलाई मागिखाने भाँडो र सौदाबाजीको विषय बनाएकै हुन् । त्यसैले नेपाललाई असाध्यै प्रेम गर्ने केही अन्तर्राष्ट्रिय समूह गत वर्षको माघ १० गते झैं विज्ञप्ती जारी गर्छन् र ‘पख्लास् ! नत्र….’ को शैलीमा सडकमा कठपुतलीहरु उतार्छन् । हो, त्यसैले त जुनबेला बालकृष्ण ढुंगेल र अग्नि सापकोटाहरुको विषय आउँछ त्यो बेला असारे गड्यौलाझैं मानवअधिकारका रखवालाहरु सडकमा फुत्रुक्क झर्छन् । हो, हामीकहाँ मानवअधिकारका धेरै उँटहरु छन् जो अर्धवार्षिक रुपमा नेपालको द्वन्द्व, सङ्क्रमणकाललगायतका मुद्दामा चर्न, पानी भर्न निस्कन्छन् ।

 

पुनः पूर्वदृष्य

त्यतिबेला सापकोटाविरुद्ध रिट निवेदनको पोको बोकेर सर्वोच्च अदालत जानेमा सुशिल प्याकुरेल, प्राध्यापक कपिल श्रेष्ठ, कनकमणी दीक्षित, डा. गोपालकृष्ण शिवाकोटी, सुवोध प्याकुरेल, चरण प्रसाईं, मन्दिरा शर्माहरु थिए । अहिले त्रिपाठीलगायतका नयाँ अनुहार थपिएका मात्र हुन् तर समूहको मुद्दा त्यही हो । अदालतसँग माग त्यही हो, ‘श्रीमान् ! फलानो सापकोटा संदिग्ध हुन् तिनलाई संवैधानिक पदमा जानबाट तत्काल रोकियोस् ।’ समय मात्र बगेको हो, द्वन्द्वलाई आफूअनुकूल वा स्वार्थअनुकूल व्याख्या गर्ने संदीग्ध व्यवसायिक चिन्तन ज्यूँ का त्यूँ छ । यो चिन्तनका हिमायतीहरु तिनै हुन् जो बालकृष्ण ढुंगेल प्रकरणमा रातबिरात तारे होटलहरुमा तामस गर्न तल्लीन थिए ।

नयाँ कुरा हुँदै होइन, नेपालको संक्रमणकालीन न्यायलाई लिएर केही अन्तर्राष्ट्रिय मित्रहरु बेलाबेला चिन्ता प्रकट गर्छन् । चिन्ता प्रकट गर्नु उनीहरुको पेशा हो, व्यवसाय पनि हो, गर्दै आएका छन् । कहिले राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार उच्चायुक्तको छाता ओडेर त कहिले यूरोपीय युनियनको छहारीमा एउटा संगठित समूहलाई नेपालको संक्रमणकालीन न्याय देखेर भतभती मन पोल्छ । इन्टरनेशनल कमिशन अफ जुरिस्ट होस् वा एम्नेस्टी इन्टरनेशनल, सबैले ऐनमौकामा विज्ञप्ती जारी गरिरहेकै छन् । ह्युमन राइस्ट वाच हुन् कि ट्रायल इन्टरनेशनल उनीहरुले आफ्नो उपस्थिति देखाएकै छन् । अन्यथा लिनैपर्दैन, त्यो पनि किसानले गर्नेसरह खेती नै हो । सभामुख सापकोटाको हकमा पनि यो लागू हुन्छ । र, नेपालकै एउटा सभ्रान्त घेरा जुनबेला बादल लाग्छ त्यही बेला कोदाली बोकेर खेत चाहार्ने लतको व्यसनी छ । यसभित्र केही भाले (भाडाका लेखक) हरु छन्, कहलिएका संचारगृह पनि छन्, नाम चलेका कानुन व्यवसायी पनि छन्, मानवअधिकारका उद्योगीव्यवसायी पनि छन् र दलीय पक्षधरताले ओतप्रोत तथाकथित नागरिक समाजका अगुवा पनि छन् । सभामुख सापकोटालाई फ्ल्यासब्याकमा लैजाने हो भने ती सबैको एकएक चित्र सबैको दिमागमा तयार हुन्छ । हेगको भुतको विषयमा धेरै चर्चा भइसकेको छ । पुष्पकमल दाहाल आफैंले ‘हेगमा उभिन पाए संसारले चिन्थ्यो’ भन्ने मोह प्रकट गरिसकेपछि अरु के नै बोल्नु ! बरु फ्ल्यासब्याकमै बसौं ।

क–कसलाई उभ्याउने ?

हामीकहाँ द्वन्द्वकालीन मुद्दाको ट्रायल व्यक्ति र घटनाको वरपर मात्र केन्द्रित हुने गरेको छ । तात्कालीन माओवादीका ऊबेलाका जिल्ला तह माथिका सबैजसो नेता कुनै न कुनै अपराधका आरोपी नै छन् । हत्याको आरोपी छन्, लुटपाटको आरोपी छन्, डाँकाडकैतीका आरोपी छन् । मोहन बैद्य आरोपी छन्, बाबुराम भट्टराई आरोपी छन्, अहिलेका गृहमन्त्री नै आरोपी छन् । कित्ता कित्ताका आरोपी छन्, वित्ता वित्तामा आरोपी छन् । यसो भनौं पूर्व माओवादीको प्रतिनिधित्व गर्ने र चैतभन्दा अघि पनि माओवादी आन्दोलनमा लागेका सबैजसो नेता कार्यकर्ता कुनै न कुनै अपराधका आरोपी छन् । मुख्य मुद्दा यो हो । जिल्ला जिल्लामा पुराना उजुरी पल्टाउने हो भने खातका खात उजुरी भेटिन सक्छन् । पीडित बताउनेहरुले राम्रा प्रयोजक पाउने हो भने पुराना किटानी जाहेरीहरु भटाभट सतहमा आउन पनि सक्छन् । र, यो प्रोजेक्टमा फण्डिंग गरिदिने दाता भेटिए चिहानबाट मुर्दा उत्खनन् गर्ने तत्तत् संस्था र समूह हामीसँग पर्याप्तै छन् । प्रचण्ड आफैं मानवअधिकार उल्लघंनका ३७ वटा घटनाका आरोपी रहेको भनेर अस्ट्रेलियाको न्यू साउथ वेल्समा उजुरी दिएको प्रकरणमा काठमाण्डौमा उत्सव मनाउने समूह सग्लै भएकाले अन्यत्र जानै पर्दैन ।

तर ककसलाई कठघरामा उभ्याउने ? अपराधको बहिखाता बनाउने कसले ? कहिले ? कसरी ? हिसाब त दिलबहादुर रम्तेलको हत्याको कोणबाट पनि शुरु हुन पर्ने हो नि । हुँदैन । न साउनेपानीको सामूहिक हत्याकाण्ड आउँछ न दोरम्बा, न वाफिकोट हत्यकाण्ड आउँछ न अनेकोट न । २०५२ फागुन १५ गते नै भएको मेलगौरी सामुहिक हत्याकाण्ड त राष्ट्रपतिका कुनै पूर्व वा बहालवाला सल्लाहकारको कानमै पर्दैन । किन ? न जाजजरकोट किसान हत्याकाण्ड आउँछ न कौवाघारी । न जोगिमारा आउँछ, न भैरवनाथ शिवपुरी हत्याकाण्ड आउँछ न गौर राइसमिल । हामी उज्जनकुमार र निर्मल लामामा अल्झिएर बाँकि दर्जनौं नरसंहारलाई पीठ देखाइरहेका छौं । नत्र सुन्नुभएको छ कसैले ती हत्याकाण्ड र वेपत्ताका आरोपीविरुद्ध बोल्ने स्वार्थसमूह ? नो ।

हिजो राष्ट्रपतिकहाँ पुगेको सत्यनिरुपण तथा मेलमिलाप आयोग र वेपत्ता छानवीन आयोग विधेयक सदर नगर्न शितलनिवाससँग हारगुहार गर्ने राजदूत र अधिकारवादीहरु गल्लीपिच्छे भेटिन थालेका छन् । परराष्ट्रमन्त्री रहेका नारायणकाजी श्रेष्ठले विदेशी राजदूतहरुलाई च्यानल क्रस नगर्न र मर्यादामा रहन सचेत गराएको हामीले देखेकै हौं ।

हामीले पत्रकार डेकेन्द्र थापा प्रकरण झेल्यौं, पूर्व सभाषद् केशव राईको मुद्दा पनि हेर्यौं । विस्तृत शान्ति सम्झौता र अन्तरिम संविधान हुँदै नयाँ संविधान पनि हेर्यौं । फौजदारी न्याय प्रणालीका अन्तर्वस्तु पनि हेर्यौं । शान्ति प्रक्रियाका मुद्दालाई विदेशी शक्तिले अड्काइरहेको देव गुरुंगका दावीहरु हर्यौं र सुन्यौं । सिहंहबहादुर शाही र शक्ति गुरुंगहरु हेर्यौं । सैनिक अदालतका निर्णयमा सदर ल्याप्चे ठोक्ने अदालत पनि हेर्यौं । द्वन्द्वको नेगेटिभ र खरानीको व्यापार त्यतिबेलासम्म चलिरहन्छ जबसम्म सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र वेपत्ता छानवीनको विषय सल्टँदैन भन्ने सत्यमा बहस नगरौं । तर दुवै विषयमा विदेशी शक्तिले आफ्नो दुनो सोझ्याउन यथासक्य प्रयत्न गरिरहेको सत्यमा बहस नगरौं । राष्ट्रिय हित र राष्ट्रिय स्वार्थबाट स्खलित हुँदै द्वन्द्वको एकोहोरो डमरु बजाएर नाचिने ताण्डवले कुन महादेव खुसी होलान् ? यसबारे बहस गरौं ।

अन्त्यमा, अमेरिका भ्रमणका लागि सापकोटाले दिएको प्रवेशाज्ञा आवेदन दुतावासले २०६७ असारमा अस्वीकार गरेको थियो । काठमाण्डौस्थित अमेरिकी दुतावासले अग्नि सापकोटाको विषयमा ९ वर्षअघिको निर्णय पुनःविचार गर्ला कि नगर्ला ?