Author: Vishwanews.com

पुरुषोत्तम लम्साल / भर्जिनिया

मैले गाँजा नपिएको होइन, अनकूलता र आवश्यकतामा उपलब्ध भयो भने अझै पनि पिउन आपत्ती छैन । तर पत्याउनुहोस्, आजको लेख गाँजै खाएर लेखिरहेको छैन ।

गाउँबाटै व्यक्तिगत अनुभव बाँड्छु । गाउँमा बाँकेघर (शैलीगत रुपमा एक प्रकारको ग्रामीण घर) मा बाँके हजुरबा थिए । बाँकेघरको पल्लोपटि थियो जो बा (समवयी रामशरनका पिता) थिए । त्यो भन्दा अलिक पर तीनथुम्कीमा थियो तीनथुम्की महादेव । त्योभन्दा पर गएपछि लामाबाजे भेट हुन्थ्यो । अब फटाफट पाँच मिनेट हिडेपछि बितलव छोइन्थ्यो जहाँ दामेकाका भेटिन्थे । दामेकाकाको घरै मुन्तिर थियो बितलव महादेवथान । दामेकाकाको दबाइखाना थियो र, उहाँ ननरजिस्टर्ड मेडिकल पर्सन । तर त्यहाँ सांसारिक वा भौतिक दबाईभन्दा आध्यात्मिक दबाईको अन्तरंग चर्चा हुन्थ्यो । ‘गाँजालाई यसरी पिस्नपर्छ कि सिलौटोमा जमेको गाँजाको लेपमा लोहोरो टाँसिनपर्छ’, काका भन्थे– त्यसपछि मात्रा मिलाएर उडाए पनि भो, घोटे पनि भो, बीषै बनाए भो, अमृतै बनाए पनि भो । विरामी वस्तुभाउलाई दिए पनि भो, बिरामी मान्छेलाई मात्रा पु¥याए पनि भो ।’

पात्रमा नजाऔं तर, गाँजा के हो भन्ने थाहा नहुँदा चलन र सँस्कृति भनेर मैले तिनथुम्की र बितलव महादेवका आँगनमा पर्वअनुसार गाँजा सेवन गरें । कोकोसँग बसेर ? प्रश्नको गोपनियता राखौं तर धूनी जगाउँदै पनि, धूनीबेगरै पनि । त्यो थियो सँस्कृतिमा बाँधिएको सन्दर्भ । सामाजिक यथार्थ अन्यत्रसरह मेरा गाउँमा पनि उही थियो, तागाधारी बर्गभित्र मदिराजन्य पदार्थ तुच्छ थियो, घृणित थियो भनौं बर्जितसरह थियो तर गाँजा एक किसिमले स्वीकृत । यसैले होला बालबालिकाले विशेष पर्वमा गाँजालाई विशेष उपयोग गर्नु आपत्ति मानिएन । त्यो थियो सामाजिक बर्गको मनोविज्ञान ।

गाउँमा पेट दुखे पनि गाँजाको चिलिम पड्काउने थिए, टाउको दुखे पनि सोतेमा गाँजा भर्ने र त्यसमाथि जुटको डोरी सल्काएर धुँवा उडाउने भेटिन्थे । काम नगर्नेले आनन्दका लागि, काम गर्नेले थकान मेट्न र उर्जा जोहो गर्ने बाटो । लामो नलीयुक्त हुक्काको शीरमा रहेको फराकिलो चिलिममा सख्खरै मिसाएर मोलिएको मुठ्ठीभरी गाँजाको उच्चबर्गीय आनन्द र विलासको सन्दर्भ अर्कै हो । तर गाउँको बेसीदेखि शिरसम्म मादक वासना छर्ने त्यो गाँजा प्रतिबन्धित पदार्थ हो भन्ने न कसैलाई थाहा थियो न चासो नै ।

उमेर बढ्यो । गाँजा नशालु वस्तु भन्ने थाहा भयो । गाँजाको कुलत हुन्छ र त्यसमा फसेकालाई गँजडी भनिन्छ भन्ने थाहा भो । जब गाँजा बीष होइन, मस्तिष्क र स्नायुको ओखती पनि हो भन्ने थाहा भयो त्यसपछि अवसर र उपलब्धतामा ‘लौ त सोम !’ भन्न छाडिएन । त्यो उमेरमा तहतहका बर्गबर्गका ‘सोम’ भेटिए । त्यो ‘सोम’ शब्द र गाँजाको सम्बन्ध धेरै पछि बुझें ।

‘सोम’ अर्थात् चन्द्रमा अर्थात् शितलता । अर्थात् सोमपान । सौम्यपान अर्थात् शान्त नशा । अर्थात्, मुक्तिकारी धुँवा । ऋग्वेदमा एउटा श्लोकको अर्थ रहेछ ‘हे सोम ! हामीलाई सबै कोणबाट पबित्र बनाइदेऊ, मनभित्र पूर्ण उर्जा (जोश) प्रवेश गराइदेऊ, हाम्रो वााणी सशक्त होस् र हामीमा उत्तम बुद्धि उत्पन्न होस् (९.९७.३६) ।’ यो ‘सोम’ ले ध्यानको उच्चतम अवस्था वा तेजोमय अवस्था प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्दोरहेछ ।

त्यहाँ थप रहेछ, ‘सोम’ अति सामान्य मान्छेका लागि मात्र नशा रहेछ । सामान्य मान्छेका लागि त्यो ओखती रहेछ । ऋग्वेद भन्दोरहेछ ‘नशामा लीन हुनेहरुले आफ्नो बुद्धि गुमाउँछन्, निर्वस्त्र हुन्छन् र कलह निम्त्याउँछन् (८.२.१२) तर, प्रज्ञा वा बुद्धिको प्रयत्न गर्नेका लागि त्यो ‘सोम’ रहेछ । सोम औ मित्र । अर्थात्, मन्दबुद्धिका लागि नशा र ऋषी वा ज्ञानीका लागि दिव्य कर्मतिर प्रेरित गर्ने पदार्थ रहेछ ।

यसलाई पछि विज्ञानका बादशाह अल्बर्ट आइन्स्टाइनले शब्दमा यसरी उतारेछन्, No Problem can be solved from the same level of consciousness that created- Einstein .अर्थात् कुनै पनि समस्या चेतानाको त्यही तहबाट समाधान गर्न सकिंदैन जुन तहबाट त्यो उत्पन्न भएको हो । यसमा वैज्ञानिकहरुले थपे; “गाँजाको सेवनले तपाईलाई चेतनाको अर्को तहमा पुर्याएर सोच्ने वा कल्पनाशक्तिमा फेरबदल ल्याइदिन्छ” । त्यसैले होला आइन्टाइनले व्यक्तिको धुम्मपानको अधिकारमाथि प्रतिबन्ध लगाउने विपक्षमा मत प्रकट गरेका । तर विज्ञानको चर्तीकला शुरु हुनभन्दा हजारौं वर्षअगाडि पूर्वीय संस्कृतिले गाँजाको महत्व स्थापित गरिसकेको थियो । झण्डै चार हजार वर्षअगाडि (इशापूर्व १५ सय) नै लेखिएको रहेछ ।

पञ्च राज्यानिवीरुधां सोमश्रेष्ठनि ब्रुमः । दर्भो भङ्गो यवः सहस्ते नो मुञ्चन्त्ववंहस ।। (अथर्ववेद भाग ५)

अर्थात् लहराका पाँच पवित्र वनस्पति कुश, भांग (गाँजा) जौलगायतले हाम्रो पापमोचन गरुन्, कष्ट हटाउन् । यो त्यही गाँजा हो जसलाई सँस्कृतले अहिफेन भन्यो, अपभ्रंश भयो अफेन बन्यो र अंग्रेजीले अफिम बनाएर सर्पको बीषभन्दा कडा बीषवर्धक पदार्थको रुपमा व्याख्या गर्यो । पछि सुश्रुत संहितामा गाँजालाई सुस्ती, नजला र पाचनको दीव्यऔषधी पहिचान दिइएको रहेछ ।

दशकअगाडिसम्म कहिले उर्जाको बहानामा त कहिले आध्यात्मिक बहानामा मैले अवसर बनाएरै गाँजा पिएँ । मेरा केही समकक्षी समवयी जो विभिन्न खेलकलामा संलग्न थिए तिनले पनि उर्जाका लागि भन्दै सखारै चिलिम दर्शन गरेर मैदानमा गए । सँगै ट्रयाकमा दौडने साथी दौडको आनन्द लिनको सट्टा दूरी र गतिको चिन्तामा हुन्थ्यो । उसले पछि थाहा पायो दौडको आनन्द गाँजासँगै रहेछ । जो हात र खुट्टाको कलामा विश्वास गर्दथ्यो उसले पनि विपक्षीको चाल र आफ्नो ध्यानमा केन्द्रित हुने भन्दै भीडन्तअगाडि गाँजा पिएर उपस्थित हुनथाल्यो । यो त लडाईमा जानुअघि र लडाईबाट फर्किपछि भाश्ंग वा गाँजा पिउने भारतीय सँस्कृतिको अर्को अध्यायजस्तो लाग्यो ।

तर एउटा कुरा ढुक्क हुनुस्, गाँजा पिउने सबै बब मार्ली हुन्छन् भन्ने होइन । सबै बैज्ञानिक गाँजा पिउँछन् वा गाँजा सेवन गरेर बैज्ञानिक भइन्छ भन्ने होइन । विख्यात पौडिबाज माइकल फ्लेप्सले फगत गाँजाकै भरमा ओलम्पिकमा कूल २३ स्वर्णपदक प्राप्त गरेका होइनन् । पाइप तानेर सबै चे ग्वेभारा हुने भए विश्व अहिले साम्यवादी क्रान्तिकारीहरुको परेडस्थलै हुने थियो । गाँजा पिएरै सबै कम्युटर इञ्जिनियर स्टिभ जब्स हुने भए एप्पललाई विस्थापन गर्न उहिल्यै बनाना, ग्रेप, म्यांगो, पिच नामका मोबाइल कम्पनी खडा भइसक्थे । गाँजाकै नशामा लठ्ठिएर सबै साधु, सन्त, ऋषी वा शिवजी नै भएको कल्पना गर्नु फगत गँजडी कल्पना हो । किनकि, स्वैरकल्पनाको उत्पत्ति पनि नशाको गुणै हो, धर्मै हो ।

गाँजा ओखती हो कि नशा ?

एउटा चक्कुलाई चिकित्सकले शल्यक्रियामा उपयोग गर्दछ । त्यही चक्कु अपराधीका लागि अपराधको हतियार हुन्छ । यसको अर्थ चक्कुलाई प्रतिबन्ध लगाउनपर्छ भन्ने तकसँग सहमत हुन सकिदैन । गाँजालाई त्यही चक्कुको रुपमा व्याख्या गर्दा हुन्छ । नत्र विश्वका २४ वटा देशले चिकित्सकीय प्रयोजनका लागि गाँजालाई बैध घोषणा गरेको र ४८ वटा देशले गाँजालाई प्रतिबन्धको स्थानमा नियमन गरेको अज्ञानी र अबुझ भएर हो भन्न मिल्दैन । विश्व स्वास्थ्य संगठनले क्यान्सर, एड्स, दमलगायतका दर्जनौं रोगका लागि गाँजा औषधी हो त्यसै भन्ने थिएन । एपिलेप्सी एण्ड बिहेभियर पुस्तक लेखेर कुष्ठरोगका लागि गाँजा नै अचूक ओखती हो भनेर संसारले पछ्याउने थिएन ।

नेचुरल थेरापी एण्ड क्यान्सर ड्रग डिस्कभरीले अर्बुद रोगका बिरामीलाई केमोथेरापी चलाएपछि गाँजाको उचित मात्र सेवन गराउने हो भने विकृत सेलको विकास रोकिन्छ भनेर भन्ने थिएनन् । इन्टरनेशनल जर्नल अफ आयुर्वेद एण्ड फर्मास्यूटिकल्सले गाँजालाई रोग प्रतिरोधी ४० तत्व भएको संसारकै शक्तिशाली वनस्पति नामाकरण गर्ने थिएनन् । संसारका श्रेष्ठ खेलाडीहरुले द मोस्ट डाइनामिक प्लान्ट अन अर्थ भनेर ध्यान केन्द्रित गर्न खेलाडीका लागि गाँजाको वकालत गर्ने थिएनन् । क्यानाबीसः इभोल्युसन एण्ड एथनोबोटनी पुस्तक लेखेर पश्चिमाहरुले गाँजाको विधिपूर्वक सेवनले स्नागु र मस्तिष्कका दर्जनौं जटिल रोगहरुमा काम गर्ने व्याख्या गर्ने थिएनन्चाइनिज पर्माकोपिया (परम्परागत चिनियाँ पद्दतिअनुसार औषधी बनाउने विधि) को नक्कल गरेर अमेरिकाले दर्दनाशक र स्नायु तन्तुका लागि गाँजा र गाँजानिर्मित औषधीलाई शहरशहरमा खुल्ला गर्ने थिएन ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका पूर्वमहासचिव कोफी अन्नानले जहाँ गाँजालाई बैधता दिइएको छ त्यहाँ लागूऔषध र सम्बन्धित अपराधमा बृद्धि भएको कुनै तथ्यांक छैन भनेर संसारलाई भन्ने थिएनन् । गाँजाकै कारण तेस्रो चरणमा पुगेको क्षयरोगबाट बचेकी प्रिया मिश्राले गाँजालाई गरिबको नशा र औषधी दुबै मानेर त्यसको समूचित प्रयोगका लागि संसारलाई आग्रह गर्ने थिइनन् । क्यानाबीज फ मेडिकल यूज :अ साइन्टिफि रिभ्यु (२०१७) ले ४८ देशमा गाँजाको उपयोगको विषद् अध्ययन गरेर गाँजाको प्रयोगका लागि जहाँ कानुनी अड्कचन छ त्यहाँको व्यवस्थामा लचकतापूर्वक फेरबदल गर्न भइरहेको प्रयत्नको प्रशंसा गर्ने थिएन ।

हिप्पीकालीन समयमा नेपाल र भारतलगायतका देशमा गाँजामाथि प्रतिबन्ध लगाउन दवाव दिने र हस्तक्षेप गर्ने अमेरिकाको ९ शहरमा अहिले गाँजा बैध छ र त्यहाँ तिब्रत्तर विकास भइरहेको उद्योगमा गाँजा खेती पर्दछ । त्यहींको ३१ राज्यमा औषधीय प्रयोजनका लागि गाँजा उत्पादन, विक्रि र उपभोग छुट छ । अल्जाइमरका बिरामीका लागि दीव्यौषधी भनेर गाँजा पसलपसलमा उलपब्ध छ । उसै पनि अमेरिकाको कृषि इतिहासमा सीमान्तकृत किसानको आयआर्जनमा सुधार ल्याउन गहूँ र मकैपछि गाँजा खेतीलाई उपयोग गरिएको दृष्टान्त भुल्न हुँदैन (मार्टिक बेकर सन् १८१२ को केन्टकी) । त्यहाँको जुन राज्यमा गाँजा प्रतिबन्ध छैन त्यहाँ दर्दनाशक (पेनकिलर) औषधी र मदिराको व्यापार चौपट भएपछि मदिरा (लिकर) उत्पादक र व्यवसायीले गाँजा प्रतिबन्ध फुकवा रोक्न संघीय सरकारसँग गरेको गुहार (द वाशिंगटन पोष्ट) रिपोर्ट बनेर आउने थिएन । र, गाँजा उत्पादक ठूलो संस्था ग्रिनवेभका संस्थापक म्याट कार्नेसले आउँदो वर्षसम्म अमेरिकामा गाँजाको वार्षिक कारोबारले ३० बिलियन डलरको आँकडा छुने र केही वर्षपछि अमेरिकाले अन्य वस्तुसहर गाँजालाई पनि अन्य देशमा निर्यात गर्ने दावी गर्ने थिएनन् ।र, हामी चाँहि प्रतिबन्धको नाममा गाँजाको अवैध व्यापारलाई चालिस वर्षदेखि संरक्षण गर्दै आइरहेका छौं । गाँजा नष्ट गर्नु प्रहरी र प्रशासनका मुखियाहरुको पदबहाली र सरुवाताकाको हतियार मात्र बनाइरहेका छौं । जंगबहादुरको अफिमको उदाहरणमै रमाइरहेछौं । त्यसैले संसद्मा विरोध खतिवडालगायतका नेताको अगुवाईमा दर्ता भएको सार्वजनिक महत्वको प्रस्तावको सकारात्मक सुनुवाई आवश्यक छ । गाँजालाई अपराध र घृणाको वस्तु होइन औषधीय वनस्पतिको रुपमा स्वीकार गरौं । केशव स्थापितको शैलीमा वायुपंखी घोडा चढेर गाँजाले कायापलट गर्छ नभनौं, तर नियामक निकायको निगरानीमा माउन्टेन मारिवाना फर मेडिसिनसम्म चाँहि सोचौं ।​​​​​​​जय शम्भो !

आचार्य पीपलमणि सिग्देल / न्यूयोर्क

जन्म र मृत्यु दुबै सत्य हुन् । शरीर धारण गरेर यस धर्तीमा आएपछि शरीर त्याग गरेर फेरि अर्को यात्रा तय गर्नुपर्ने हुन्छ । सदैव मृत्युको भय रहने र स्वयं भगवान् शरीर धारण गरेर आएपनि शरीर त्याग गरेर निस्कनुपर्ने भएकाले यस धर्तीको नाम मृत्युलोक रहनगएको हो ।

सनातन पूर्वीय मान्यताअनुसार मृत्यु त केवल शरीरको हुन्छ, आत्मा त अजर, अविनाशी र

शास्वत स्वरुप हो ।

शरीरको अन्त्यपछि पीण्डद्वारा निर्मित शुक्ष्म शरीरको यात्रा कसरी हुन्छ भन्ने प्रश्नको विस्तृत चर्चा गरुडपुराडमा गरिएको छ ।

महर्षि वेदव्यासद्वारा विरचित १८ महापुराणमध्ये गरुडपुराण पनि एक हो । यस महापुराणमा सर्ग वर्णन, देवार्चन, तीर्थमाहत्म्य, भुवनवृत्तान्त, मन्वन्तर, वर्णधर्म, आश्रमधर्म, दानधर्म, राजधर्म, व्यवहार, व्रत, वंशानुचरित आदि विषयको प्रतिपादन गरिएको छ । बाँकी अन्य पुराणमा देवस्तुती, भक्ति एवं महिमाको चर्चा छ भने गरुडमहापुराणमा मृत्य र त्यसपछि आत्माको गति कस्तो हुन्छ भन्ने विषय निरुपण गरिएको छ । यस महापुराणमा यमलोक यात्रा वृत्तान्त वर्णित छ ।

मृत्युको १३ दिनपछि पापीजनलाई यमराजका दूत पाशोमा बाँधेर यात्राका लागि तयार गर्दछन् ।

हातमा अंकुश लिएका भयानक यमदूतहरु क्रोधका साथ लौराले हिर्काउँदै पृथ्वीको दक्षिण दिशामा रहेको यमलोकमा लिएर जान थाल्छन् । यो यममार्गको यात्रा सहज भने छैन । बाटोमा कुश, बालुवा, पत्थर, किलो, काँडा, बाबियो आदि चिजहरुले भरिएको हुन्छ । बाटाको कुनै भागमा आगो दन्किरहेको हुन्छ भने कतैकतै प्रचण्ड गर्मी । यस्तो झेल्दै जीवात्माले वीभत्स चीत्कार गरेपनि यमदूत घिसारी रहन्छन् । शरीर जलेर पीण्डले बनेको शूक्ष्म शरीरलाई पनि यममार्गमा आफ्नो कर्म अनुसार अनेक जन्तुले खान थाल्छन् । यसरी यममार्गमा जीवलाई अनेक दुःखपीडा आइलाग्छ ।

पृथ्वीदेखि यमलोकसम्म १६ वटा नगर पर्दछन् । याम्या, सौरिपुर, नगेन्द्रभवन, गन्धर्वपुर, शैलागम, क्रौंच, क्रूरपुर, विचित्रभवन, बह्वापद, दुःखद, नानाक्रन्दपुर, सुतप्तभवन, रौद्र, पयोवर्षण, शीताढ्य तथा बहुभीति यममार्गका रहेका नगर हुन् । पहिलो नगरमा प्रवेश गर्नेवित्तिकै जीव हे छोराछोरी मेरो रक्षा गर भन्दै आफूले गरेका पापकर्मको स्मरण गर्दछ । यमदूत मृत्युको १८ औ दिनमा यस नगरमा लिएर जान्छन् । यहाँ पुष्पभद्रा नामक नदी तथा अत्यन्त सुन्दर वटवृक्ष पनि देखेर जीवलाई आराम गर्ने इच्छा जाग्दछ परन्तु यमदूत विश्राम गर्न दिंदैनन् । यस पहिलो नगरमा पनि आफन्तले दिएको पीण्ड भोजन गर्दछन् । यस पछि

यात्रा सौरिपुरतिर अघि बढ्छ । यस नगरमा यमदूतले यातना दिन थालेपछि जीव विलाप गर्न थाल्छ ।

जलाशयो नैव कृतो मया तदा

मनुष्यतृप्त्यै पशुपक्षितृप्तये ।

गोतृप्तिहेतोर्न च गोचरः कृतः

शरीर हे निस्तर यत् त्वया कृतम् ।।

अर्थात् यस जीवनमा मनुष्य तथा पशुपक्षि तृप्तिका लागि मैले कुनै कुवा बनाइन, गाईको सेवाका लागि गाई चर्ने भूमिको दान पनि मैले दिइन । अतः हे शरीर जस्तो कर्म गरेको थियो त्यस्तै भोग गर ।

यस नगरबाट पनि पीण्ड भोजन गरी अघि बढ्दा यमदूतले खड्ग प्रहार गरेपछि पीडित हुँदै जीव यसरी प्रलाप गर्दछ ।

न नित्यदानं न गवान्हिकं कृतं

पुस्तं च दत्तं न हि वेदशास्त्रयोः ।

पुराणदृष्टो न हि सेवितोऽध्वा

शरीर हे निस्तर यत् त्वाया कृतम् ।

हे शरीर मैले जलादिको दान दिइन, नियमित भोजनले गोसेवा पनि गरिन, वेद आदि शास्त्रको दान तथा पुराणमा बताइएका तीर्थयात्रा पनि गरिन । अतः कर्म अनुसार दुःख भोग ।

त्यसपछि नगेन्द्रनगर पुगेको जीव यमदूत यातनाले पीडित हँदै यसरी विलाप गर्छ

पराधीनमभूत् सर्वं मम मूर्खशिरोमणेः ।

महता पुण्ययोगेन मानुष्यं लब्धवानहम् ।।

अर्थात् धेरैधेरै पुण्यको शंचय गरेर मनुष्य जीवन मिलेको थियो तर म मूर्खको सबै कुरा पराधीन भयो र मनुष्य जीवन पाएर पनि कुनै सत्कर्म गर्न सकिन ।

यसरी विलाप गर्दै मृत्युको तेस्रो महिना बितेपछि जीवलाई गन्दर्भ नगरमा लिएर जान्छन् ।

यस नगरमा पुगेपछि पनि विलापको क्रम जारी नै रहन्छ ।

मया न दत्तं न हुतं हुताशने

तपो न तप्तं हिमशैलगव्हरे ।

न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं

शरीर हे निस्तर यत् त्वया कृतम् ।।

मैले मानव जीवनमा हवनको माध्यमबाट आहुति दिइन र हिमालयमा गएर तपस्या पनि गरिन, त्यसैगरी पवित्र गंगाजलको सेवन पनि गरिन । अतः कर्मअनुसार दुःख भोग्नुपर्छ ।

त्यसैगरी मृत्युको चौथो महिनामा शैलागमपुरमा लिएर जान्छन् । यस नगरमा ढुंगाले हिर्काएपछि लडेर रुँदै जीव विलाप गछन् ।

न ज्ञानमार्गो न च योगमार्गो

न कर्ममार्गो न च भक्तिमार्गः ।

न साधुसङ्गात् किमपि श्रुतं मया

शरीर हे निस्तर यत् त्वया कृतम् ।।

मैले न ज्ञानमार्ग या योगमार्ग या भक्तिमार्गको नै अनुशरण गरें न त असल संगत नै गरे त्यसैले कर्मअनुसार दुःख भोग गर्नुपर्छ ।

त्यसैगरी छैठौं महिनामा पापी जीव परिवारजनको उपदेपश आदि माध्यमबाट सत्कर्ममा लगाउन नपाएकोमा पश्चाताप गर्दछ । यसरी अघि बढ्दै आठौं नगरमा पुगेपछि मेरा मातापिता, भाइ, पुत्र, आदि आफन्तजन को होलान् जो मलाई यस्तो पीडाबाट बचाउन सक्दछन् बनी विलाप गर्दछन् । यसैगरी परोपकार गर्न नसकेकोले जीवन बेकार गएको भनी पश्चाताप गर्दछन् ।

अघि बढ्दै जाँदा बाटोमा वैतरणी नामक नदी पर्दछ । एक सय योजन चौडाई भएको यो नदी रगत र पीपले भरिएको हुन्छ जीवनमा गाई दान गरेको व्यक्तिलाई यो नदी पार गर्न सहज हुन्छ परन्तु गाईको दान नगरेको जीवलाई यो नदी पार तर्न धेरै कठीन हुन्छ । नदीपारगरेपछि पनि यात्रा जारी रहन्छ । बाँकी यात्रामा पनि आफ्नो परिवारजनको सेवा याद गर्छ । एक वर्षमा सन्ततिले दिएको पीण्ड खाँदै, यमदूतको मार खाँदै र जीवनमा गरेका पाप कर्मको स्मरण गर्दै ८६ हजार योजनकोयात्रा सकेर यमपुरीमा पुग्दछ । यमलोक ४४ योजनमा फैलिएको छ । यसै लोकमा जीव रातोरातो आँखा भएको भयंकर आकृतियुक्त यमराजको दर्शन हुन्छ । चित्रगुप्तले तयार पारेको विवरण हरी जीवको आगामी यात्रा तय हुन्छ । भगवानको भक्ति गरेको भए वैकुण्ठलोक, पुण्यकर्म गरेको भए स्वर्गवास, पाप कर्म गरेको भए नरकबास, या पुनर्जन्म । वैकुण्ठधाम मिलेमा ८४ लाख प्रकारका जीवको जन्ममृत्युरmपी चक्र चल्न थाल्छ । स्वर्गमा सुख नै सुख हुन्छ भने नरकमा दुःख नै दुःख हुन्छ । यो दुबैको मिश्रण पृथ्वीलोक हो, यहाँ सुखदुःख दुबै घामछायाँजस्तै घुमिरहन्छ ।

गरmडपुराणमा वर्णन गरिएको यमलोक यात्रावर्णनले कर्मको महत्वलाई झल्काएको छ । सत्कर्मले मृत्युपछिको यात्रा पनि सहज हुने तथा पापकर्ममा जेलिएमा भयानक हुने विषयलाई चित्रण गरिएको छ ।

संस्कृत साहित्यमा समालोचनका लागि साग र तृण विवेचना गर्ने बुद्धि हुनु जरुरी छ । बारीबाट ल्याएको केही झार मिसिएको सागलाई कसैले सागमात्र रहेछ भन्छन् भने कसैले झारमात्र रहेछ भन्छन् । वस्तवमा साग र झार छुट्याउन सक्ने विवेचनात्मक बुद्धिले शास्त्रको मतलाई ग्रहण गर्नसके मात्र हामा दृष्टि र व्यवहार सही हुन सक्छन् । अनिमात्र हामी प्रगतिको पथमा लम्किन सक्छौं । शस्त्रीय मतलाई समयानुकुल ग्रहण गर्ने सोच राख्नुभन्दा जलाउन, भड्काउन र भजाउन लाग्ने कुत्सित प्रवृत्तिको शिकार हुन हामी अझै कति विवश हुनुपर्ने हो ?

पुरुषोत्तम लम्साल / भर्जिनिया

विद्रोहको राजनीतिकरणपछि नाम पनि प्रतिस्थापन—विस्थापनको चक्रअनुसार चल्छ । मन त पुष्पकमल दाहाललाई पनि सबैले ‘प्रचण्ड’ मात्रै भनिदिए हुन्थ्यो भन्ने छ । तर विद्रोहले प्रचण्ड र राजनीतिले पुष्पकमल स्वीकार गर्यो । अब सबका पार्टीका टेकनाम सङ्ग्रहालयमा भेटिने अवस्थामा छन् । विद्रोहकालीन नामका चार्म अहिले छैन । प्रभाकरको त्रास हटेर जनार्दन शर्माको लोकप्रियताको पारो ह्वात्तै बढेको हिजो मात्रै होइन ? हाते माइक बोकेर कासन ठोक्ने पासाङलाई राज्यले नन्दकिशोर पुनको रुपमा मेजमानी दिइरहेकै छ । लालध्वजको अस्तित्व जसरी विलुप्त छ कीरणको प्रकाश पनि उस्तै धमिलो छ । अहिलेको राजनीतिक पुस्तालाई के कञ्चन, के निर्मल …सब धमिलो । यो बसाईमा द्वन्द्वको भाष्य केलाउँदा नाममा ठोक्किएको मात्र हूँ, अल्झिएको होइन । अल्झिने काम सभामुख निर्वाचनताका माइतीघर मण्डलामा ‘फेरी’ लाउनेहरुलाई छाडें । अर्थात्, प्रतिनिधिसभाको नयाँ सभामुखको रुपमा अग्नि सापकोटा ‘कञ्चन’ चुनिए । नेकपाबाट सापकोटा निर्विकल्प नहुँदानहुँदै आन्तरिक रस्साकस्सीपछि उनी नै उमेदवार चुनिए र अन्ततः निर्विरोध निर्वाचित सभामुख भए ।

फ्ल्यासब्याक

९ वर्षअघि जेठको १३ गते शुक्रबार एक हूल मान्छे सर्वोच्च अदालत परिसरमा थिए । हूललाई मानवअधिकारको पहरेदारी गर्ने ‘बताउनेहरु’ले नेतृत्व गरेका थिए । उनीहरुको अभिष्ट जे भए पनि अदालतमा दर्ता गर्न लागिएको कागजको मूठोमा केही विपक्षीको नाम थियो । नामको सूचीको पहिलो नम्बरमा तात्कालीन प्रधानमन्त्री झलनाथ खनाल र प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रीपरिषद्को कार्यालय थियो । दोस्रो विपक्षी सूचना तथा सञ्चारमन्त्री अग्नि सापकोटा थिए । तेस्रो विपक्षी थिए, यौन व्यभिचारको अभियोगमा हाल कारागारमा रहेका निवर्तमान सभामुख कृष्णबहादुर महरा । रिट निवेदन पत्र बोकेर जानेहरुको निशाना चाँहि अग्नि सापकोटा थिए जसलाई द्वन्द्वकालीन एउटा घटनाको आरोपी बनाइएको थियो । र, सापकोटालाई मन्त्री हुनबाट रोक्ने त्यो अन्तिम तर असफल प्रयत्न थियो । सर्वोच्च अदालतले त्यो बेला मानवअधिकारको तथाकथित हवाला दिएर दूनो सोझ्याउन पल्केकाहरुको याचना सुनिदिएको हुँदो हो त अग्नि सापकोटा संसदमा विनाप्रतिष्पर्धा औ निर्विरोध निर्वाचित सभामुख हुने दिन आउने थिएन । तर आयो । भूमिका निभाउने सवालमा अग्नि सापकोटा कञ्चन हुन सक्लान नसक्लान् तर नेकपाको तर्फबाट सभामुखमा पठाइएका सापकोटाको ‘इन्ट्री’ कम मिस्टेरियस र रोमाञ्चक छैन ।

द्वन्द्वलाई रातो आँखाले हेर्ने कि सेतो आँखाले ? कुन चश्मा लाएर हेर्ने ? द्वन्द्वरत पक्षहरुबारे नै पैरवी गर्ने कि पक्षधरतामा ? सीमित भएर कि समग्रतामा ? द्वन्द्वलाई निरपेक्षतामा पर्गेल्ने कि सापेक्षतामा ? द्वन्द्वको अवतरण नै जायज कि नाजायज ? द्वन्द्व मेटाउने कि थप द्वन्द्व उत्पन्न गर्ने ? त्यतिबेला पनि थिए यी प्रश्न । हामीले शान्तिप्रक्रिया र त्यसपछिको शब्दावली सङ्क्रमणकाललाई कसरी सम्बोधन गर्ने ? सङ्क्रमणकालमा राष्ट्रिय हित र राष्ट्रिय स्वार्थको प्रवद्र्धनमा कतिसम्म जिम्मेवार हुने ? त्यतिबेला जस्तै अहिले पनि उस्तै छन् यी प्रश्न ।

निःसन्देह, सङ्क्रमणकालको व्यवस्थापनमा विलम्ब भयो । दलहरु गैरजिम्मेवारै भए । दलहरु आआफ्नो डम्फु बजाउन व्यस्त रहँदा द्वन्द्वको अवतरणपछिको गम्भीर पाटो वेवास्ताको शिकार भयो । सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र वेपत्ता छानवीनका सवाल तपसिलको विषय बनाइएकै हो । दलहरुले यसलाई मागिखाने भाँडो र सौदाबाजीको विषय बनाएकै हुन् । त्यसैले नेपाललाई असाध्यै प्रेम गर्ने केही अन्तर्राष्ट्रिय समूह गत वर्षको माघ १० गते झैं विज्ञप्ती जारी गर्छन् र ‘पख्लास् ! नत्र….’ को शैलीमा सडकमा कठपुतलीहरु उतार्छन् । हो, त्यसैले त जुनबेला बालकृष्ण ढुंगेल र अग्नि सापकोटाहरुको विषय आउँछ त्यो बेला असारे गड्यौलाझैं मानवअधिकारका रखवालाहरु सडकमा फुत्रुक्क झर्छन् । हो, हामीकहाँ मानवअधिकारका धेरै उँटहरु छन् जो अर्धवार्षिक रुपमा नेपालको द्वन्द्व, सङ्क्रमणकाललगायतका मुद्दामा चर्न, पानी भर्न निस्कन्छन् ।

पुनः पूर्वदृष्य

त्यतिबेला सापकोटाविरुद्ध रिट निवेदनको पोको बोकेर सर्वोच्च अदालत जानेमा सुशिल प्याकुरेल, प्राध्यापक कपिल श्रेष्ठ, कनकमणी दीक्षित, डा. गोपालकृष्ण शिवाकोटी, सुवोध प्याकुरेल, चरण प्रसाईं, मन्दिरा शर्माहरु थिए । अहिले त्रिपाठीलगायतका नयाँ अनुहार थपिएका मात्र हुन् तर समूहको मुद्दा त्यही हो । अदालतसँग माग त्यही हो, ‘श्रीमान् ! फलानो सापकोटा संदिग्ध हुन् तिनलाई संवैधानिक पदमा जानबाट तत्काल रोकियोस् ।’ समय मात्र बगेको हो, द्वन्द्वलाई आफूअनुकूल वा स्वार्थअनुकूल व्याख्या गर्ने संदीग्ध व्यवसायिक चिन्तन ज्यूँ का त्यूँ छ । यो चिन्तनका हिमायतीहरु तिनै हुन् जो बालकृष्ण ढुंगेल प्रकरणमा रातबिरात तारे होटलहरुमा तामस गर्न तल्लीन थिए ।

नयाँ कुरा हुँदै होइन, नेपालको संक्रमणकालीन न्यायलाई लिएर केही अन्तर्राष्ट्रिय मित्रहरु बेलाबेला चिन्ता प्रकट गर्छन् । चिन्ता प्रकट गर्नु उनीहरुको पेशा हो, व्यवसाय पनि हो, गर्दै आएका छन् । कहिले राष्ट्रसंघीय मानवअधिकार उच्चायुक्तको छाता ओडेर त कहिले यूरोपीय युनियनको छहारीमा एउटा संगठित समूहलाई नेपालको संक्रमणकालीन न्याय देखेर भतभती मन पोल्छ । इन्टरनेशनल कमिशन अफ जुरिस्ट होस् वा एम्नेस्टी इन्टरनेशनल, सबैले ऐनमौकामा विज्ञप्ती जारी गरिरहेकै छन् । ह्युमन राइस्ट वाच हुन् कि ट्रायल इन्टरनेशनल उनीहरुले आफ्नो उपस्थिति देखाएकै छन् । अन्यथा लिनैपर्दैन, त्यो पनि किसानले गर्नेसरह खेती नै हो । सभामुख सापकोटाको हकमा पनि यो लागू हुन्छ । र, नेपालकै एउटा सभ्रान्त घेरा जुनबेला बादल लाग्छ त्यही बेला कोदाली बोकेर खेत चाहार्ने लतको व्यसनी छ । यसभित्र केही भाले (भाडाका लेखक) हरु छन्, कहलिएका संचारगृह पनि छन्, नाम चलेका कानुन व्यवसायी पनि छन्, मानवअधिकारका उद्योगीव्यवसायी पनि छन् र दलीय पक्षधरताले ओतप्रोत तथाकथित नागरिक समाजका अगुवा पनि छन् । सभामुख सापकोटालाई फ्ल्यासब्याकमा लैजाने हो भने ती सबैको एकएक चित्र सबैको दिमागमा तयार हुन्छ । हेगको भुतको विषयमा धेरै चर्चा भइसकेको छ । पुष्पकमल दाहाल आफैंले ‘हेगमा उभिन पाए संसारले चिन्थ्यो’ भन्ने मोह प्रकट गरिसकेपछि अरु के नै बोल्नु ! बरु फ्ल्यासब्याकमै बसौं ।

क–कसलाई उभ्याउने ?

हामीकहाँ द्वन्द्वकालीन मुद्दाको ट्रायल व्यक्ति र घटनाको वरपर मात्र केन्द्रित हुने गरेको छ । तात्कालीन माओवादीका ऊबेलाका जिल्ला तह माथिका सबैजसो नेता कुनै न कुनै अपराधका आरोपी नै छन् । हत्याको आरोपी छन्, लुटपाटको आरोपी छन्, डाँकाडकैतीका आरोपी छन् । मोहन बैद्य आरोपी छन्, बाबुराम भट्टराई आरोपी छन्, अहिलेका गृहमन्त्री नै आरोपी छन् । कित्ता कित्ताका आरोपी छन्, वित्ता वित्तामा आरोपी छन् । यसो भनौं पूर्व माओवादीको प्रतिनिधित्व गर्ने र चैतभन्दा अघि पनि माओवादी आन्दोलनमा लागेका सबैजसो नेता कार्यकर्ता कुनै न कुनै अपराधका आरोपी छन् । मुख्य मुद्दा यो हो । जिल्ला जिल्लामा पुराना उजुरी पल्टाउने हो भने खातका खात उजुरी भेटिन सक्छन् । पीडित बताउनेहरुले राम्रा प्रयोजक पाउने हो भने पुराना किटानी जाहेरीहरु भटाभट सतहमा आउन पनि सक्छन् । र, यो प्रोजेक्टमा फण्डिंग गरिदिने दाता भेटिए चिहानबाट मुर्दा उत्खनन् गर्ने तत्तत् संस्था र समूह हामीसँग पर्याप्तै छन् । प्रचण्ड आफैं मानवअधिकार उल्लघंनका ३७ वटा घटनाका आरोपी रहेको भनेर अस्ट्रेलियाको न्यू साउथ वेल्समा उजुरी दिएको प्रकरणमा काठमाण्डौमा उत्सव मनाउने समूह सग्लै भएकाले अन्यत्र जानै पर्दैन ।

तर ककसलाई कठघरामा उभ्याउने ? अपराधको बहिखाता बनाउने कसले ? कहिले ? कसरी ? हिसाब त दिलबहादुर रम्तेलको हत्याको कोणबाट पनि शुरु हुन पर्ने हो नि । हुँदैन । न साउनेपानीको सामूहिक हत्याकाण्ड आउँछ न दोरम्बा, न वाफिकोट हत्यकाण्ड आउँछ न अनेकोट न । २०५२ फागुन १५ गते नै भएको मेलगौरी सामुहिक हत्याकाण्ड त राष्ट्रपतिका कुनै पूर्व वा बहालवाला सल्लाहकारको कानमै पर्दैन । किन ? न जाजजरकोट किसान हत्याकाण्ड आउँछ न कौवाघारी । न जोगिमारा आउँछ, न भैरवनाथ शिवपुरी हत्याकाण्ड आउँछ न गौर राइसमिल । हामी उज्जनकुमार र निर्मल लामामा अल्झिएर बाँकि दर्जनौं नरसंहारलाई पीठ देखाइरहेका छौं । नत्र सुन्नुभएको छ कसैले ती हत्याकाण्ड र वेपत्ताका आरोपीविरुद्ध बोल्ने स्वार्थसमूह ? नो ।

हिजो राष्ट्रपतिकहाँ पुगेको सत्यनिरुपण तथा मेलमिलाप आयोग र वेपत्ता छानवीन आयोग विधेयक सदर नगर्न शितलनिवाससँग हारगुहार गर्ने राजदूत र अधिकारवादीहरु गल्लीपिच्छे भेटिन थालेका छन् । परराष्ट्रमन्त्री रहेका नारायणकाजी श्रेष्ठले विदेशी राजदूतहरुलाई च्यानल क्रस नगर्न र मर्यादामा रहन सचेत गराएको हामीले देखेकै हौं ।

हामीले पत्रकार डेकेन्द्र थापा प्रकरण झेल्यौं, पूर्व सभाषद् केशव राईको मुद्दा पनि हेर्यौं । विस्तृत शान्ति सम्झौता र अन्तरिम संविधान हुँदै नयाँ संविधान पनि हेर्यौं । फौजदारी न्याय प्रणालीका अन्तर्वस्तु पनि हेर्यौं । शान्ति प्रक्रियाका मुद्दालाई विदेशी शक्तिले अड्काइरहेको देव गुरुंगका दावीहरु हर्यौं र सुन्यौं । सिहंहबहादुर शाही र शक्ति गुरुंगहरु हेर्यौं । सैनिक अदालतका निर्णयमा सदर ल्याप्चे ठोक्ने अदालत पनि हेर्यौं । द्वन्द्वको नेगेटिभ र खरानीको व्यापार त्यतिबेलासम्म चलिरहन्छ जबसम्म सत्य निरुपण तथा मेलमिलाप र वेपत्ता छानवीनको विषय सल्टँदैन भन्ने सत्यमा बहस नगरौं । तर दुवै विषयमा विदेशी शक्तिले आफ्नो दुनो सोझ्याउन यथासक्य प्रयत्न गरिरहेको सत्यमा बहस नगरौं । राष्ट्रिय हित र राष्ट्रिय स्वार्थबाट स्खलित हुँदै द्वन्द्वको एकोहोरो डमरु बजाएर नाचिने ताण्डवले कुन महादेव खुसी होलान् ? यसबारे बहस गरौं ।

अन्त्यमा, अमेरिका भ्रमणका लागि सापकोटाले दिएको प्रवेशाज्ञा आवेदन दुतावासले २०६७ असारमा अस्वीकार गरेको थियो । काठमाण्डौस्थित अमेरिकी दुतावासले अग्नि सापकोटाको विषयमा ९ वर्षअघिको निर्णय पुनःविचार गर्ला कि नगर्ला ?

पीपलमणि सिग्देल / न्यूयोर्क

मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन अर्थात् एमसीसीले नेपाललाई दिने भनिएको ५० करोड डलर अर्थात् करिब ५५ अर्ब नेपाली रुपैंया अनुदान सम्झौता गर्न आवश्यक पर्ने संसदीय अनुमोदनको घडी नजिकिंदै गर्दा यस विषयलाई लिएर तर्कवितर्क मौलाएका छन् । अमेरिकामा सन् २००४ मा एमसीसी स्थापना गरी विदेशको आर्थिक उन्नतिमा सहयोग गर्ने हेतुते कार्य थालेपछि अर्मेनिया, घाना, होण्डुरस, मंगोलिया, सेनेगल, जाम्बिया, फिलिपिन्स लगायत ६० भन्दा बढी देशमा काम गरिसकेको छ । एमसीसीकै विषयमा सामाजिक संजाल तथा पत्रपत्रिकामा धेरै खैलाबैला भएपछि नेपालस्थित अमेरिकन दूतावासले गत शुक्रबार यसै कम्प्याक्ट परियोजनाको विषयमा १० बुँदे जानकारीपत्र सार्वजनिक गर्दै परियोजनामा सैन्य गतिविधि लगायत अन्य कुनै अदृष्य प्रावधान नरहेको र नेपालको प्राथमिकता अनुसार नेपालकै नेतृत्वमा आर्थिक विकासका लागि कार्यान्वयन गरिने परियोजना रहेको जनाएको छ । अमेरिकी दूतावासले एमसीसीसम्बन्धि अमेरिकी कानुनले नै सैनिक संलग्नतालाई निषेध गरेको जनाकारी दिइसकेको छ ।

सन् २०१२ बाट नै तयारी गरी विगतको नेपाली कांग्रेसको सरकारले अनुमोदन गरेको र संसदीय अनुमोदनको प्रतीक्षामा रहेको एमसीसी परियोजना नेपालमा सडक तथा बिजुली लाइन बिस्तार गर्ने सम्झैता हो । यस परियोजनाले समयमै कार्य सम्पादन नभए म्याद नबढाउने, नेपालको कानुनसँग बाझिनगए पनि सम्झौता कार्यान्वयन हुने, बत्तीको लाइनका विषयमा भारतसँग समेत सहमति लिने लगायत भ्रष्टाचारलाई अंकुश लगाउँदै पारदर्शिताका अन्य शर्तहरु रहेकाले अनुशासनको सीमामा बाँधेको छ । तर, नेपालको संविधानसँग बाझिने शर्त र सीमाहरू कार्यान्वयन नहुने यथार्थतासँग अमेरिकी सरकार जानकार रहेकाले नै यस परियोजनामा संसदीय अनुमोदनको समेत अपेक्षा राखिएको देखिन्छ ।

एमसीसी कम्प्याक्ट कार्यान्वयन भएका अन्य देशको नालीबेली हेर्दा त्यहाँ गएर अमेरिकी सेनाले डेरा जमाएको या अरु कुनै राजनीतिक, सामरिक या हस्तक्षेपकारी नीतिको अभ्यास गरेको देखिंदैन ।

सबैखाले सहयोग या अनुदानलाई राजनीतिक चस्माले हेर्नु कदापि उपयुक्त हुँदैन । हो विदेशबाट अनेक समयमा अनेकखाले सहायता आउने गर्दछन् । समय र परिस्थितिले वैदेशिक सहायताको भाकामा अनेक ताल र लय हुनसक्छन् । कतिपय सहायता दैविक विपत्तिको समयमा मानवीय भावनाले ओतप्रोत भएर आउँछ । सन् २०१५ को प्रलयकारी महाभूकम्पले विपत्ती लिएर आउँदा अमेरिका, युरोप, भारत, चीन लगायतका देशले मनवताको उच्चतम उदाहरण प्रस्तुत गर्दै मलम लगाएका थिए, अरबौं रुपैंयाको आपत्कालीन एवं पुनर्निमाणको सहायता मिलेको थियो । यो पहिलो प्रकारको सहायता हो । यस्ता सहायतामा प्रायः स्वार्थ लुकेको हुँदैन, स्वार्थ त केवल पिडितसम्म पुगोस् भन्ने हुन्छ । विदेशबाट आर्थिक एवं सामाजिक उन्नयनका लागि प्राप्त हुने एमसीसी जस्ता सहायता दोश्रो श्रेणीका सहायता हुन् । यस्ता सहायतामा आइएनजिओका गतिविधिहरु समेत पर्दछन् । यस्ता सहायतामा कार्यान्वयनका लागि केही सीमा र शर्त पनि हुने गर्दछन् । एमसीसीमा अमेरिकी सरकार आइएनजिओ तथा नेपाल सरकार एनजिओको भूमिकामा देखिन्छन् । यसै प्रकारका सहायतामा धर्म परिवर्तनका होली वाइन जस्ता पर्दाभित्रका गतिविधि पनि पर्दछन् । तेश्रो श्रेणीको सहायतामा सैन्य सहायता, गृहयुद्ध नियन्त्रण सहायता जस्ता केही विषय र अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेपको विशेष परिस्थितिमा प्रवेश तथा आक्रमणको गतिविधि हुने गर्दछन् । अमेरिका धेरै देशमा सैन्य क्याम्पको रुपमा पनि रही तेश्रो प्रकारको भूमिकामा समेत रहेको यथार्थ सबैलाई जानकारी नै छ । एमसीसीको यो विकाससँग सम्बन्धित दोश्रो प्रकारको परियोजनामा पर्दा पछाडिका अदृश्य गतिविधि या सैनिक प्रवेशका आशंका देखिंदैन । तर, नेपाली राजनेताको भेनेजुएलामा कलम चिप्लिएजस्तो नचिप्लिए हुन्थ्यो भन्ने आग्रह भने हुनसक्छ । अतः यो परियोजना संसदबाट परित गराउन सके एक चरणको उपलब्धि प्राप्त हुने र नेपालका सडक एवं बस्तीको विस्तारमा केही आयाम थपिने कुरामा कुनै द्विविधा लिनुहुँदैन । करिब ५५ अर्बको परियोजनामा नेपालीले कार्य गर्दा र त्यो रकम नेपालमा परिचालित हुँदा नेपाललाई केही राहत त पुग्ने नै छ । सत्य त के भने, भन्ने बेलामा मह काट्नेले हात चाट्छ भन्ने तर व्यवहारमा मह सबै आफै हसुरेर जनतालाई हातमात्र चटाउने भ्रष्टाचारले युक्त नेपाली योजना तथा परियोजना भन्दा एमसीसीमा केही नियमको लेपन जरmर छ । यसमा आफुखुसी टेन्डर खोली आफन्तलाई नै पार्ने र अनुगमन पनि आफैं गरेर ब्रम्हलुट गर्न भने त्यति सहज छैन । काम गर्ने मान्छेमा आफन्त भर्ना गर्न पनि कठिन नै होला । नेपालमा चलेका अधिकांश योजना अपारदर्शीरुपमा चलेका छन् या चुस्दाचुस्दा खोक्रो पारेर थन्क्याइएका छन् । यो दारुण अवस्था हाम्रो नेतृत्वको नसानसामा घोलिएको छ भन्ने यथार्थ अमेरिकाले पनि राम्रोसँग बुझेको छ । अतः अनुदान बालुवामा पानी हालेको जस्तो गर्न अमेरिका तयार छैन नै ।

एनसीसीसँगै नेपालको विदेशनीतिमा पनि ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । सयौं वर्षदेखि नेपालका महत्वपूर्ण परिवर्तनदेखि अति सामान्य विषयमा पनि भारतको हस्तक्षेपकारी भूमिका रहिआएको देखिन्छ । २००७ को परिवर्तन होस् या २०६२ तथा २०६३ को आन्दोलनका लागि दिल्लीमा गरिएको १२ बुँदे सम्झौता होस् सबैमा भारतले प्रमुख भूमिका खेलेको पाइन्छ । युरोप तथा अमेरिकाले पनि नेपाललाई भारतकै चस्माले हेरिरहेका थिए । अब समय परिवर्तित हुँदैछ विदेशनीतिको मामिलामा पनि । विशेषतः भारत, युरोप, अमेरिका र चीनको फरकफरक प्रभाव र चाहना प्रतिध्वनित भइरहेको हेखिन्छ । यी विदेशी चाहनाहरुलाई सन्तुलित र व्यवस्थित गर्दै अघि बढे नेपालले फाइदा पनि लिन सक्छ या नेतृत्वले खुट्टा कमाउँदा र आफ्नै डम्फुमात्र बजाउँदा काठ चिर्ने ठाउँमा गएको बाँदरको गति पनि हुनसक्छ ।

एमसीसी योजनालाई नेपालको वर्तमान परिवेशमा अवसरको रुपमा लिनुपर्छ र निर्धारित समयमै कार्यसम्पादन गरी सहयोग गरेवापत अमेरिकालाई साधुवाद पनि दिनुपर्छ । अनि प्रतिज्ञा गर्नुपर्छ । अबको १० वर्षमा नेपाललाई माथि उल्लेख गरिएका कुनैपनि साहयता चाहिंदैन भनेर, आवश्यक पर्नेछैन भनेर । नेपाललाई अनुदानको आवश्यकता पनि नपरोस्, ऋण सहायताको पनि आवश्यकता नपरोस्, कहिल्यै कसैसँग भिखको कचौरा देखाउँदै घुम्न नपरोस्, हामी पनि परिआउँदा विदेशीलाई सहायता गर्न सकौं, कतै युद्ध या विपत्ती हुँदा मलम र राहत लिएर हामी पुग्न सकौं । अनुदान र रेमिटेन्समा निर्भर अर्थतन्त्रलाई स्वतन्त्र, स्वाधीन, दरिलो अर्थतन्त्रको जग बसाल्न सकौं । विश्वलाई शान्ति र सम्वृद्धिको सन्देश दिन सकौं । यी सबै सम्भव गर्न दृढ इच्छाशक्ति एवं इमान्दार चरित्रको आवश्यकता पर्छ । उच्च राष्ट्रवादको नारा उराल्ने र समाजलाई विभाजित गरी; म खाउँ मै लाऊँ सुखसयल वा मोज म गरु,

म हाँसू मै नाचूँ अरु सब मरुन् दुर्बलहरु भन्ने भावनालाई नै राज्य संचालनको मुख्य मन्त्र बनाएर त्यसैमा तानातान र हानाहान गर्ने सच्चा कार्यकर्ता उत्पादन गरिरहुञ्जेल हाम्रो अधोगति चलिरहन्छ । अनि अधोगतिर्मा दालमे कुछ काला है’ भन्दाभन्दै सबकुछ काला भइसकेको हुन्छ । आफूले गरे सबै सेतो देख्ने र डाडुपन्यौं चलाउन नपाए सबै कालो देख्ने दृष्टिभ्रम जबसम्म रहिरहला तबसम्म प्रगतिको फड्को मार्न कठिन छ । नेपाली विकास र चरित्रमा स्थिर र सक्षम हुनसकेमात्र राष्ट्रियता बलियो हुन सक्छ । अनि एमसीसी परियोजनाबाट पनि लामोछोटो हात नभएको शुद्ध ५५ अरब अनुदान भित्रिनेछ ।

धन लामा / कनेक्टिक्ट

भर्खरै हामी ईस्वी संवतको नयाँ वर्ष २०२० मा प्रवेश गरेका छौं । सामान्य रुपमा हेर्दा यो प्रवेश पुरानो वर्षहरुमा जस्तै देखिन्छ तर विज्ञान र प्रविधिको दृष्टिले यो अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । संख्याको दृष्टिले यो एउटा दशकको अन्त्य र नयाँ दशकको शुरुवात हो भने, विज्ञान र प्रविधिको विकासको दृष्टिमा यो अत्यन्त ठूलो छलांग हो । विज्ञान र प्रविधिको विकासको कुरा गर्दा कम्प्युटरलाई त्यसको बीचमा राखिएन भने त्यो सर्वथा अपुरो हुन्छ । कम्प्युटरको कुरा गर्दा पुस्ताको हिसाबले अहिलेको कम्प्युटरको प्रविधी र संचालन विधि पाँचौं पुस्तामा चलिरहेको छ । कम्प्युटर विज्ञानमा दश वर्षको अन्तराललाई प्रविधि विकासको दृष्टिले महत्व पूर्ण दशकको रुपमा हेरिन्छ । कम्प्युटरको विकासमा सन् १९४० देखि सन् १९५६ बीचको अवधिलाई कम्प्युटरको पहिलो पुस्ताको रुपमा लिईन्छ । यो दशक आफैमा दोस्रो विश्व युद्धको शुरुवात र अन्त्यको युग हो । शक्ति राष्ट्रहरुको बीचमा आफूलाई शक्तिशाली सावित गर्न र युद्धमा जीत हासिल गर्न पनि प्रविधी विकासको अनिवार्यता बोध भएको हुनुपर्दछ । भ्याकुम ट्युवद्वारा निर्मित सर्किटबोर्ड र मेमोरीको लागि म्याग्नेटिक ड्रमहरु प्रयोग गरेर बनाईएको कम्प्युटर नै पहिलो पुस्ताको कम्प्युटर थियो । एउटा विशाल कोठा नै भरिने  यो कम्प्युटर निक्कै भद्दा र ठूलो हुन्थ्यो । आकारको दृष्टिले विशाल, कार्य सम्पादनको दृष्टिले धेरै ढिलो र छिट्टै तातो हुने समस्या विद्यामन भएता पनि कम्प्युटर विकासको ईतिहाँसमा यो एउटा कोशेढुंगा नै थियो ।

सन् १९५६ देखि १९६३ को बीचमा भ्याकुम ट्युबलाई विद्युतीय ट्रान्जिस्टरहरुले प्रतिस्थापन गर्यो । कम्प्युटर विकासको यो चरणमा कम्प्युटर प्रोग्रामको बाइनरी कोडमा आधारित कम्प्युटरको हार्डवेरसंग अन्तरक्रिया गर्ने भाषाको ठाउँ एसेम्बली ल्याङ्ग्वेजले लियो, त्यसपछि कम्प्युटरका प्रोग्रामिङ कोडहरु मानिसले बुझ्ने भाषामा लेख्न सम्भव भयो । यसैको आधारशिलामा कोबोल र फोर्ट्रान जस्ता हाई लेभेल प्रोग्रामिङ ल्याङ्ग्वेजहरुको जन्म भयो । यो चरणमा कम्प्युटरको मेमोरीमा  म्याग्नेटिक ड्रमको ठाउँ म्याग्नेटिक कोरमा आधारित मेमोरीले लियो । यो चरणमा आईपुग्दा कम्प्युटरको आकार भ्याकुम ट्युब कम्प्युटरको तुलनामा धेरै गुणा सानो भैसकेको थियो भने धेरै तातिने समस्यामा प्रशस्त सुधार भएको थियो तथापि कम्प्युटर भएको ठाउँमा एअरकन्डिसन राख्नु पर्ने समस्याबाट भने छुटकारा मिलिसकेको थिएन । सन् १९६४ देखि १९७१ को अवधिलाई कम्प्युटर विकासको तेस्रो पुस्ता मानिन्छ । यो अवस्थामा आईपुग्दा सयौं ट्रन्जिस्टरहरुलाई एउटा सानो इण्टिग्रेडेड सर्किट बोर्डमा आवद्ध गर्न सकियो र यसले गर्दा कम्प्युटर ‘डेस्कटप-कम्प्युटर’ को आकारमा ल्याउन सम्भव भयो । आकारमा सानो, कार्य सम्पादनको दृष्टिले तेज र किबोर्ड तथा मनिटर डिस्प्लेसंग अन्तरक्रिया गर्नसक्ने क्षमता भएको हुनाले कम्प्युटरको यो पुस्ता कम्प्युटरको विकासमा एक महत्वपूर्ण छलांग थियो । सन् १९७१ देखि २०१० को अवधिलाई कम्प्युटरको चौथो पुस्ता मानिन्छ, यो कम्युटरको ईतिहाँसमा माईक्रोप्रोसेसरको युग पनि भनिन्छ ।  कम्प्युटर चिप निर्माता कम्पनी इन्टेलले इन्टेल ४०००४ माईक्रोकन्ट्रोलर चिपको निर्माण संगै कम्प्युटर विकासको ईतिहाँसमा आमुल परिवर्तन ल्याईदियो । एउटा सिंगल चिपमा केन्द्रीय प्रशोधनशाला (CPU), मेमोरी इनपुट र आउटपुट कन्ट्रोलर समाहित गर्न सम्भव भएकोले १९४० को दशकमा एउटा सिंगो कोठामा भरिने कम्प्युटरको उपकरणहरु हत्केलामा अट्ने भयो । जसरी एउटै इण्टिग्रेटेड सर्किट्मा हजारौं ट्रन्जिस्टरहरु समाहित गर्न सम्भव भयो त्यस्तै गरी एउटै चिपमा हजारौं  इण्टिग्रेटेड सर्किटहरु अटाउन सकिएकोले कम्प्युटर निर्माता कम्पनी आई बि एम (IBM) ले सन् १९८१ मा घरायसी व्यक्तिगत प्रयोजनको कम्प्युटरको उत्पादन शुरु गर्यो सन् १९८४ मा कम्प्युटर निर्माता कम्पनी एपलले पहिलो Macintosh कम्प्युटर प्रस्तुत गर्यो । माईक्रोप्रोसेसर या माईक्रोकन्ट्रोलरको विकासले कम्प्युटरको विकासलाई मात्र आमूल परिवर्तन गरेन कि मानवीय जीवनका अनेक आयामहरुलाई प्रभावित पार्यो । जसै माईक्रोकन्ट्रोलर/माईक्रोप्रोसेसर आकारमा सानो हुँदै गयो हातमा बोक्न मिल्ने मोबाईल फोन, झोलामा बोक्न मिल्ने ल्यापटप, ट्याबलेट, ई-रिडर किन्डल लगायत अनगिन्ती उपकरणहरुको विकासमा यसले मार्ग प्रसस्त गर्यो ।  सन् २०१० देखि हाल सम्मको अवधि कम्युटरको विकासमा आर्टिफिसियल ईण्टेलिजेन्सको दशक मानिन्छ, यसै अवधिमा विश्व संचारको क्षेत्रमा इन्टरनेट (सामाजिक) संजाल र कम्प्युटर हार्डवेर र सफ्टवेरको चरम विकासले सिंगो विश्वलाई नै एउटा सानो भर्च्युअल गाउँ बनाई दिएको छ । कम्प्युटर विज्ञानले आजको अवस्थासम्म आउन धेरै कठिन र अप्ठ्यारा मोडहरु पार गरेको छ, भनिन्छ नी ! आवश्यकता नै आविष्कारको जननी हो, हो त्यस्तै गरी केही आवश्यकताले, केही जिज्ञासा र कौतुहलताले नवीनतम वैज्ञानिक आविष्कारहरुको जन्म दिएको छ । 

माईक्रोप्रोसेसरको विकास संगै हरेक वर्ष यो आधुनिक र जटिल हुने क्रममा छ । जत्ति जत्ति यो परिस्कृत र जटिल हुँदै छ त्यति नै धेरै व्यवस्थापनका चुनौतीहरु पनि थपिंदै गएका छन् । प्रसिद्ध हवाईजहाज कम्पनी बोईङको एउटा मोडेल बोईङ ७३७ म्याक्सको  Maneuvering Characteristics Augmentation System (MCAS) भन्ने फ्लाईट कन्ट्रोल सिस्टममा आएको सफ्टवेरको समस्यालाई लिन सकिन्छ । जुन समस्याको भरपर्दो समाधान हाल सम्म पनि ननिस्केकोले गत वर्षको मार्च ११ देखि बोईङ ७३७ म्याक्स मोडेलका हवाई जहाजहरु हाल सम्म ग्राउण्डेड रहेका छन । ढिलो वा चाँडो कम्प्युटर विज्ञ र सफ्टवेर ईञ्जिनियरहरुले समस्याको समाधान निकाल्ने छन भन्ने कुरामा त शंका छैन तर जत्ति ढिलो हुँदै जान्छ उत्तिनै कम्पनीको विश्वसनियतामा ह्रास आउँछ भने, कम्पनीले ठूलो आर्थिक घाटा व्यहोर्नु पर्ने हुन्छ । बढ्दो तथ्यांकको समय सापेक्ष प्रशोधन र भण्डारणको आवश्यकताले विश्व एकातिर कम्प्युटर विकासको सर्वथा नयाँ युग क्वान्टम कम्प्युटिङको युगमा प्रवेश गर्ने जमर्को गर्दैछ भने अर्को तिर अबको केही वर्ष भित्र नै मोवाईल डाटा कम्युनिकेसनको क्षेत्रमा 5G याने पाँचौं पुस्तामा प्रवेश गर्दैछ । द्रुत गतिको मोबाईल डाटा कम्युनिकेसनको सर्वसुलभता संगै चालक विहीन गाडी, चालक विहीन ड्रोनहरु, भर्च्युअल कार्यालय, टेलिमेडिसिन, कृतिम मानव, अग्मेण्टेड रियालिटी, भर्चुअल लर्निङ्ग लगायत मानवजीवन र व्यवहारका अनगिन्ती आयामहरुमा आमुल परिवर्तन ल्याउने छ । क्वान्टम कम्प्युटिङको कुरा साधारणत: कम्प्युटरले कसरी काम गर्छ भनेर बुझ्नु पर्ने हुन्छ । कम्प्युटर र यसको कार्यप्रणाली ब्रह्माण्ड जत्तिकै विशाल किन नहोस, कम्प्युटरले मानवीय भाषा बुझ्न सक्दैन । हाल प्रचलनमा रहेको कम्प्युटरले तथ्याङ्कहरुलाई आधारभूत इकाई बिट्समा इन्कोड गर्छ जहाँ प्रत्येक बिट्सले एक वा शुन्यलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ । बिट भन्नाले तथ्याङ्क भण्डारणको अत्यन्त सुक्ष्म (atomic) इकाई हो । एक बिटले शुन्य ० वा १ लाई भण्डारण गर्दछ । कम्प्युटर चिप याने माईक्रोप्रोसेसरको तहमा विद्युतीय चार्ज ०/१ हुन्छ भने कम्प्युटरको हार्ड ड्राईभमा उत्तर र दक्षिण ध्रुवलाई ०/१ ले प्रतिनिधित्व गर्दछ ।  बिट अत्यन्त सानो इकाई भएको हुनाले यसको अर्थपूर्ण या व्यवहारिक प्रयोग हुँदैन र आठ वटा बिटको एक बाईट हुन्छ । यसरीप्रचलित कम्प्युटर प्रणालीले एक स्पष्ट परिभाषित सिद्धान्तमा आधारित भएर कार्यसम्पादन गर्दछ भने क्वान्टम कम्प्युटरमा एक बिटले एक, शून्य वा दुवैको एकीकृत अवस्था (combination) को प्रतिनिधित्व गर्दछ । त्यो एकीकृत अवस्था (combination) लाई क्वान्टम सुपर पोजिसन भनिन्छ ।  यही क्वान्टम प्रोपर्टी सहितको बिट्सलाई क्यूबिट्स भनिन्छ । क्वान्टम कम्प्युटरको यो लगायत अन्य प्रोपर्टिजहरुको कारणले क्यूबिटको माध्यमद्वारा अत्यन्त तेज गतिमा र असिमित सम्भावनाहरुका साथ तथ्याङ्कहरुको प्रशोधन गर्न सकिने देखिएको छ । तथापि क्वान्टम कम्प्युटर हाम्रो वर्तमानको यथार्थ भईसकेको छैन तर निकट भविष्य हो भन्ने तथ्य क्रमश: उजागर हुने क्रममा छ । एकातिर क्वान्टम कम्प्युटिङ मार्फत विश्व प्रविधीको नयाँ क्षितिज देखिरहेको छ भने अर्को तिर क्वान्टम टेलेपोर्टेसनको माध्यम द्वारा प्रचलित संचारको विधी र क्वान्टम ईण्ट्याञ्जल्मेण्टको एकिकृत उपयोगद्वारा क्वान्टम इन्फर्मेसन स्थान्तरण तर्फ विज्ञान अगाडि बढ्दै छ ।

आर एल श्रमजीवी / क्यालिफोर्निया

तत्कालीन नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्रबीच एकता भएको १९ महिना बितिसक्दा पनि हाल सभामुखको चयन गर्न नसकेकोमा यी दुई पार्टीमा एकता भए पनि मन नमिलेको प्रष्ट हुन्छ । संसद् सचिवालयको स्वास्थ्य विभागमा कार्यरत कर्मचारी रोशनी शाहीलाई बलात्कार गरेको आरोपमा सभामुख कृष्णबहादुर महराको पद नै गएको थियो । अदालतको फैसलापछि महरा अहिले डिल्लीबजार खोरमा छन् । बलात्कारीको आरोपपश्चात् महराले पदबाट राजीनामा दिएपछि सभामुखको पद रिक्त भएसँगै सो पदका लागि

पूर्व एमाले र पूर्व माओवादी केन्द्रको हानथाप छ । दुवै पक्षका नेताले आफू सभामुख बन्न पाउनु पर्ने दाबी गरे तापनि अहिलेसम्म कोही कसैले पनि नपाएको अवस्था छ । यसो हुनुमा दुई अध्यक्ष केपी ओली र प्रचण्डबीचको टकराव हो । सभामुख सकसबाट उम्कन पूर्वमाओवादीलाई ओलीको भर छ, तर पूर्वएमालेलाई प्रचण्डको डर छ । त्यसैले अहिले एमाले खेमाबाट सुवासचन्द्र नेम्वाब सभामुख बनाइने जति नै चर्चा चले पनि नेम्वाब सभामुख बन्न सकेका छैनन् । पूर्व माओवादी केन्द्र भन्छ— पार्टी एकता पूर्ण नभएका बेला यो सभामुख पद हाम्रो भागको हो, हामीले पाउनुपर्छ भन्दै पूर्व माकेहरु अग्निप्रसाद सापकोटाको पक्षमा लविब गरिरहेका छन् । त्यसैले पनि ओली र प्रचण्डलाई सभामुख छान्ने काम पेचिलो भएको हो । सभामुख आफ्नो पक्षको भए आफ्ना कुरा पास हुने भन्ने विश्वास दुवै खेमाको छ । झन् अमेरिकाले सैन्य रणनीतिअनुसारको आर्थिक सहयोग एमसीसी यो सांसदबाट पास गराउने एउटा असल सेवकको खाँचो प्रम केपी ओलीले महसुस गरेका छन् । आर्थिक रणनीतिअनुसारको यो अमेरिकी सहयोगको विषयलाई लिएर नेपाली कांग्रेसमा समेत एकमत छैन ।

संबिधान अनुसार सभामुख र उपसभामुख दुई अलग पार्टीको हुने ब्यबस्था छ । एमाले र माओवादी केन्द्र नेकपा हुनु भन्दा अघि दुई पार्टी थिए । अहिले दुइ पार्टीमा दुई पद दिनु पर्ने अर्को सकस छ । बिशेष सुत्रका अनुसार उपसभामुख शिवकुमारी तुम्बाहाम्फेले आफ्नो पदबाट राजिनामा दिन मानेकी छैनन् यो पनि महासकस नेकपा भित्र रहेको बताइन्छ । कुरा जे भएपनि नेकपा भित्र भावनात्मक एकता छैन । दुइ पार्टीको एकता सत्ता स्वार्थ भन्दा माथि केही होइन भन्ने कुरा हिउँदे  अधिवेशनलाई सभामुख नदिएर संसद नै बन्धक बनाएको कुराले स्पष्ट हुदैन र ?

ओली–प्रचण्डको असफलता समयमै सभामुख चयन गर्न नसक्नु नेकपाका अध्यक्षद्वय ओली र प्रचण्डको असफलता हो । प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद ओलीको सरकार गठन भएको २५ महिना पुग्दा पूर्ण असफल भएको छ । यो असफलता छेक्न, लुकाउन धेरै उखान टुक्का भनियो, अर्कातिर मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठनसमेत गरियो । पहिलो गठनमा सरकारमा पुगेका नराम्रा मन्त्री निकालिनु पथ्र्यो, तिनीहरुलाई निकालिएन । जसलाई निकाल्नुपर्ने हो, तिनीहरुलाई निकालियो र जो पुनर्गठनमा पर्नुपर्ने थियो, तिनीहरु पर्दै परेनन् । सरकार गठनताका ओली सरकारले गरेका प्रतिबद्धता पूरा गर्न आजसम्म पूरा गर्न सकेको छैन । ठेकेदारसँग घूस माग्ने मन्त्रीलाई हटाएको छैन । जथाभावी बोल्ने, निर्मला हत्यारालाई पक्रन नसक्ने, सुन तस्कर समात्न नसक्ने मन्त्रीलाई नहटाउने तर जनताको आँखामा प्रिय ठानिएका मन्त्रीलाई गलहत्याउने ओली सरकारको पूर्ण असफलता हो । देशको अखण्डतामा भारतले धावा बोलेका बेला जनताको ध्यान मोड्न यो हेरफेर हो भनेर सचेत नागरिकले बुझेका छन् । मेलम्चीको पानी ल्याउन सकेको छैन, काठमाडौँ धुलाम्य छ, खाल्डाखुल्डी धेरै छन् । बुढाबुढीलाई ५ हजार दिन्छु भनेको फुस्सा भएको छ । तुइन हटाउँछु भनेको पनि कति भो ? पानीजहाज र रेलका कुरा छोडौं, यो २५ महिनामा सरकारले महँगी रोक्न सकेको छैन देश झन् लथालिङ्ग भएको छ । नेकपामा बबण्डर छ । पार्टीभित्र सरकारका काम–कारबाही बारेमा छलफल भएको छैन । बल्ल ओली र प्रचण्डको शक्ति बाँडफाड भएको छ । ओली सरकार प्रमुख अनि प्रचण्ड पार्टीको कार्यकारिणी प्रमुख भएको घोषणा गरिएको छ । मन्त्रीहरुको हेरफेर होस् वा ओली र प्रचण्डको शक्ति बाँडफाडले नेकपामा भावनात्मक एकता अहिलेसम्म हुने छाँटकाट छैन । सरकार र पार्टीबीचको टकराव निम्त्याउने खतरा बढेको छ । झन् सभामुख चयन गर्न नसक्दा गलत सन्देशहरु पार्टी इकाईदेखि केन्द्र र अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा समेत पुगेको छ ।

ओली सरकारको अब मात्र ३ वर्ष कार्यकाल बाँकी छ । जसरी दुई वर्ष उखान टुक्का र हावा कुरामै बित्यो, अब समय बित्न केही बेर लाग्दैन । तीन वर्षमा धेरै काम गर्न सकिन्छ, तर तस्कर, भ्रष्ट कर्मचारी, बिचौलिया, ठेकेदारकै कारण यो सरकारले केही काम गर्न नसकेको प्रष्ट भइसकेको छ । सरकारले देश मिचिएको सीमा जोगाओस्, जनताका आवश्यकता पूरा गरोस्, महँगी रोकोस्, मुलुकबाट युवा पलायन हुने अवस्थाको अन्त्य गरोस्, देशमा रोजगारीको अवस्था सृजना गरोस् तब मात्र जनतालाई ओली नेतृत्वको सरकार सफल भएको महसुस हुनेछ ।

आरएल श्रमजीवी / क्यालिफोर्निया

कविवर केदारमान व्यथितले भनेका थिए – राजनीति शौचालय हो भने साहित्य भोजनालय हो । सायद कवि व्यथितको यही सत्य नेताकाछोराछोरीले थाहा पाएर होलान् अधिकांश उनीहरु राजनीतिमा छैनन् । हामीले अहिलेदेखि रहेका छौं कि नेपाली काँग्रेसका अघिल्लापुस्ताका नेता बिपी कोइराला, गणेशमान सिंह, महेन्द्रनारायण निधी र गिरिजाप्रसाद कोइराला बाहेकका कुनै पनि नेताका छोरा छोरीराजनीतिमा लागेनन् । अघिल्लो पुस्तामा कांग्रेसका नेताका छोराछोरीको दाँजोमा नेपालका कम्युनिष्ट नेताका छोराछोरी नेपालीराजनीतिमा लागेका कम छन् । नेकपा अध्यक्ष प्रचण्डका छोरी भरतपुर महानगरपालिकाका मेयर रेणु दाहाल बाहेक मलाई त हेक्का छैन।

शक्तिशाली नेताका छोराछोरीहरु अहिले के गर्दैछन त ?

कांग्रेस सभापति शेरवहादुर देउवाका छोरा जयवीर एकमात्र सन्तान छोरा हुन । उनलाई बुवाले गरेका राजनैतिक निर्णयको कुनै असरपर्दैन । उनी बेलायतमा राजनीतिशास्त्र विषयमा विद्यावारिधि गरिरहेका छन् । त्यस्तै कांग्रेस वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेलका छोरा चिन्तनपौडेल हुन्  । उनी हाल बेलायतमा छन् ।

बलात्कारको अभियोगमा पुर्पक्षका लागि जेलमा रहेका निवर्तमान सभामुख कृष्णबहादुर महराका चार सन्तान पनि राजनीतिबाट बिमुखछन् । यी त केही उदाहरणहरु हुन् ।

अचम्म लाग्छ हामी नेपालीको जेमा पनि नकारात्मक सोच छ । नेपाली राजनीतिमा कहिल्यै राम्रा मान्छे लाग्दैन् कि कुरा बुझ्दैनन ? सामाजिक संजाल , नेपाली सञ्चार माध्यमका समाचार सुन्दा र पढ्दा पनि वाक्क लाग्छ बा । म त भन्छु  डाक्टरको छोरा डाक्टर बन्छ, नेताको छोरा छोरी राजनीतिमा लाग्दा धेरै नकारात्मक टिप्पणी किन ? बरु हाम्रा नेताहरुले आफ्ना सन्तानलाई राजनीति फोहोरी खेल हो, यसमा गन्ध छ भनेर अरु नै पेशामा आबद्ध गराएका होलान । नत्र किन नेताका छोरा छोरी राजनीतिमा नलागेका ??  धेरै पुराना नेताकाछोरा छोरीहरु गैरराजनीतिक बाटोमा लागेको गुनासो गर्नेहरु धेरै छन् । राजनीतिमा लागेका नेताका सन्तानले बरु भ्रष्टाचार गर्दैन थिए कि? मलाई यस्तो लाग्छ । तपाइलाइ नि ? नेपाली  काँग्रेसका शीर्ष नेताहरुका छोराछोरी राजनीतिमा आएको तर कम्युनिष्ट पार्टीकाअधिकांश शीर्ष नेताका सन्तान अन्य पेशामा छन् । यो हुनु हाम्रो बिडम्बना हो । भारतकै कुरा हेरौ न, सन् १९४७ मा स्वतन्त्र भएदेखिभारतको सत्ता धेरैजसो नेहरु–गान्धी परिवारमा नै केन्द्रित छ । पहिला जवाहरलाल नेहरु, इन्दिरा गान्धी, राजीव गान्धी हुँदै अहिले राहुलगान्धीसम्म पुगेको छ । त्यस्तै भारतको सहयोगमा पाकिस्तानबाट सन् १९७१ मा टुक्रिएको बंगलादेशको छोटो इतिहासजस्तै यहाँ भनेराजनीति र सत्तामा वंश परम्पराको छोटै इतिहास छ । बंगलादेशमा सेख मुजिबुर कि छोरी सेख हसिनाले आफ्नो इतिहास बनाइन् । पाकिस्तानमा जुल्फिकर अली भुट्टोको छोरी बेनजिर भुट्टो उनको छोरा बिलाबल राजनीतिमा छन् । २००७ सालपछि नेपालकोलोकतान्त्रिक आन्दोलनमा अग्रेणी विपी कोइरालाका सन्तानमा जेष्ठपुत्र प्रकाश कोइराला, कान्छा पुत्र सशांक कोइराला, गिरिजाप्रसादकोइराला र उनकी छोरी सुजाता कोइराला त्यस्तै गणेशमानसिंह र उनका पुत्र प्रकाशमान, महेन्द्रनारायण निधि र उनका पुत्र बिमलेन्द्रनिधि राजनीतिमा छन् । पंचायती राजनीतिका खम्बा सूर्यबहादुर थापाका पुत्र सुनिल थापा  राजनीतिमा  छन्  । राजनीतिमा वंश परम्परामात्र होइन आफन्त नातेदारको लहरो  तत्कालीन माओबादीमा बढी छ कारण हो द्वन्द्वमा तत्कालिन सरकारको  दमन  ।

         पहिलाको सम्झना आउँछ मलाई । २०४६ मा प्रजातन्त्र आएपछिको पहिलो संसदीय चुनावमा काठमाडौंबाट नेपाली काँग्रेसकासर्वोच्च नेता गणेशमान सिंहकी पत्नी मंगलादेवी र पुत्र प्रकाशमान चुनावमा उठेका थिए । विपक्षी पार्टी र अरुले भने एउटै घरका आमाछोरा उठे भनेर धेरै  प्रचार गरियो । अन्त्यमा उनीहरु दुईजनै हारे । त्यस लगत्तै गणेशमानले खुल्लामञ्चमा भाषण दिए । म त्यतिबेला त्योभाषण सुन्न गएको थिएँ । गणेशमानले भनेको अहिले पनि सम्झन्छु कि – मेरो परिवारको पञ्चायतीकालमा भोगेको दुःख र हाम्रोपरिवारले  राजनीतिमा गरेको योगदान नबुझ्ने यी काठमाण्डौका जनता भेडा हुन् । यो भाषणको सकारात्मक भन्दा को चौतर्फी नकारात्मक  टिप्पणी भो  । मलाई त गणेशमानको कुरा जहिले पनि सत्य सावित लाग्छ । जनतामा  भेडाकै आनिबानी ज्यादै भो  । कुरानबुझेर नेपाली राजनीति  नकारात्मक  घेरामा परेको छ ।         विश्व राजनीतिमा धेरैका सन्तानले राजनीतिको बिडो थामेका बेलानेपालका कम्युनिस्टका छोरा छोरी अर्को पेशामा किन ? कम्युनिस्ट मात्र होइन  यो पुस्ताका कुनै पनि पार्टीका नेताका छोरा छोरीराजनीतिमा नलाग्नु , राजनीति प्रतिको बितिष्णा हो । हाम्रा नेताका छोरा छोरी हामीलाइ काम लागेनन  हेरौ अव नेता खोज्ने काम रविलामिछानेले गरेका छन्  । उनको ” द लिडर्स ” कार्यक्रमले कस्ता नेता ल्याउला ?  म त राम्रो शुरूवात मा सकारात्मक सोच्दै भन्छु योकार्यक्रमले एउटा तरंग ल्याउने छ  ।नेताका छोराछोरीले राजनीतिमा चाख नलिएको बेला रवि लामिछानेको  टिभी कार्यक्रमको बारेमापनि  हामीले जानेर बुझेर मात्र टिप्पणी गर्दा बेस होला कि ?

छोरा जयवीरलाई बुवा शेरवहादुरले गरेका राजनीतिक निर्णयको कुनै असर पर्दैन । उनी बेलायतमा राजनीतिशास्त्र विषयमा विद्यावारिधिगरिरहेका छन् ।डडेल्धुरा असिग्राममा सम्पन्न परिवारमा जन्मिएका देउवाको बुढानिलकण्ठमा ठूलो घर छ । प्रधानमन्त्री समेत भईसकेकादेउवा र उनकी श्रीमती आरजु  गैरसरकारी संस्था चलाएर बसिरहेकी छिन् । देउवा परिवार वास्तवमै सम्पन्न छ ।त्यस्तै कांग्रेस वरिष्ठ नेतारामचन्द्र पौडेलका छोरा चिन्तन पौडेल हुन्  । पौडेलका एक मात्र छोरा चिन्तन पौडेल अहिले बेलायत भासिएका छन् । सुशिलकोईरालाको नेतृत्वको सरकारका पालामा नेता पौडेलका छोरा चिन्तन गरिब घरपरिवार पहिचान बोर्डका कार्यकारी प्रमुखमा नियुक्तभएका थिए । कोईराला नेतृत्वको सरकार हटेसँगै उनी बेलायत फर्किएका थिए  । पौडेलको चुनावी प्रचारमा खुव दौडिएका चिन्तनअहिले कहिले नेपाल  कहिले युरोप गर्छन  रामचान्द्रन्दका चार छोरी छन् । नाम किन छाप्नु ती मध्ये जेठी छोरीको चितवनमा सम्पन्नपरिवारमा विवाह भएको छ । माईली छोरी पोखरामा बस्छिन् । उनका श्रीमान पोखरामा ईन्जिनियर छन् । त्यस्तै साईली छोरी विवाहगरेर अमेरिकामा बस्दै आएकी छिन् । कान्छी छोरी माछापुच्छ्र्रे बैंकमा काम गर्छिन् ।

नेता त्रयको छवी  बनाएका कृष्णप्रसाद सिटौलाका छोरा श्याम अमेरिकामा पढ्दैन  । झापा जिल्लामा कानुन व्यवसायबाट राजनीतिमाआएका कृष्णप्रसाद सिटौलाका दुई छोरी र एक छोरा छन् । छोरा श्याम सिटौलाले ईन्जिनियरिङ संकायको अध्ययन भारतको नयाँदिल्लीमा सकेका छन् । उनी अहिले अमेरिकामा एमई तहको अध्ययन गरिसकेका  छन् । सिटौलाका दुई छोरीहरु पनि अमेरिकामैबसोवास गर्छन छन् । सधैं सत्ताको शक्तिमा छाईरहने सिटौलाले विभिन्न ठाउँमा जग्गा जमिन किनेका छन् । मधेसका काङ्ग्रेस  सम्राट   बिमलेन्द्र निधीका दुईटै छोरा ईन्जिनियर पढ्दै  ,कांग्रेसका प्रभावशाली नेता विमलेन्द्र निधिका दुई छोरा छन् । निधिका जेठा छोराअबिरल १२ कक्षासम्म जावलाखेलस्थित सेन्ट जेभियर्समा पढिसकेपछि उनी अहिले भारतको जवाहरलाल नेहरुविश्वविद्यालयमापढ़ैरहेका चां भने कान्छा पनि  त्यही  आध्याँयन  गर्दैछन ।

        उता  वरिष्ठ नेता माधवकुमार नेपालका छोराछोरी दुवै डाक्टर छन् ।नेकपा भित्र केपी शर्मा ओली र पर्चंदा  पछिका शक्तिशालीमानिएका माधवकुमार नेपाल  एक छोरा र एक छोरी छन् । तर दुवै जना नेपालको राजनीतिबाट भने टाढा बस्दै आएका छन् । उनीहरुदुवैजना डाक्टर हुन् । छोरी काठमाडौँ छालाको डाक्टर हुन्, भने छोरा अष्ट्रेलियामा बसेर विद्यावारिधी गर्दैछन् । नेकपाकै अर्का  नेता एबम पूर्व प्रधानमन्त्री एवं वरिष्ठ नेता झलनाथ खनालका छोरा  निर्भिक चित्रकार खनाल अमेरिकाको अध्ययनपछि अहिले नेपालमै छन् ।उनले तत्कालिन एमाले निटक युवा संघका केन्द्रिय सदस्यका रुपमा राजनीतिमा रहेका थिए  । उनी आमाको नाममा रहेको माछापुच्छ्रेहर्बल नामक उद्योग सञ्चालनमा आमालाई सघाइरहेका  छन्  ।bयसबाहेक उनी विभिन्न चिनियाँ कम्पनीहरुलाई नेपालमा ल्याई लगानीगराउने र त्यसबापत उनी साझेदारी बन्ने उनको धन्दा छ । उनले विभिन्न ठेक्कामा पनि हात हालेका छन् । नेकपाका शकत्तिआलॆ नेताएबम उप प्रधानमन्त्री  ईश्वर पोखरेलका जेठा छोरा सिजन पोखरेल कृषि अध्ययन केन्द्र (नार्क) का वैज्ञानिक हुन् । उनी राजनीतिकक्षेत्रबाट टाढा रहेर वैज्ञानिक क्षेत्रको अध्ययन तथा अन्वेषणमा सक्रिय रहेका छन् । कान्छा छोरा सिसन पोखरेल अमेरिकाबाटअन्तर्राष्ट्रिय विषयमा अध्ययन गरी फर्किएर भर्खर नेपालमा फर्किएका छन् ।

आचार्य पीपलमणि सिग्देल / न्यूयोर्क

एक समय संस्कृत साहित्यका आदिकवि महर्षि वाल्मीकि प्रेमालापमा मग्न सारस पंक्षी जोडीको गतिविधि नियालिरहेका थिए । तत्क्षण सिकारी आयो, पुरुष सारसको हत्या गरिदियो । स्त्री सारस विलाप गर्न थाली । यो दृष्य देखेर महर्षि वाल्मीकिको मानसपटलमा करुणा प्रष्फुटित भयो र स्वतस्फुर्त रुपमा कवित्व जागृत हुनपुग्यो । महर्षि वाल्मीकिको मुखबाट निस्कियोः

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।

यत्क्रौंचमिथुनादेकम् अवधीः काममोहितम्।।

हे दुष्ट, तिमीले प्रेममा निमग्न क्रौन्च पक्षी मार्यौ तिमीलाई कहिले पनि प्रतिष्ठाको प्राप्ति हुनेछैन र वियोग सहन गर्नुपर्नेछ ।

यस्तो उद्गार गर्दै मौलाएको आदिकवि वाल्मीकिको मौलिक रचनाको उत्कर्ष संस्कृतको आदिम महाकाव्य रामायण हुनपुग्यो । शास्त्रीय अनुष्टुप छन्दमा रचिएको रामायणको अर्थ हुन्छ रामको यात्रा । रामायणमा मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान श्री रामचन्द्रको जीवनलीलाका साथ आदर्श भ्रातृत्वप्रेम, आदर्श पति, आदर्श पत्नी, आदर्श सन्तान, आदर्श प्रेम, आदर्श तथा नैतिक जीवनदर्शनको अनुपम वर्णन तथा सामाजिक, मनोवैज्ञानिक, राजनीतिक आदि विषयमा बेजोड प्रस्तुति रहेको छ । सात काण्डका रहेको रामायणमा २४ हजार श्लोक रहेका छन् ।

लौकिक संस्कृतको महत्त्वपूर्ण काव्य रामायण नै हो । संस्कृत वाङ्मयमा लौकिक साहित्यको प्रयोग र सिर्जनाका दृष्टिले महर्षि वाल्मीकि आदिकवि हुन् र रामायण आदि काव्य हो । यस्ता कृतिले युगको नै प्रतिनिधित्व गर्दछन् । यस्ता कृतिमा आख्यानभित्र पनि आख्यान हुन्छ । संस्कृतमा रामायण र महाभारत यस्ता कृति हुन् जसभित्र संसार अटाएको छ । लय, भाषाशैली, पात्र, युगको आख्यान, बृहत् स्वरूप, खण्ड या सर्गयुक्त, कथानक, देशकाल, परिवेश जस्ता यी काव्यका तत्व रहेका छन् ।

रामायणकै विषयवस्तुलाई अंगिकार गर्दै हिन्दीमा ११, मराठीमा ८, बंलामा २५, तमिलमा १२, तेलुगुमा १२ लगायत, अबधी, नेपाली, तिब्बती, गुजराती, मलयालम, अरबी, उर्दू, फारसी आदि भाषामा हजारौंको संख्यामा भावानुवाद तथा छायानुवादको स्वरुपमा देख्न सकिन्छ ।

संस्कृतको रामायणलाई अबधी भाषामा अनुवाद गरी श्री रामचरितमानसको जन्म दिने गोस्वामी तुलसीदासको जन्म संवत् १५५४ को श्रावण शुक्ल सप्तमी १२ महिनाको गर्भवासपछि भएको हो । विवाहपछि एक समय माइत गएकी पत्नीको शारीरिक आशक्तिका कारण पछिपछि लागेर गएपछि पत्नीले धेरै गाली गर्दै, मेरो यो हड्डी मासुको शरीरमा जति तिम्रो आशक्ति छ, त्यसको आधा जति पनि आशक्ति भगवानमा हुन्थ्यो त तिम्रो उद्धार हुन्थ्यो, भनिन् । पत्नीको यस्तो तिरस्कारपछि गोस्वामी तुलसीदास तत्काल त्यहाँबाट हिंडेर पछि हनुमानजी र श्रीरामचन्द्रजीको दर्शन प्राप्त गरी श्रीरामाचरितमानस ग्रन्थको रचना गरेका थिए । श्री रामचरितमानसको मन्त्रवत् प्रभाव भारतीय समाजमा रहिआएको छ ।

त्यसैगरी संस्कृतमा रचना गरिएको अध्यात्म रामायणलाई मौलिकताका साथ नेपाली भाषामा भावानुवाद गरेर नेपाली कविताको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान नेपाली साहित्यका आदिकवि भानुभक्त आचार्यले दिए । वि.सं. १८८९—१० को अवधिमा रामायणका सातै काण्डको अनुवाद गरिसकेका आचार्यमा पूर्ववर्ती कविका तुलनामा भाषिक परिष्कार, अभिव्यक्तिगत सरलता तथा काव्यगत वैशिष्ट्य पाइन्छ । २९ असार १८७१ मा तनहँको चुँदी रम्घामा प्रथम पटक पाइला टेकेका आदिकवि भानुभक्त आचार्यले संस्कृतका प्रकाण्ड विद्वान बाजे श्रीकृष्ण आचार्यको संसर्गमा काव्ययात्रा थालेका हुन् । परिवारभित्रको काव्यधारात्मक वातावरण र मौलिक कवित्व शक्तिका कारण भानुभक्त संस्कृत साहित्यका आदिकवि वाल्मीकिद्वारा रचित अध्यात्म रामायणको नेपालीमा अनुवाद गरी सबै नेपालीको झुपडीमा पुग्न सफल भए । भानुभक्तले वाल्मीकि रामायणको केवल अनुवादमात्र गरेनन् त्यसमा मौलिकताले सिंगार्दै सहज, सरल र मिठासयुक्त ढंगले नेपाली पाराको रंगरोगन पनि गरे । नेपाली रामायणमा कतिपय विषय थपघट गरी नेपाली परम्परा तथा संस्कृति अनुकूल थपघट पनि गरे । भानुभक्तले नेपाली रामायणमा संस्कृत छन्दको प्रयोग सहजताका साथ गरेका छन् । यस महाकाव्यमा शार्दूलविक्रीडित छन्दको अधिक प्रयोग गरिएको छ । नेपाली रामायणको ठाउँठाउँमा प्राकृतिक सौन्दर्यताको मनोरम वर्णन, उपमा तथा उत्प्रेक्षा आदि अलंकारको दिव्य संयोजन गरिएको छ । त्यसैगरी महाकाव्यमा शृंगार, वीर, हास्य, करुणजस्ता रसको कुशलताका साथ प्रयोग गरिएको छ । अध्यात्म चेतनाले समाज परिवर्तन गर्न सकिन्छ भन्ने सोच भानुभक्तको जताततै छचल्किएका छन् ।

यस्तै रामायणकै परम्परामा एक नवीन आयाम थपिएको छ : नेपाली रामचरितमानस । वर्तमानमा हिन्दू जगतमा सर्वाधिक लोकप्रिय रामचरितमानस अबधी भाषामा रहेकाले नेपाली जनमानसलाई ग्रहण गर्न सजिलो होस् भन्ने अभिप्रायले आचार्य तुलसीराम शर्माले समशैली र समछन्दमा नेपालीभाषामा छायानुवाद गरेपछि रामायणमा आधारित ग्रन्थ रचना गर्ने परम्परामा नयाँ तरंग आएको छ । आचार्य तुलसीराम शर्माको जन्म बाग्लुङ्गमा भएको हो भने हाल अमेरिकाको डालसमा बसोबास गर्नुहुन्छ । शर्माले लेख्नुभएको नेपाली रामचरितमानस ग्रन्थको प्रकाशन हरिहर सन्न्यास आश्रम देवघाटले गरेपछि केही समय पहिले हरिहर मन्दिर धापासीमा एक समारोहबीच उपप्रधानमन्त्री तथा रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेलले लोकार्पण गर्नुभएको हो । कार्यक्रममा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति डा. जगमान गुरmङ्गले यो ग्रन्थको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व रहने जनाउनुभयो । अहिले यो कृति नेपाल तथा विदेशमा चर्चाको विषय बनेको छ । यो ग्रन्थ अनलाइन अमाजोनबाट विश्वभरि नै प्राप्त गर्न सकिने रचनाकार शर्मा बताउनुहुन्छ । नेपाली रामचरितमानस ग्रन्थको प्रधानसम्पादक सह प्रा डा. वासुदेव खनाल तथा सम्पादक सह प्रा. रामचन्द्र कण्डेल रहनुभएको छ भने जगत्गुरु रामभद्राचार्य, स्वामी ज्ञानानन्द सरस्वती, श्री १००८ स्वामी रमाणानन्द गिरि, महामण्डलेश्वर स्वामी आत्मानन्द गिरि, स्वामी जगन्नाथाचार्य, आचार्य पूर्णचन्द्र ढुंगेल, प्रा. हरिप्रसाद अधिकारी, प्रा.डा. कुलप्रसाद कोइराला, सह प्रा. डा निर्मलमणि अधिकारी, चिन्तक चिन्तामणि योगी, साहित्यकार नरेन्द्रराज प्रसाई लगायतका विशिष्ट व्यक्तित्वहरुको शुभेक्षाका साथ सुरु भएको छ । गोस्वामी तुलसीदासकृत श्रीचामचरितमानसको निकट रहेको आचार्य तुलसीरामकृत नेपाली श्रीरामचरितमानसमा पनि पूर्ववर्ती ग्रन्थमा जस्तै बालकाण्ड, अयोध्याकाण्ड, अरण्यकाण्ड, किष्किन्धाकाण्ड, सुन्दरकाण्ड, लङ्काकाण्ड, उत्तरकाण्ड गरी सात काण्ड रहेका छन् ।

यो सम्पर्ण जगत् सीताराममय छ भन्दै ग्रन्थमा उल्लेख छः

सियाराममय स्व जग जानी ।गर्छु प्रणाम जोडी दुइ पाणी ।

हरि अनन्त हरिकथा अनन्ता । जो गाउँछन् सुन्छन् श्रुति सन्ता ।।

यसरी छायानुवाद गरिएको ग्रन्थमा अन्तिममा भनिएको छः

हेर्ने पाप र पुण्यदातृ सुख औ विज्ञान भक्ति दिने ।

माया मोह महापहारक सफा प्रेमाम्बुले पूरित ।।

जो यो रामचरित्रमा सभगती डुब्की सदा लाउँछन् ।

जल्दैनन् भवसूर्य रश्मिहरुले हुन् धन्य ती मानव ।।

५२७ पृष्ठसंख्यामा समेटिएको यो ग्रन्थ नेपाली साहित्यको नौलो आयाम त हो नै त्यसको अतिरिक्त धार्मिक आस्थाको धरोहर पनि हो । पूर्वीय मौलिक नीति, ज्ञान, विज्ञान, दर्शन, संस्कृति, परम्परा, भाषा, साहित्य, प्रेम, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आदि अनन्त विषयको ज्ञानरुपी गहिराइमा डुबुल्की मार्न यो ग्रन्थ सहायक सिद्ध हुनेछ ।  

​विनोद रोका, न्युर्योक

ॐ को गहिराई अनन्त रहेछ । ब्रमाण्ड जत्तिकै गहन । ॐ को चेतनामा अडिग रहन नसकेको मेरो मनको अवस्था छ । ॐ को अन्तस्करण पहिल्याउने यात्रामै छु । यस्तो मन लिएर बाँचेको मान्छेलाई विश्व सन्देशका योगेश भाईले ॐ को बारेमा एउटा लेख लेख्न आग्रह गरे । मेरो बानी कसैलाई टार्न वा नाई भन्न नसक्ने छ । त्यसैले हुदैन भन्न पनि सकिन । मैले ॐ का बारेमा शास्त्रमा लेखेको वा कसैको प्रवचनमा भनेको आधारमा लेखें भने त्यस्ले कसैलाई छुँदैन किनकि त्यहाँ प्राण हुदैन । ॐ को शाब्दिक व्याख्या मात्र गरेर खासै महत्व हुँदैन । मुख्य कुरा ॐ को अनुभुती हुनुपर्छ । जुन अध्यात्म जस्तै अनन्त छ । स्वामी विवेकानन्दले आत्मबोधका बारेमा सन १९०० तिर क्यालिफोर्नियमा दिएको प्रवचनमा भन्नु भएको छ; “बोलेको कुराको प्रभाव वक्ताको व्यक्तित्वमा तीन भाग र कुरामा एक भाग पर्दछ । त्यसैले कुनै तत्वज्ञानी साधनारत वक्ताले बोलेको थोरै कुराले पनि श्रोता वा पाठकको हृदय परिवर्तन गरिदिन्छ । अनि साधना रहित वक्ताले बोलेको लम्बेतानको त्यही कुरा श्रोता वा पाठकले बुझ्दैन । र उल्टो परिणाम निस्कन्छ ।

तत्वज्ञानी र ध्यानीहरु बोल्दैनन् । मौन बस्छन् । ध्यानमा रहन्छन् । आफु र अरुको लागि आध्यात्मिक औरा उत्पादन गर्छन र परिवेशमा छोड्छन् । जुन औराले सत्कर्म गर्नेहरुलाई सघाई रहेको हुन्छ। बोल्नु पर्यो भने चाँहिदो मात्रामा थोरै बोल्छन् । जुन बोलीले श्रोताको जिज्ञासा मेटिन्छ। प्यासीले मरुभुमीमा शुद्धपानी पाएर आफनो प्यास मेटाए झैं । श्रोता आध्यात्मिक रतिक्रियाको चैतन्यरुपी आनन्दले तृप्त हुन्छ। श्रोतामा आध्यात्मिक गर्भाधान हुन्छ । र श्रोताहरु आध्यात्मिक साधनाको पथमा हिडछन् । अनि अरुको ऊपकार गर्नु धर्म र अरुको अपकार गर्नु पाप हो भन्ने सनातन सास्वत मान्यतालाई जिवनको मार्ग दर्शन बनाऊन सक्दछन् ” ।

यसै मेसोमा मैले ९ बर्षीय बालज्ञानी गुरु आदित्यलाई आजको युगमा पाएको छु । जो बोल्नु हुन्न । स्कुल जानु भएको छैन । ध्यानमै रम्नु हुन्छ। ऊहाँ कलि युगमा अष्टाबक्रको अवतार जस्तो लाग्छ मलाई । आवश्यक पर्दा देब्रेहातले अरुको सहारा लिएर लेख्नु हुन्छ – अमृतबाणीहरु । बिभिन्न भाषा बोल्ने व्यक्तिलाई त्यही भाषामा जवाफ दिनुहुन्छ । अनि भन्नुहुन्छ “कुबिचारको यमराज नै ध्यान हो”। एक पलका लागि मन बाँधि हेर, तिम्रा लागि पस्केका मेरा हर भावले तिमीलाई साधक बनाऊने छ । मेरो भावसँग तिम्रो भावलाई अन्तरंग बनाऊनु छ भने तिमी भित्र साधनाको विद्युतीय धारा प्रवाहित हुनै पर्दछ ।

बालगुरुका सयौं दिव्य बचनहरु मध्येका यी बचनहरु उहाँद्वारा लिखित “कलियुगको आदित्य ज्योतिपथ” नामक पुस्तकमा ऊल्लेखित छन् । २०६७ साल श्रावण ७ गते झापा तोपगाछी निवासी शेषराज दाहाल र ईश्वरा गुरागाई दाहालको कोखबाट २०७१ असार २५ मा जन्मनु भएका गुरु आदित्यमा – मे ९, २०१४ का दिन ज्ञान अवतरित भयो, जुन चौथौं बर्षबाट पाचौंमा प्रवेश गर्ने दिन थियो । उहाँका भनाईहरुले मेरो हृदयलाई तरंगित बनाएका छन् । तर मेरो बुद्धिले त्यो अनुभवलाई बुझेर व्यक्त गर्न सकिरहेको छैन । त्यसैले म निरन्तर ध्यानको माध्यमले यी ब्रम्ह बाक्यहरुको अनुभव गर्ने प्रयास गरिरहेको छु। अझै पनि गुरुको भावसँग लयबद्ध भएर मेरो भाव मिसिन सकिरहेको छैन ।    

वेदमूर्ति तपोनिष्ठ पं. श्रीराम शर्मा आचार्यले तीन बर्षको मौनब्रत पछि ब्रम्हलीन हुनु भन्दा केही अगाडी दिनु भएको प्रवचनमा आफ्ना साधकहरुलाई भन्नु भयो । तिमीहरुले मैले अगाडी दिएको प्रवचनको साटो यो प्रवचनलाई सुन्नु । यसमा बढी शक्ति छ किनकि यो प्रवचनमा बर्षौको मौनव्रतको दिव्यशक्ति समाहित छ जस्ले साधकलाई साधनापथमा अगाडी बढन सहयोग गर्दछ।  

केही बर्ष अगाडिदेखि निगुर्ण आध्यात्मिक गीतहरु मद्वारा अनायास लेखिएका छन् । ती गीतहरुमा परमात्माले मैले हिड्ने बाटोमा चेतनाको उज्यालो छरिदिएको महसुस गर्दछु । त्यसैले यी गीतहरुको भावमा सलल पानी झैं वग्न र आफै भित्रको संसारमा आनन्दित भै प्रारब्ध कर्म भोग्न खोज्दछु । यही मेसोमा मैले यो गीतलाई जानी नजानी संगीत र स्वर पनि दिन पुगे।

म सलल पानी झैं बगी रहुँ

म निन्द्रामा पनि जागी रहुँ

म भित्रै पाऊ चारधाम र काशी

म आफैलाई हेरौं बनेर साक्षी

मेरो सँग बनोस  मेरो नै सास

म नबनौं कहिल्यै यो मनको दास

म आफ्नो दुःख भोग्दा दुःख नमानौं

आफ्नो दु:खको कारण अरुलाई नठानौं ॥

डिल्ली वहादुर रावत / काठमाडौं 

विश्वको राजनीतिलाई हेर्दा सोभियत संघको बिघटनपछि संसार अहिले एक ध्रुवीय बन्न पुगेको छ । जसले गर्दा शीत युद्धको अन्त्य भयो । तर पनि युद्धको कालो वादल मडारी रहेको छ । युद्ध आफैमा समाधान होइन वरु चौतर्फी समस्याको श्रोत हो । यसले पर्यावरण क्षेत्रमा पनि गम्भीर संकटहरु निम्त्याउछ । पर्यावरणको दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने युद्ध प्रकृति र मानवता विरोधी काम हो । अहिले झन चिनको उदाउँदो शक्तिले कतै पुनः विश्वलाई दुई ध्रुव तिर त लादैन भन्ने आसंकाहरु बढ्दै गइरहेका छन । त्यसैले पर्यावरण प्रदुषण फैलिनबाट बच्ने हो भने सम्पुर्ण खाले घातक हतियारहरु यस धर्तीबाट सदा सदाको लागि हटाउनु पर्दछ । राष्ट्रको संरक्षण गर्न भनेर घातक हतियारहरु उत्पादन, भण्डारण गर्छाै तर पर्यावरण प्रदुषणले राष्ट्रिय सीमा भन्दैन । यो यथार्थलाई सबैले मनन गरेर पर्यावरण संरक्षणको लागि घातक हतियारहरु (आणवीक, जैविक, जस्ता)को उत्पादन र भण्डारण नष्ट गरिनु पर्दछ ।

अहिले विश्वका विकासोन्मुख र गरिव देशहरु झन पर्यावरणीय समस्याले अक्रान्त छन । समस्यै समस्याको पहाडले थिचिएका छन । अशान्ति, गरिवी, अभाव एकातिर छ भने अर्कोतिर भ्रष्टाचार, घुसखोरी  कमीसनतन्त्र, तस्करी, मानव वेचविखन, श्रम शोसन, अर्कोतिर छ । यो मानव विकास संगसगै विरासतको रुपमा पुस्ता दर पुस्ता हुदै आईरहेको छ । यसको व्यवस्थापन गर्न अहिलेसम्म सचेत मानिस र तिनको राजनैतिक संगठनहरुले सकिराखेको छैनन् । वरु समस्या अल्झाई रहेका छन, वल्झाई रहेका छन । झन भन्दा झन जटिल मोडमा पुर्याई रहेका छन । यसो हुनुमा सम्पन्न राष्टहरुको पनि कुनै न कुनै रुपमा हात छ । त्यसैले पुराना समस्याको हल निकाल्न नसकि रहेको अवस्थामा झन नयाँ पर्यावरणीय समस्या थपिन पुगेको छ । माथि उल्लेखीत सवै समस्याहरुको हल अव पर्यावरणीय चिन्तन र कार्यदिशा विना असंभव वन्दै गईरहेको वर्तमान अवस्था छ । अप्राकृतिक रुपमा वड्दै गईरहेको जलवायु परिवर्तनले कृषिलाई चौपट वनाउदै लगीरहेको छ । जस्ले गर्दा सुद्ध खाद्यान्नको अभाव अव धर्तिभरी बढ्दै गईरहेको छ । अझ नेपाल जस्तो अल्प विकसित मुलुक त झन गम्भिर संकटमा पर्ने निश्चित छ । नेपाल जस्ता देशहरुले उद्योग नीति पर्यावरण मैत्री अझै वनाउन सकिरहेका छैनन् । झन कृषिलाई पर्यावरण मैत्री बनाउन नसक्दा बिषयुक्त खाद्यान्न खान विवश भैरहेका छन । यति मात्रै कहाँ हो र ? प्राकृतिक ईको सिस्टम खलवलिदै गई रहेको छ । पारिस्थितीकीय प्रणालीमा गिरावट हुदैं गई रहेको छ । जस्ले गर्दा प्रकृतिको सन्तुलन विग्रदै गईरहेको छ । यस्को मुल्य आउने पुस्ताले झन चर्को रुपमा चुक्ता गर्नुपर्ने हुन्छ । अर्थात मानव भविष्य अन्धकारमय खाडलमा गईरहेको छ । तैपनि नीति निर्माता र दाता राष्ट्रहरुको ध्यान त्यस तर्फ जान सकिरहेको छैन । सत्ता प्राप्तिको खेलमा दुनियाँ दौडिरहेको छ । व्यक्तिगत लाभमा दुनियाको ध्यान गईरहेको छ । यसैमा आफ्नो वौद्धीक एवं शारिरिक श्रम खर्चीरहेको छ । प्रकृतिको वारेमा हाम्रा राजनीतिज्ञहरुलाई सोच्ने फुर्सद छैन । पुराना चिन्तन र सिद्धान्त फलाकेका छन । नयाँ समस्याको पहिचान र हल गर्नेतिर सोच्ने फुर्सदै छैन । अप्राकृतिक रुपमा वढ्दै गएको जलवायु परिवर्तनले मानिस मात्र होईन वन्यजन्तुहरु पनि संकटमा पर्दै गईरहेका छन । त्यसैले अव राजनेताहरुको दाईत्व मानव लगाएत समस्त प्रकृती संरक्षण मा जानु पर्ने आवस्यकता भैसकेको छ । गरिव देशका समस्या हल नगर्ने हो भने धनी देश पनि बाच्न सक्ने अवस्था छैन । अहिलेको पर्यावरणीय समस्या ल्याउनमा धनी देशहरुको नै ठुलो भुमिका छ ।

अप्राकृतिक जलवायु परिवर्तनले पृथ्वीको तापक्रम वढाउँदै लगिरहेको छ । वनस्पति र वन्यजन्तुहरु तातो क्षेत्रबाट चिसो क्षेत्र तिर वढ्दै छन । यस्तो अवस्थामा नेपालका निकुञ्ज, आरक्षण जस्ता संरक्षीत वन क्षेत्रहरुलाई दक्षिणदेखि उत्तरतिर वढाउनु पर्ने देखिन्छ । यस्तै गरी सबै देशहरुले आ-आफ्ना आरक्षण र संरक्षित क्षेत्रहरुलाई गर्मीदेखि ठन्डीसम्म फैलाउनु पर्दछ । जस्ले गर्दा वन्यजन्तु संरक्षणमा अहं योगदान पुग्ने छ । यसको निम्ति प्रत्येक देशले समस्त जमिनको वैज्ञानिक विभाजन गर्नुपर्ने समय भैसकेको छ । जनताको वनप्रतिको निर्भरतालाई कम गराउने नीति सरकारहरुले वनाउनु पर्दछ । मानिसलाई स्वच्छ वातावरणको लागि वन, वन्यजन्तुको दिगो संरक्षण गरौ यसको लागि तन, मन र धनले सहयोग गरौं भन्ने नाराका साथ सरकारहरु अगाडि वढ्नु पर्दछ । वनमा आश्रित जनताको जिवीकोपार्जनका लागि वनमा आधारीत उद्योगको विकासमा जनताको सहभागिता गराउदैं लाने पर्यावरणीय नीति वनाउन सक्नु पर्दछ । प्रत्येक देशको संविधानमा पर्यावरण संरक्षणको सवाललाई प्रष्ट रुपमा राखिएको देखिदैन । त्यसैले प्रत्येक देशले आ-आफ्नो संविधान संसोधन गरेर भय पनि क्षतिपूर्ति सहितको पर्यावरणीय न्यायको ग्यारेण्टी गराउनु पर्छ । २१ औं शताब्दिको संविधान पर्यावरणमैत्री वन्नु पर्नेमा त्यसो हुन नसक्नु दुर्भाग्य भएको छ । यसतर्फ नेताहरुले गम्भिर भएर सोच्नु पर्दछ । वन र वन्यजन्तुको संरक्षण विना अव मानिसको दिगो विकास संभव छैन भन्ने कुरा हाम्रा नीति निर्माताहरुले वुझ्न जरुरी भइसकेको छ । तर मानवीय समस्याहरुलाई पर्यावरणसंग जोडेर हल खोज्ने समय भई सकेको छ । यदि हामीले हाम्रा नीतिहरुलाई पर्यावरणमैत्री वनाउँदैनौ भने हामीसंग दिगो विकासको भिजन छैन भन्नेकुरा स्पस्ट हुन्छ ।

जीव भन्नाले जो जन्मन्छ, हुर्कन्छ र मर्दछ त्यो हो । त्यसैले संसारमा विद्यमान सम्पुर्ण प्राणी, वनस्पति तथा शुक्ष्म जिवाणुमा पाईने प्रजातीय भिन्नता, प्रकार र संख्या तिनीहरु वीचको अन्तर संवन्ध नै जैविक विविधता हो । जस्ले एक आपसमा कुनै न कुनै रुपमा अन्तरकृया गरिरहेका हुन्छन् । यही अन्तरक्रियावाट नै प्रकृतिको सुन्दर सृष्टी चलिरहेको छ । यस अन्तर्गत कुनै एक पक्षको विनासले कुनै न कुनै रुपमा मानिसमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको हुन्छ । यही तथ्यलाई वुझ्न नसकेर नै हामी पर्यावरण विनासमा निरन्तर लागि परेका छौं । जैविक विविधतालाई सामान्य अर्थमा भन्नुपर्दा तपाई हाम्रो वरपर रहेका फरक फरक प्रकारका जिव जन्तु र वोट विरुवाको उपस्थिती नै जैविक विविधता हो । जैविक विविधता अन्तर्गत आफ्नै प्रकारको विभेद हुने वन, मरुभुमी, घाँसे मैदान, ताल तलैया, खोला नाला आदी पारिस्थितिक विविधता,  धान, गहु, मकै, कोदो जस्ता जातीगत विविधता धानको मनसुली, सिमठारो, तिल्कि, पोखरेली, ढुनमुने आदी विभिन्न प्रजातीहरु जनाउने वंसगत विविधता पर्दछन । जैविक विविधताको हिसावले नेपाल विश्वको २५ औ र एसियाको ११ औं स्थानमा पर्दछ । त्यसैले हाम्रो मुलुक क्षेत्रफलको हिसावले सानो भएता पनि जैविक विविधताको हिसावले सम्पन्न छ । यसको दिगो संरक्षण, विकास र उपयोगमा नै हाम्रो सुखद वर्तमान र सुन्दर भविष्य अडेको छ । नेपाल जैविक विविधतामा धनि हुनुको कारण हो भुधरातलीय वनोट । यहाँ छोटो दुरीमा पाईने विविध भौगोलीक संरचना, भिर, पहरा, गल्छी, उपत्यका र यस्ले पारेको स्थानीय हावा पानीमा प्रभाव र यस परीस्थितीको उपजमा आएका वनस्पती तथा जनावरको विविधता नै हाम्रा अमुल्य गहना हुन । नेपालको पुर्वी भागमा वढी वर्षात हुन्छ भने पश्चिममा कम नेपालको पुर्वदेखि पश्चिम तराई, पहाड र हिमाल पर्दछ । समुन्द्री सतहदेखि न्युनतम उचाई ६० मिटर र अधिकतम उचाई ८ हजार ८ सय ४८ मिटर रहेको छ । जस्ले गर्दा जैविक विविधताको खानी वन्न पुगेको छ । हामी कहाँ जैविक विविधताको अपार भण्डार भएता पनि यकातिर यसको सहि पहिचान र उचित प्रयोग गर्न नसकेको कारण मुलुक आर्थीक तथा विकासका दृष्टिले पछाडी परेको छ । अर्कोतिर अनियन्त्रित र जथाभावि प्रयोगले कयौ प्रजाती लोप हुने अवस्थामा पुग्दै छन । जैविक प्रजातीगत विविधतामा नै हामीहरुको जिवन निर्वाह, आयआर्जन, औद्योगीक कच्चा पदार्थ, जडिवुटीको व्यापारको लागि भर पर्दछौं । मुलतः ग्रामिण वस्तिका गरिव, विपन्न वर्ग, आदीवासी र जनजाती समुदायहरुको जिवन यापनका हरेक प्रकृया तथा सामाजिक सांस्कृतिक, धार्मीक प्रचलनहरु जैविक विविधतासंग गाँसिएका छन । जैविक विविधताका कारण नै जल चक्र, कार्वन चक्र तथा नाईट्रोजन चक्रसन्तुलीत भई पर्यावरण सन्तुलन हुन्छ । सनातन खाद्य चक्र गतिशिल वन्दछ । जस्ले गर्दा स्वच्छ खाद्यान्न प्राप्त हुन्छ । आज दिनहु वढ्दो पर्यावरण विनास र प्रदुषणले अप्राकृतिक रुपमा जलवायु परिवर्तन भई रहेको छ । जस्को परिणाम पृथ्वीको तापक्रम वढ्दैछ । मौसममा प्रतिकुल प्रभाव भैरहेको छ । यस्ले जैविक विविधतालाई संकटमा पार्दै लगिरहेको छ । त्यसैले प्रत्येक देशका सरकारहरुले पर्यावरणमैत्री नियम कानून र नीति निर्माण गर्दै विकासलाई पर्यावरणसंग जोडेर लाग्नु पर्दछ । जुन सरकारले पर्यावरणका हरेक पक्षलाई आत्मसात गर्न सक्दैन त्यो सरकार सधै असफल भैरहने छ । त्यसैले राज्य पर्यावरण मैत्रीक बन्नुमा नै मानवको भविष्य अडेको छ । त्यसैले संसारका प्रत्येक देशहरुले पर्यावरण र जैविक विविधता संरक्षणमा हातेमाले गरेर अगाडि बढ्नुको विकल्प छैन ।