Author: Vishwanews.com

डिल्ली वहादुर रावत

प्रकृतिले सृष्टिचक्रलाई निरन्तरता दिनका लागि पारस्थितिकीय प्रणालीमा आधारित सृष्टि गरेको छ । कुनै पनि एक पक्षको विनास भयो भने त्यसको कु-प्रभाव अर्काे पक्षमा पर्न जान्छ । त्यसैले सवैको संरक्षण गर्दा नै मानिसको अस्तित्व यो धर्तीमा दिगो रहन पुग्छ । दुर्भाग्यनै भनौं आज मानिसमा बढ्दो अहमता र म भन्ने शब्दको कारण आफ्नै अस्तित्व गम्भीर संकटमा पार्दै गइरहेको छ । मानिसले आफुलाई प्रकृतिमा सवैभन्दा सर्वाेकृष्ट मान्दै अन्य पक्षको संरक्षणमा चासो नदिने मात्र होइन आफु सम्पन्न बन्नका लागि प्रकृतिको चर्काे शोषण गरिरहेको छ । यस्को निम्ति जैविक विविधता विनास गर्दै गइरहेको कारण आज जटिल पर्यावरणीय समस्याबाट गुज्रीरहनु परेको छ । यस्तै गरी आफ्ना आवस्यकता परिपुर्ती गर्ने नाममा र विलासी जिवन विताउनको लागि पर्यावरण पक्षमा ध्यानै नदिई गरिएको औद्योगिक क्रान्तिका कारण हाम्रो पर्यावरण साह्रै प्रदुषित बन्न पुगेको छ । आज पर्यावरणको विषयले राष्टिय, जातीय, धार्मीक सवै सिमाहरु नाघिसकेकोले विशुद्ध मानवीय साझा समस्याको रुपमा हाम्रो अगाडी आइरहेको छ । यो लेखमा मैले प्रकृतिको एउटा सन्तान गिद्धको बारेमा लेख्ने जमर्काे गरेको छु ।

गिद्ध प्रकृतिमा रहेको एउटा ठुलो मांसाहारी पंक्षी हो तर कसैलाई पनि आक्रमण गरि मार्दैन । यसले त केवल मरेको सिनो र फालेको मासुजन्य फोहर मात्र खान्छ । त्यसैले यसलाई प्रकृतिको निशुल्क कुचीकार भन्दा फरक पर्दैन । मरेको सिनो खाएर मानिस लगायत अन्य जनावरमा रोग फैलिन दिदैन यसको अनुपस्थितिमा सिनो र मासुजन्य फोहोरबाट फैलिने रोगको विगविगी बढ्न पुग्दछ । त्यसैले प्रकृतिले हाम्रो धर्तीलाई स्वच्छ र सफा राख्न गिद्धको सृष्टि गरिदिएको हुनु पर्दछ ।

कुनैपनि संरक्षणका कामहरु कठिन हुन्छन् । अझ त्यसमा विभिन्न क्षेत्रवाट चुनौतिहरु खडा हुँदा थप समस्याहरु आईपर्दा रहेछन । ती समस्याहरुसंग दृढ भएर जुध्न नसक्ने हो भने सम्पुर्ण लगानी खेर जाने सिवाय उपलव्धि केही हुँदैन । विचारमा होस वा पैसामा, काममा होस वा सोचमा परतन्त्रमा भर पर्ने हामी नेपालीहरु आफ्नै सोच र लगानीमा काम गर्न झन कठिनाई हुनेनै भयो । कुरो हो प्रकृतीको निशुल्क कुचीकार गिद्धको संरक्षण गर्ने सवालमा । नेपाल सरकारले पहिलो पटक गिद्ध संरक्षणको लागि पञ्च वर्षीय कार्ययोजना वनाएपछि सरकारको कार्ययोजनालाई सफल पार्न जनस्तरवाट गिद्ध संरक्षण गर्ने अभियानको सुरुवात भयो । समुदाय स्तरवाट पनि संरक्षणको कठिन काम गर्न सकिन्छ भनेर पहिलो पटक नवलपरासीमा गिद्ध रेष्टुरेण्ट वनाईयो । त्यसको सफलतापछि अहिले देशभरी ७ वटा गिद्ध रेष्टुरेण्ट वनिसकेका छन । यो नेपाली सोच र विचारले सवैलाई चकित पारीदियो । यसैवाट सिक्दै अहिले भारत पाकिस्तान लगायत एसियाका सवै देशमा गिद्ध रेष्टुरेण्ट खुल्नेक्रम सुरु हुदैछ । तर नेपाल सरकारले नेपाल सरकारले गिद्ध संरक्षण सम्वन्धि कार्ययोजना त वनायो तर बजेट कुनै पनि गिद्ध रेष्टुरेण्टमा दिएको छैन । उसले कार्ययोजना त विदेशसंग जैविक विविधता संरक्षणको लागि सहयोग माग्नका लागि मात्र बनाएको देखिन्छ ।

गिद्ध; ठुलो प्रजातीका पन्छीहरु मध्य एउटा पन्छी हो । विश्वमा २३ प्रजातीका गिद्धहरु पाईन्छन भने दक्षिण एसियामा ९ प्रजातीका गिद्ध पाईन्छन । हाम्रो नेपालमा पनि पछिल्लो समयमा लामो ठुडे गिद्ध देखापरेपछि ९ प्रजातीका गिद्ध देखिन थालि सकेको छ । गिद्धले नत खाद्यवाली खान्छ नत फलफुल नै । यसै गरेर यस्ले आफै सिकार गरेर जिउँदो प्राणीलाई मारेर खादैन । केवल मरेको सिनो र फालेको मासुजन्य फोहर मात्र खान्छ । त्यसैले यसलाई प्रकृतिको निशुल्क कुचिकार भनेर भन्ने गरिन्छ ।

अष्ट्रेलिया र अन्टार्कटीका बाहेक संसार भर गिद्ध पाइन्छन । यसलाई दुई भागमा बाँडिएको छ । पुराने विश्वको गिद्ध र नँया विश्वको गिद्ध भनेर । नयाँ विश्व भन्नाले अमेरिकी महाद्धीपलाई बुझाउँछ भने पुरानो विश्व भन्नाले बाँकी विश्वलाई जनाउछ । नयाँ विश्वको गिद्धले सिनो सुंघेर पत्ता लगाउछ भने पुरानो विश्वको गिद्धले सिनो हेरेर पत्ता लगाउछ । गिद्धले स्वच्छ मान्छेको स्वच्छ आंखाले जति टाढा देख्न सक्छ त्यसको आठ गुणा वढी गिद्धले देख्न सक्छ ।

पशुमा प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेक दवाइको कारण गिद्ध लोप भएको प्रमाणीत भै सकेको छ । डाइक्लोफेनेक प्रयोग भएको पशु एक हप्ता भित्र नै मर्याे भने उक्त सिनो गिद्धले खाएमा उसको मृगौला खत्तम भयर तत्काल मर्ने गर्दछ । अहिले यो दवाई नेपाल सरकारले उत्पादन, भण्डारण, विक्री र प्रयोगमा प्रतिवन्ध लगाइसकेको छ । तै पनि मानिसमा प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेक लुकीछिपी प्रयोग भै रहेको छ । यति मात्रै होइन अन्य जनावर मार्नको लागि विष खुवाउने र जथाभावी फालि दिनाले पनि गिद्ध मरिरहेका छन । बाघका प्रजातीलाई मार्नका लागि सिनोमा विष हाल्ने चलन पनि बढ्दै गइरहेको छ ।

गिद्ध तिव्र रुपमा लोप हुदै जान थालेका छन् भने अझ केही प्रजाती त नेपालमा ९५ प्रतिसत भन्दा वढी दरले लोप हुन थाले । यो मानव उपयोगी पन्छीले वर्षमा एउटा मात्र वच्चा जन्माउँछ । यसलाई खोर वनाउँदादेखि हुर्काउँदासम्म ८–९ महिनाको समय लाग्दछ । यो दौरान भाले वा पोथीमा कोही मर्यो भने वच्चा संकटमा पर्दछ । यसरी एउटा गिद्ध प्रकृतिमा आउँदासम्म धेरै कठिनाईसंग जुध्नु पर्दछ । यति मात्रै होईन प्रकृतिमा आएपछि मानव अज्ञानताका कारण वाँच्नै नसक्ने अवस्थामा पु्ग्यो । गिद्ध समुहमा वस्ने , समुहमा खाने एउटा मिलनसार पन्छी हो । यसले मरेको सिनो मात्र खाने भएकोले सानो भन्दा सानो सिनो खान पनि धेरै संख्यामा एकैचोटी आउने गर्दछन । त्यसैले एउटा सिनो विषाक्त हुन गयो भने एकै चोटी धेरै गिद्धको एउटै चिहान हुन पुग्दछ । यसरी अरु कुनैपनि वन्यजन्तुहरुले सामुहिक आहारा खादैनन् । अझ मामसहारी वन्यजन्तुहरु आफै सिकार गर्दछन मरेको सिनो पनि सामुहिक रुपमा प्रयोग गर्दैनन् । त्यसैले उनिहरु तिव्र रुपमा लोप हुदैनन् । तर, गिद्धले सामुहिक रुपमा सिनो खाने भएकोले सामुहिक मृत्यु हुने गर्दा तिव्र रुपमा लोप हुन पुग्दछन । त्यसैले प्रकृतिको निशुल्क कुचिकार गिद्धको संरक्षण गर्नुपरेको हो । मानव उपयोगी पन्छीको संरक्षणमा राज्यदेखि आम जनतासम्म जुट्नु पर्ने समय भई सकेको छ । हाम्रा भावी पुस्ताले प्रकृतीले मानिसलाई दिएको अनुपम उपहारलाई हस्तान्तरण गर्न सक्यौ भने मात्र हामी सचेत मानिस भयएको सार हुनेछ । अन्यथा अज्ञानी र अदुरदर्शि भनेर भावी पुस्ताले सरापी रहने छन् ।

गिद्ध रेष्टुरेण्टको अवधारणा;

हाम्रो धर्ती गिद्धको निम्ति असुरक्षित भयपछि सामुदायिक नेतृत्वमा नवलपरासीको पिठौलीमा गिद्ध रेष्टुरेण्ट खोलियो । त्यहाँ वुढा र विमारी गाईहरुलाई पालेर राख्न पशु वृद्धाश्रम वनाईयो । त्यहाँ राखेका गाई–गोरुहरु काल गतिले मरेपछि तिनको छाला निकालेर निश्चित स्थानमा राखिन्छ । यसरी निश्चित स्थानमा सिनो राखेपछि गिद्धहरु त्यहि सिनो कुरेर वस्ने र खाने गर्न थाले । जस्लेगर्दा उनिहरुलाई आहाराको निम्ति अन्त नजानुपर्ने भयो । त्यसपछि पुर्व कोशीदेखि पश्चिम कैलालीसम्म गरी ७ वटा गिद्ध रेष्टुरेण्ट खुल्न पुगे । आज नेपालीको यही सोच र सफलतालाई देखेर अरु देशहरुले पनि गिद्ध रेष्टुरेण्टको अवधारणालाई लागू गर्दैछन । नेपाल सरकारको पहलमा चितौनको कसरामा गिद्ध प्रजनन् केन्द्र खोलिएको छ । अहिले गिद्धको विनास दरमा कमी आएको पुष्टि भयको छ । नेपालको पुर्व भन्दा पश्चिममा गिद्धको संख्या धेरै छ । अझैपनि गिद्धको निम्ति हाम्रो प्रकृति असुरक्षित छ । त्यसैले गिद्ध रेष्टुरेण्टको आवस्यकता अझैपनि छ ।

गिद्ध रेष्टुरेण्टको अवस्था कस्तो छ ?

गिद्ध रेष्टुरेण्टको पुर्वाधार विकास व्यवस्थापनको निम्ति विभिन्न अन्तराष्ट्रिय गैर सरकारी संस्थाहरुले सहयोग गर्दै आएकोमा पछिल्लो समयमा ती संस्थाहरुले हात झिकिदिदा र नेपाल सरकारले पनि बजेट नदिदा समुदायलाई आर्थिक भार व्यहोर्नु परिरहेको छ । कुनै पनि बेला गिद्ध रेष्टुरण्टहरु बन्द हुने अवस्थामा पुगिसकेका छन । यस्तो अवस्थामा नेपाल सरकारले गिद्ध रेष्टुरेण्टहरुलाई सहयोग गर्नु पर्ने देखिन्छ । यसको लागी धेरै ठुलो रकम पनि चाहिदैन । सात वटा रेष्टुरेण्टका लागी बार्षिक रु. १५ लाख भए पुग्छ तर पनि सरकार कानमा तेल हालेर वसेको छ । पर्यावरण क्षेत्रमा काम गर्ने दातृ निकायहरु पनि चुप लागेर वसेका छन । जसले गर्दा प्रकृतिको निसुल्क कुचिकार मानिने र पारस्थितीकीय प्रणालीको अभिन्न अंग गिद्ध लोप हुने सम्भावना देखिन्छ । त्यैसैले आउनुहोस् यसको संरक्षणमा सवैले चासो दिइ प्रकृती संरक्षणमा योगदान पुर्याऔं ।

दधिराम खतिवडा / टेक्सस, अमेरिका

“प्लस टु पास, युरोपअमेरिका टाप”को लक्ष्य बोकेका छोरोछोरी र यसैलाइ सामाजिक प्रतिष्ठाको उच्चतम आकांक्षा मान्ने आमअभिभावक कयौँको मुल खेत उड्यो त कतिपयको मुलघरदेखि सहरको पिलरवाले घर नै । मुख्य सहरका मुख्य सडकका दायाँबाँया दुवैपट्टी स्थापति /सन्चालित कन्सल्टेन्सी, दलाल र बिचौलियालले अधिकांशलाइ सिरीखुरी पारेका घटना बग्रेल्ति नदेखिएका होइनन् ।

आमअभिभावकको आफ्नो सन्तानप्रतिको आशा भरोसा सुन्दर भविश्यको परिकल्पना अबश्य सबैमा हुन्छ । र, वर्तमान परिवेशको रोजाइमा अमेरिका, युरोपले ध्यान खिच्छ । मुख्य कारण शिक्षा रोजगार अवसर र स्वतन्त्रता नै हो । सामाजिक स्वतन्त्रता छ भन्दैमा शारिरिक वा बौद्दिक श्रम गर्नुपर्दैन भन्ने चाहिँ पटक्कै होइन । त्यस्ता कयौँ भ्रम र यथार्थताहरू छन् । जुन अर्धमनोबैज्ञानिक दृष्टिकोणको विकासले समाजमा बिषयवस्तुको गहिराइ नबुझि फालहाल्ने प्रबृत्ति चाहिँ अलि उदेकलाग्दो ढङगले मौलाएको छ ।

अनेक लम्बेचौडे प्रक्रिया पुरा गरेर अमेरिकन, युरोपीयन वा अष्ट्रेलियन भिषा प्राप्त गर्यो भने खुसिको सीमा रहदैन । साथीभाइ, परिवारजन, नातागोता निमन्त्रणा गरेर गाउँ, सहर बजार थर्किने गरी बृहत पाटी र भोजभतेरको आयोजना गरिन्छ । अर्काथरिलाइ उपद्रो इर्ष्या हुन्छ । उ भन्दा म के कम देखासेखिको मनोभावना उ पनि त्यसै गर्न लालायित छ । वर्तमान परिस्थिति र समाजको चित्र । जसरी हुन्छ ड्रिम ल्यान्ड अवतरण गर्ने/गराउनेको होडबाजी ।

कुनै बृहत अन्तराष्ट्रिय कार्यक्रममा सहभागीता पो जनाउदै छ कि । रङगीन फुलमालाका साथ त्रिभुवन अन्तराष्ट्रिय विमानस्थलबाट पहिलो गेट छिर्न नपाउदै तस्बिर फेसबुक्याइनछन र ट्रवीट्याइन्छन । कतिपय साथीभाइले सेल्फि हान्न नपाएको गुनासो गर्छन् कमेन्ट बक्समा, त कतिपयले प्रस्थानका अवसरमा खबर नगरेको ठुलो मान्छे पल्टेको आरोप लाउन भ्याउछन ।

नविनताको खोजीमा बिदेसिने जोकोहि बिद्यार्थी यात कामदारलाइ अपरिचत वातावरण परिबेश र माटोमा भिज्न सजिलो पटक्कै हुदैन । जब बिदेशी भूमीको विमानस्थलमा अवतरण गरिन्छ अनि सुरू हुन्छ संघर्षका पहाड उक्लिन । बसाइ काम ब्यवस्थानपन, काममा हुने कठिनाइ दुख हण्डर, मानसिक तनाब आदि इत्यादी । तुरून्तै भटाभट डलर बर्सिहाल्दैन । अमेरिका उडेकाको हकमा परिवार र आमसमाजको दृष्टिकोण सेनाको गौरबशाली संगठनमा भर्ती भएको जस्तो कल्पना गरिन्छ । अमेरिका अवरतण गर्न नपाउदै समाजमा डरलबारे कथित जानकारहरूको बिगबिगि ह्वात्तै बढ्छ ।

अमेरिका बसाइको दुइ महिना नबित्दै एक मित्रले म्यासेज हुर्याए “आइफोन खरिद गरियो होला नि अब त ?” जवाफ फर्काउन नपाउदै पुन अर्को म्यासेज बर्सियो “ब्याजरहित ३ लाख रकम ॠण पठाइदिनुपर्यो मलाइ तत्काल” । उनलाइ लागेको होला अमेरिकामा डलर भनेको नेपालका रानीबनमा पतकर सोहेरे जस्तै हो । डोकामा छादेर ल्याउन सकिन्छ । यी र यस्तै खालका बैचारिक दृष्टिकोण भन्दा ठिक विपरित छ अमेरिका, यहाँ काम प्राथमिकतामा पर्छ । गफ तपशिलमा । हातमा सीप र दक्षता हुनेहरूको हकमा प्रत्येक सेकेण्डको महत्व छ । चिया पसल र गफाडी केन्द्रमा छलफल गरेजस्तो होइन । अमेरिका र हामीबीच केही असमानता छन् । जस्तो कि उनीहरू काम गर्छन्, हामी गफ गर्छौं । उनीहरू काम गरेरै संसारभर चम्किएका हुन्, हामी काम नगरेर संसारमा कहलिएका हौं । हामीकहाँ बिना योजना र उद्देश्यका काम धेरै हुन्छन् । अमेरिकामा काम या कार्यस्थलमा उत्पादक खोज्दछ । नेपाल जस्तो ढिला सुस्तीले अमेरिकामा चल्दैन ।

जीवनलाई गतिशील सुखमय र समृद्ध जीवन बनाउने सपनाका साथ आज नौजवान नेपाली युवा तथा युवतीहरु वैदेशिक यात्रामा निस्कनु परेको बाध्यात्मक परिस्थित छ । बिदेशीएकालाइ सामाजिक सन्जालको सम्पर्कमा पहिलो प्रश्न सोध्ने गरिन्छ, “घर कहाँ छ ? घडेरि कहाँ छ ॽ” हाम्रो मनोबिज्ञान यस्तो भएको छ कि सहरमा घर हाल्न सकेन भने त्यसले जीवनमा कुनै प्रगति गर्न सकेन । र, आजको मान्छे चार आना जोड्न र घर हाल्नकै लागि अनेक जुक्ति लगाउन बाध्य छ । पढ्रन, जागिर खान र विदेशिन बाध्य छ । पहाडको सयौँ रोपनी जग्गामा सिस्नो फुलाएर, सहरको चार आना जग्गा जोड्न संघर्षरत छन ।

गाउँ समाजका वल्लाघरे, पल्लाघरे, माथ्लाघरे, तल्लाघरे, सिरानघरे पुछारघरे आलोचनात्मक छलफलमा जुट्छन । फलानालाइ पैसाको के कमी, छोरो अमेरिकामा छ । घरका पारिवारिक सदस्यका बीचमा अधिकांशले जिज्ञासा तेर्साउन थाल्छन के काम गर्छ कान्छाले अमेरिकामा ॽ कति पैसा पठायो ॽ कति कमाउछ महिनाको ॽ आमाबाबु कहिले लान्छ अब ॽ बिबाह कहिले गर्छ ॽ केटि पहिल्यै उसको सम्पर्कमा होला, अहिलेको जमना । यस खालका काल्पनिक बिषयले टाउको दुखेर हैरान छन् निज मनुवाहरू । उनीहरू सोच्लान डलर फल्ने रूख हुन्छ अमेरिकामा, जसलाइ जति चाहिन्छ त्यति टिप्न पाइने । हिउदे समयमा बडहरको रूखबाट घाँस झारेजस्तो ।

नेपालको हिन्दु आर्यन समूदायमा प्रचलित सामाजिक बिशेषता छ । ज्वाइलाइ बडा सम्मानजनक दृष्टिकोण हेरिन्छ । मिष्ठान्न परिकार सेवन गराइन्छ । काम लगाउनु पाप मानिन्छ । ठिक यस्तै सामान्यदेखि उपल्लो वर्गका मानिसहरू अमेरिका भनेको ससुरालीमा पाइने सम्मानभन्दा बढ्ता सम्झिन्छन । यहाँ को ज्याइ, को सम्धी, को भान्जो सरोकार छैन । शारिरिक श्रम प्राथमिकतामा पर्छ ।  अमेरिकामा स्वतस्फुर्त डलर फल्छ भन्ने नेपाली परिकल्पित चिन्तन दुखदायी छ ।

नेपालमा फोन गर्न निकै महङगो छ । आफन्जन आफुहरूलाइ बिर्सेको गुनासो पोख्छन । सामाजिक सन्जालको पहुँचाबट टाढा रहेका मातापीतासंग साप्ताहिक बलतल संवाद स्थापित हुदा रकमको विषय पहिलो प्राथमिकतामा पर्छ । क्षमताअनुसार शारिरिक श्रमबाट भएको आय बिभिन्न उपशीर्षक अन्तर्गत भुक्तानी गर्नुपर्ने अनिबार्यता र बचावट कम भएको आशयपत्र बिसाउदा सहजै बिश्वास गर्दैनन् पारिवारिक गण । अमेरिकामा डलरमै सुत्न पाइन्छ भन्ने विपरित मानसिकता कायम छ नेपाली समाजमा । वनावटी अमेरिकी बढाचढाइ गफ, फुर्ति र खुसि प्रदर्शन गर्नेको बाक्लो उपस्थिति देखेर वास्तबिकता अपत्यार लाग्छ अधिकांशलाइ । मेरूदण्ड खुस्किउनजेल काम गरेको तस्बिर फेस्बुकिदैन । काम बिश्रामको अवसर पारेर सामुद्रिक सतह र गाडि पृष्ठभूमिमा पर्ने गरि छोटा, सुन्दर चरिच्याँट्ट लुगा धारण गरेर खिचिएका तस्बिरहरू फेसबुकिन्छन् । त्यसभित्र लामा र असुन्दर पीडा जुन लुप्त छन ।  

अमेरिकि परिबेशमा परिचयोन्मुख अग्रजहरू प्रत्यक्ष भेटघाट, सामाजिक सन्जाल र टेलिफोन संवादका क्रममा नवप्रबेशीलाइ सोध्ने गर्छन । के काम गर्ने ॽ कति घण्टा गर्ने ॽ घण्टाको ज्यालादर कति ॽ हप्तामा पुरै कि कति दिन ॽ सम्पुर्ण विवरण प्राप्त गरेपछि मोबाइलको क्याल्कुलेटर प्रगोग गरी हिसाब सुनाइदिन्छन । कमाइको गणीतिय अंक राम्रै लाग्यो भने उसको भित्रि इर्ष्याको तापक्रम उल्लेख्य बढ्छ ।  अनि अलिकति कमजस्तो देखियो भन्छन, यतिले भात खान पनि पुग्दैन, काम धेरै गर्नुपर्छ । दिमाग खलबल्याउछन । के कमाइ कम छ भने डकैत गर्न जानाढस दिनेको भन्दा मानसिकता गिराउने प्रबासी ननेपाली अग्रजहरूको उपस्थिति पनि कमि छैन ।

अमेरिकामा संगै काम गर्ने समकक्षीले कति ज्याला पाउछ एकअर्कालाइ थाहा हुदैन । कम्पनी वा मालिकले कुन कामदारलाइ कति दिन्छन । कारोबारको गोपनीयता हुन्छ । अनि सारा आय ब्यय खोज्ने नेपाली अग्रज सल्लाहकारहरू के सम्पति शुद्रिकरण बिभागका अधिकृत वा अख्तियारका प्रतिनिधि हुन । उदेक लाग्छ । जब कि अमेरिकनहरू को के गर्छ ॽ कसले कति कमाउछ ॽ कस्को कुन पद हो ॽ वास्ता र निन्दा गर्दैनन् । तर, हामि नेपाली जनसमूदाय अरूको ज्यादा महत्व राख्छौ, जुन अवान्छनीय चासो हो । खुराफात गर्न हामी निकै खप्पिस छौँ ।

अर्का एक नेप्लिज अमेरिकन वरिष्ठ ब्यक्तिले जिज्ञासा राखे केमा लगानी गरिदै छ नेपालमा ॽ उनको उदेश्य मलाइ सोध्ने बाहानामा आफुलाइ सोधोस् र आफ्नो प्रगति विवरण कतिबेला सुनाउ । रमक मनग्गे आम्दानी गरेको घर, गाडि ब्यवसाय सारा ब्यवस्था भएको र समाजसेवा समेत गरेको ब्यहोरा अबगत गराए । प्रगति र खुसि प्रचार गर्नेको संख्या पनि उत्तिकै बेजोड । बिबेकवानलाइ अवगत हुनुपर्ने आफ्नो प्रशंशा अरूले गरेको उत्तम । तर, सुनिदिनै पर्यो ।

विगत केहि वर्ष अघि अमेरिका प्रबेश गरेका एक दाजुले निश्चित समयका लागि बाआमा पनि भित्र्याएछन । गाउँमा भएकि बुहारिसंग लाक्पा खेल्दा वाक्क भएकि सासु, अमेरिकामा सुत्केरि भएकी बुहारीले बच्चा स्याहारसुसार गर्न बोलाउदा फुरूक्क । झ्यालखानामा थुनेजस्तो घरमा थुनिदा औडाहा भएका बुढा बालाइ अलमलिन फेसबुक अकाउन्ट खोलिदिएछन । बुढाको खुसीयाली बेग्लै । दिनभर छपटहट भइरहेका उनले एकदिन म्यासेन्जमा भिडियो संवादमा जोडिदै तुरून्त सोधिहाले कान्छा तेरो गाडि छ ॽ उनलाइ लागेको होला अमेरिका आइपुगेका जोकोहिले घर गाडी घोडा एकैछिनमा जोडिहाल्छन ।

अमेरिकामा स्थापित भएपछि पारिवारिक सदस्य बोलाउने, पतिपत्नीमध्ये पहिला को तर्फका आमाबाबु वा आफन्त बोलाउने भन्ने सन्दर्भमा बिवादले गृहयुद्दको स्थिति उत्पन्न भएको, आफन्तबीचमा दुरि बढेको काम पहिलो प्राथमिकतामा पर्ने भएकाले पुर्ण समय परिवारका लागि दिन नसक्दा, बैबाहिक सम्बन्ध टुट्न पुगेको, उचारचढाब, पारिवारिक सामाजिक बिखण्डित भएको कतिपय यस्ता घटनाले तिब्रता देखिन्छ ।

अमेरिकामा घण्टा हान्ने कर्म अर्थात काम गर्नुको बिकल्प छैन । एउटा अप्रिय सत्य श्रमशोषण । अमेरिकनहरू परिश्रम गरेको न्युनतम श्रमको मूल्य भुक्तानी गर्न हिचकिचाउदैनन । तर, नेपाली व्यवसायीद्वारा सन्चालित अधिकांश ग्यास स्टेसन, स्टोरमा विद्यार्थी र नवप्रबेसीलाइ तालिम भनेर महिनौ बिनापारिश्रमिक काम लगाउँछन । यतिसम्म काम सिकाइ भनेर काम लगाउने र अन्तिममा  न्युनतम ज्यालादर दिने त टाढाको कुरा एक डलरको खाजासम्म नदिइकन कामबाट हटाउने कूप्रबृतिले नेपालीद्वारा नेपाली लुटधन्दा प्रणाली बढ्दो छ । हिजोको विगत र पृष्ठभूमी बिर्सिसकेका छन् नेपाली ब्यवासायीले । कति सम्मको निच्च अमानवीयता । अनि उनै बिशिष्ट समाजसेवीको दर्जामा उभ्याउछन । न्युनतम मानवीयता लामो खडेरी छ ।

अमेरिकी कानुनअनुसार हरेक कामदारलाई प्रतिघन्टा ७ डलर २५ सेन्टभन्दा कम ज्यालादरमा काममा लगाउन प्रतिबन्ध छ । निशूल्क काम अबैधानिक मानिन्छ । न्यूनतम ज्यालाभन्दा कममा काम लगाउने जोकोही पनि कानुनी कारबाहीको भागीदार हुन्छन्　। नबप्रबेशीको हकमा नीतिगत कानुनी ब्यवस्था थाहा नहुदा शोषिष हुन बाध्य हुन परेको छ ।

अर्कातर्फ अधिकारका वा समाजसेवाका लागि भन्दै दर्जनौ सङ्घसंस्था खुलेका छन् । लाखौँ खर्च गरेर जोखिम मोल्दै गलत बाटोबाट अमेरिका ल्याउन खोज्ने त्यहि संस्थागत तस्करिहरू पनि छन । बाध्यताबस जे जसरी भए पनि अमेरिका छिरेका नेपालीको सहजताका लागि संस्थाहरूले कुनै काम गर्न सकेको छैन । नेपालीको सामाजिक हितका लागि सहयोग गर्नुपर्नेमा नेपाली द्वारा नेपाली नै लुट्ने र ठग्ने काम खेदजनक छ ।

अमेरिकाको चुम्बकीय शक्तिले नेपालीहरूलाइ मात्र होइन, बिश्वका सबैलाई आकर्षित गर्दछ l ब्लग लेखिरहदा धेरैले प्रतिवाद गर्लान आफू अमेरिका जान हरेक जुक्ति लगाएर जाने तर अरुलाई दुख देखाएर नआए पनि हुन्छ भन्ने खालको सल्लाह दिन्छ । अरूलाइ गलत आरोप लगाउछ । बिल्कुल दरिद्र चिन्तन  र साँघुरो मानसिकता ब्यक्त गरेको होइन ब्यक्तिगत अनुभव र भोगाइ प्रस्तुत गर्ने प्रयास मात्र हो ।

अमेरिकामा अति उच्चवर्गका, डीभी चिट्ठाबाट आएका, व्यवसायी, प्रोफेसनल, विद्यार्थी, नेपाली भुटानी शरणार्थी आदिको भिड छ । यथार्थमा अमेरिकामा नेपाली अति सामान्य काम गर्नेदेखि लिएर निकै उच्चतहमा समेत पुगेका छन् । अमेरिकी राष्ट्रपतिको कार्यालय ह्वाइट हाउसको निकायसम्म नेपाली पुगेका छन् । राजनीतिमा राज्यका प्रतिनिधिसम्म पनि भइसकेका छन् । व्यापार–व्यवसाय गर्नेको सङ्ख्या पनि उल्लेख्य रहेको छ । उनीहरूको जीवनस्तर लाहुरे स्तरभन्दा माथिल्लो होला । तर, सबैको क्षमता बराबर हुदैन । शैक्षिक स्थिति, ज्ञान सीप, क्षमता न्युन भएकाहरूको हकमा अमेरिका लाहुर, सपनाको संसार, स्वर्ग वा सर्बैसर्वा होइन । कठोर शारिरिक परिश्रम गर्न सिकाउने पाठशाला चाहि हो ।

अमेरिका पसेका नेपाली तन्नेरीहरूको साहस संघर्षको कथा मान्न लायक छ। तर त्यसका लागि उनीहरूले पाएको कथा र ब्यथाहरू पनि सतहमा आउनु र बुझ्नुपर्छ । नेपाल छोड्दैमा हाम्रो परिचय बदलिदैन । बाहिर बसेर नेपालको सरकार र नेताले यो गर्यो वा गरेन भन्दैमा आलोचनायुक्त समय खेर फाल्नुभन्दा पनि हमीले देशको उन्नत्तिको लागि के गर्न सकिन्छ वैज्ञानिक बहस जरूरी छ ।

@drkhatiwada1

योगेश आदी ‘डंगोल’

दिदीको बिवाहको दिन नै भिनाजूको जुत्ता समातेर ठट्टाको बिजारोपण गर्ने पात्र हो; साली । जुत्ता मोलमोलाईको क्रमदेखि नै हेपिन शुरुहुन्छ त्यो अनुग्रहित पात्र ।

अन्य कसैको घरको शोभा अनि कसैको जीवनसाथी बन्नुपर्ने पात्रको नाम जोडेर “साली आधी घरवाली” “साली कस्को भेनाको” जस्ता भद्दा मजाकका बोलबोलाईमा रौसिन्छन् समाज । मनपर्ने एउटी साली छ… साली माग्दा सासुले लखेटिन्… जस्ता गीतहरु हिट खान्छन् । भिनाजूको स्वेटर जस्ता कुरितीलाई प्रश्रय दिने खालका कथाहरु पाठ्यक्रममा राखिन्छन् । शिक्षित बर्ग परिवर्तनका संवाहक हो भने यस्ता छुद्र खालका परिपाटीलाई बहिस्कार गर्नुपर्छ ।  यो परिपाटी हाम्रो संस्कारको धब्बा हो, आजैबाट रोकौं । दिदी र भिजाजूको सम्वन्ध मायाको हो भने भिनाजू र सालीको सम्वन्धमा मर्यादा हुनुपर्दछ । जुत्ता लुकाएर पैसा माग्ने नेपाली हिन्दुको सनातनी परिपाटी होईन । भारतको महाराष्ट्रको अभ्यास हो । हिन्दी सिनेमाबाट नेपाल भित्रिएको हो । 

मेरो श्रीमती कान्छी भएकीले साली पात्रको अनुभुती छैन । ससुराबाले मेरो गोडा पनि छुनु भएन । नेवारको बैवाहिक संस्कारमा पर्दैन, हाल कसैकसैले शुरु गरेको देख्छु । त्यसै कारणले पनि म यस बिषयमा अलि फरक भएको हुनसक्छ । मलाई लाग्नु नलाग्नु भन्दा पनि अपाच्य संस्कारहरुलाई परिमार्जन गर्दै लैजानु नै कालान्तरमा हितकारी हुन्छ ।

हाँसखेल ठट्टा क्षणिक मात्रै रमाईलो हो । मनमौजी रसरंगले जिबननै तरंगित पार्नु ठीक होईन । थोरै खेलुन्जेल रमाईलो हुन्छ, मात्रा बढे जुवा बन्छ । थोरै पिउन्जेल रम्म, बढी भएपछि वाक्क हुन्छ । क्षणभरको रमाईलो भनेर १६-१७ वर्षे केटीलाई “जाउ भिनाजूको जुत्ता लुकाऊ” भनेर नुर गिराउनुको सट्टा अलि भिन्दै खालको रमाईलो आयाम थप्दा के जान्छ र ? निहुरिएर ज्वाईको खुट्टा धुनुको सट्टा आँखामा पट्टी बाँधेर हात धोईदिए नयाँपन आईहाल्यो नि ! 

बिरालो बाँधेर सराद्धे गरेको देखेर हुर्केकाले सराद्धे अघि बिरालो खोज्न हिडे जस्तो नगरौं । सालीलाई छोएर बोल्न खोज्ने । अधिकार जमाएर काम अह्राउने ईत्यादी उपरोक्त घटनाका बाईप्रडक्ट हुन् । वहिनीका कारण कयौं दिदीका बिग्रिएका पारिवारिक संरचनाहरु यसका उपज हुन् । यस्ता परिपाटी संस्कारका छुद्र हुन्, जहाँबाट मर्यादा चुहिन शुरु हुन्छ । बाख्राको पुच्छर काटेर बोकालाई सजिलो भएजस्तो मात्र हो, समाजले दिएका यी स्वेत धब्बाहरु । कसैको व्यक्तित्व, शरिर र चरित्रबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपमा मनोरञ्जनको लाभ लिने समाजको परिकल्पना हामीले गरेका होईनौं ।
पोखरामा एउटा बिहे झण्डै आधा दिन लम्बिएछ । भिनाजूको जुत्ता मोजा बोकेर सालीहरुले १ लाख मूल्य लगाएछन् । बिवाहको बिधि पुरा भैसकेपछि सालीहरुले बाटो छेकेर “हामी कजनहरु सहित १० जना सालीहरु छौं १ लाख घटि त कामै छैन” भनेछन् । दुलाहा पट्टीले लामो समयको  बार्गेनिङ् पछि ५० हजार दिएछन् । अझ नमाने पछि दुलाहा जुत्ता नै नलगाई गाडीमा गई बसेछन् । तर सालीहरुले भिनाजूको कार नै घेरेर जानै नदिने भएपछि ७० हजारमा दोश्रो पटक त्यै जुत्ता किनेछन् । त्यसपछि सबै साली मिलेर भिनाजूलाई उचालेछन् । भिनाजूले ७० हजारमा थुप्रै स्वतन्त्रताहरु किने ।

पुरुषोत्तम लम्साल
भर्जिनिया

गएको साउनदेखि नै शुरु भएको थियो निजी मेडिकल कलेजका विद्यार्थीको आन्दोलन, चितवन मेडिकल कलेजबाट । आन्दोलनकारी विद्यार्थीको माग थियो, सरकारले तोकेको भन्दा बढी शुल्क उठाउनु गलत हो र कलेजले अवैधानिक रुपमा उठाएको शुल्क फिर्ता गर्नपर्छ । यत्ति थियो माग । कलेज प्रशासनले उतिबेला विद्यार्थीको मागलाई बेवास्ता गर्दै लौजा भनेर कलेज नै बन्द गरिदियो । उल्टो विद्यार्थीलाई आवास (होस्टल) छाड्न सूचना निकाल्यो, विद्यार्थीलाई कलेजको अस्पताल प्रवेश गर्न प्रतिबन्ध लगायो । विद्यार्थी आन्दोलनको चाप अन्यत्र पनि सर्दै गएपछि देशभरका विभिन्न निजी कलेजले वर्षौंदेखि गर्दै आएको ठगी र शिक्षाको कालोबजारी छताछुल्ल पोखियो । गोबिन्द केसीले आफ्नो सत्याग्रहको निरन्तरको श्रृंखलामा भन्ने गरेको ‘स्वास्थ्य क्षेत्रमा माफिया’ भन्ने तत्वहरु बारे थप बल्ल भण्डाफोर शुरु भयो । सत्याग्रहबाट होइन, जागिरे जीवनबाट अनिवार्य अवकाश पाएपछि पछिल्लो विद्यार्थी आन्दोलनले गोबिन्द केसीको अभियानको औचित्य थप पुष्टी गरेको छ ।
देशको शिक्षा प्रणालीमा स्वास्थ्य पनि एउटा विषय हुन्छ । त्यो विषयमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न संकायसहितको संस्थानको अलग्गै संरचना हुन्छ । त्यसलाई चिकित्सा शास्त्र भनिन्छ । त्यो संरचनालाई राज्य नामको कुनै निकायले यसो गर्ने उसो नगर्ने भनेर निर्देशन दिएको हुन्छ । त्यो निर्देशन दिने निकाय सरकार हो । सरकारसँग मन्त्रालय छ, विभाग छ, परिषद् छ, विश्वविद्यालय छ । तर जहाँ नीजी क्षेत्रले हात हालेको छ ती संरचनाहरुलाई सरकारले दिएका निर्देशन बाध्यकारी हुँदैन । अर्थात् उनीहरुले सरकारको निर्देशन मान्दैनन् । किनकि, उनीहरु मनग्गे नाफा कमाउँछन् । मनग्गे पूँजी आर्जन गर्छन् । र, त्यो नाफा वा पूँजीलाई अनेक हिस्सा बनाएर राज्यका तत्तत् निकायमा आसचकपु (आर्थिक सहायता, चन्दा, कमिशन, पुरस्कार) बितरण गरिरहेका हुन्छन् । उनीहरुसँग नाफा कमाउने अनेक शुत्र छन् । त्यस्तो शुत्र जहाँ जुन शुल्क उठाउन हुँदैन भनिएको छ, उनीहरु उठाउँछन्—उठाइरहेका छन् । अझ बढी ती संरचनामा गरिब र विपन्नको पहुँच सम्भवै हुँदैन । छैन । राज्यले नै यो वातावरण बनाइदिएको छ— बकाइदा ठगी गर र ठगीको ब्यवस्थित बन्दोबस्त गर्न सहयोग गर्न परे हामीलाई (सरकारलाई) भन ।
ती संरचनाको नियमन गर्ने अड्डाहरु छन् तर दलालीका अखडा जस्ता । ती संरचनाहरुले देशलाई दीर्घकालीन अहित गर्छ भनेर जसले राज्यलाई खबरदारी गर्छ सत्ताको दृष्टिमा ऊ बौलाहा हुन्छ र, तिनमाथि अरिंगालको गोलो झैं जाइलाग्न सत्ता उर्दी जारी गर्छ । ती संरचनाहरुमा अनियमितता भयो भनेर जहाँ उजुर गर्नपर्ने÷हुनपर्ने हो त्यही ठगहरुको हैकम कायम भइरहेको हुन्छ । र, वर्षौदेखि विद्यार्थी लुटिन अभिषप्त हुन्छन् । विद्यार्थीका अभिभावकहरु लुटिन अभिषप्त हुन्छन् । हो, यहींनेर मुठ्ठीभरका दलालहरुले राज्यमा हैकम जमाएर दोहन गरिरहेका छन् भन्दा हुन्छ ।
विद्यार्थी बोल्छन् तर राज्य उनीहरुलाई दमन गर्नपर्छ भन्छ । विद्यार्थीहरु बोल्छन् राज्यकै आडमा उनीहरुलाई सखाप बनाइदिने धम्की शुरु हुन्छ । विद्यार्थीहरु बोल्छन्, राज्यकै मिलिभगतमा तिनका चोठाकोठामा बन्दुक प्लान्ट गरिन्छ र अबैध हातहतियार तथा खरखजानाको मुद्दा ठोक्न ल्याप्चे लाउने धन्दा खुल्छ । लुटिनु नियति किन हुन्छ भने राज्य नै लुटेराहरुको संरक्षणमा हात धोएर लागिरहेको हुन्छ । यसो भन्दा हुन्छ, राज्य लुटेराहरुकै लागि चल्दै आएको जस्तो छ । किनकि तिनीहरु राज्यकै मिलिभगतमा वर्षौदेखि हाकाहाकी ठगी धन्दा चलाउँदै आइरहेका छन् । जो जो सत्तामा आउँछन् ठगहरुकै मतियार आउँछन् । ठगहरुकै कठपुतली आउँछन् । ठगहरुकै खेताला पो आउँछन् । बुझ्ने भाषामा ‘राज्यलाई स्वास्थ्य क्षेत्रका ठगहरुले च्याम्पट्टी झैं नचाईरहेका छन्’ र राज्य तिनै ठगहरुको ईशारामा नाचिरहेको छ । यो एकादेशको होइन, हाम्रै देशको ब्यथा हो । मेडिकल शिक्षाको ब्यथा ।
साउनबाट शुरु भएको विद्यार्थी आन्दोलन अब परीक्षा बहिष्कारसम्म पुगेको छ । गत साता (मंसिर १८) मात्र चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान अन्तर्गतका सयौं विद्यार्थीले परीक्षा बहिष्कार गरे । केहीले प्रश्नपत्र जलाए । यो हठात् भएको विरोध थिएन, विद्यार्थीले महिनौंदेखि थालेको आन्दोलनको अर्को रुप थियो । चितवन मेडिकल कलेज, किस्ट मेडिकल कलेज एण्ड साइन्सेज, बुटवलस्थित युनिभर्सल मेडिकल कलेज, बीरगञ्जस्थित नेशनल मेडिकल कलेज, पोखरास्थित गण्डकी मेडिकल कलेजका विद्यार्थीले परीक्षा बहिष्कार गरेका हुन् । परीक्षा बहिष्कार गर्नुको कारण स्पष्ट छ, निजी मेडिकल कलेज सञ्चालकहरुले उठाउँदै आएको गैरकानुनी शुल्क फिर्ता गर्नुपर्ने । सत्याग्रही गोबिन्द केसीको अनशनको प्रतिफल मान्दा हुन्छ, सरकारले उपत्यकाभित्रका लागि प्रतिविद्यार्थी ३८ लाख पचास हजार र उपत्यका बाहिरका लागि ४२ लाख ५० हजार शुल्क तोकेको थियो । तर कलेज सञ्चालकहरुले यो वा त्यो शीर्षकमा, सालमी र मलामी शीर्षकमा पनि विद्यार्थीहरुसँग वर्षेनी लाखौं थप असुल गर्छन् । विद्यार्थीले त्यही गैरकानुनी शुल्क फिर्ता मागेका हुन् ।
करोडौं होइन अर्बौ ठगी
जहाँ आठ आठवटा संकाय छन् । र, प्रत्येक संकायमा गरी सयौं विद्यार्थी हुन्छन् । ती विद्यार्थीबाट लाखौंका दरले (एमबीबीएस ८ लाख, नर्सिंग ४ लाख) उठाउँदा एक वर्षमा एउटा कलेजले कति करोडको अवैध मुनाफा आर्जन गर्ला ? अनि देशभरका निजी मेडिकल कलेजहरुले गरेको ठगीको एकमुष्ठ हिसाब कति पुग्ला ? ती शीर्षकमा शुल्क उठाउन अनुमति दिने त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पदाधिकारीहरुको अनुहार कस्तो होला ? ति पदाधिकारीहरुले हप्ता असुलीको सट्टा मासिक असुली र वार्षिक असुली कति गरिरहेका थिए र होलान् ? तिनलाई अख्तियारबाट बचाउन हिजोका लोकमान र राजनारायण पाठक जस्ता गिरोहले कसरी सौदाबाजी गरिरहेको होला ? मन्त्रालयका उच्च पदासीनहरुका लागि पुग्ने थैली र झोलीको आकार कत्रो होला ? हिजो गोबिन्द केसीले उठाएका मुद्दामाथि राजनीतिको रंग पोतेर खिसिट्युरी गर्नेहरुले बल्ल थाहा पाएका छन् । यसैले सत्तामा बस्ने सबैले गोबिन्द केसीलाई बहूलै करार गर्न मरिहत्ते गर्छन् । अनि जो सत्ताबाट सडकमा आउँछन् फेरि तिनीहरु चिच्याउँछन् राज्य बौलाहा भो । नेपाली कांग्रेसकै बिद्रुप अनुहार हेरम्, सफा चित्र आउँछ ।
यहाँबाट गोबिन्द केसी सम्झौं
२०६९ असारदेखि शुरु भएको गोबिन्द केसीको सत्याग्रह (अनशन) को श्रृंखला डँडेल्धुराबाट शुरु भएको सत्रौं संस्करणबाट स्थगित छ । तर मुद्दा आज पनि त्यही छ । राज्यले जनताको स्वास्थ्यको जिम्मेवारी आफैं लिन सक्नुपर्छ, सक्दैन भने कम्तीमा माफियाको हातमा नपरोस् र उनीहरुलाई राज्यले नै नियमन गरोस् भन्ने नै हो त गोबिन्द केसीको सन्देश । विपन्नले पनि स्वास्थ्य विषयमा उच्च प्राविधिक शिक्षा प्राप्त गर्ने वातावरण बनोस् र दुर्गम क्षेत्रका जनताले अकालमा नमर्न नजिकै गुणस्तरीय स्वास्थ्य शिक्षण संस्था खुलोस् भन्ने नै त हो । तर जनताको स्वास्थ्यलाई एमाले, माओवादी, कांग्रेसले आआफैं कित्ताकाट गरेको परिणाम हो, निजी मेडिकल कलेजका नाममा मौलाएको स्वाथ्य क्षेत्रको माफियाकरण । व्यापारीहरुलाई निश्चित शुल्कमा बाँध्न भएको सहमति र सम्झौतालाई चोरढोकाबाट चढेर यो त्यो शीर्षकमा शुल्क उठाउन अनुमति दिने राज्यका हुँडारहरु को को हुन् ? गोबिन्द केसीले तिनीहरुलाई कारबाही हुनपर्छ भनेको हो हिजो ।
पोहोर मात्रै मन्त्रीपरिषदले गैरकानुनी शुल्क फिर्ता नगर्ने मेडिकल कलेजलाई कारबाही गर्ने भन्यो । एकवर्षपछि फेरि त्यस्तै निर्णय गर्नपर्यो । सरकार शुल्क फिर्ता नगरे कारबाही गर्छु भन्छ, मन्त्रालय चाँहि व्यापारीहसँग समायोजनमा जान करजोरी बिन्ती गर्छ । निर्णय कारबाहीको गर्ने, तर कार्यान्वयनमा जाँदा ठगहरुलाई बचाउन मरिहत्ते गर्ने । असोज ७ गतेदेखि मंसिर २२ सम्म आइपुग्दा गृह र शिक्षा मन्त्रालय कसले चलाईरहेको छ भनेर प्रश्न गर्न नपर्ने तहमा आइपुगेको छ । दुबै मन्त्रालय र मातहतका पदाधिकारीसहितको वैठकमा कारबाही थाल्ने निर्णय गरिन्छ र गृह मन्त्रालयका प्रवक्ता बाहिर बोल्दै हिंड्छन्, ‘विद्यार्थी र कलेज मिलेर आए कारबाहीको प्रक्रिया अगाडि बढाईदैन ।’ ‘कलेजसँग मिलेर उजुरी नगर्न आन्दोलनकारी विद्यार्थीसँग आग्रह गर्ने’ त दलालहरु छन् । उजुरी गर्ने विद्यार्थी, उजुरी लिन नमान्ने प्रहरी, उजुरी नलिन अह्राउने हाकिम, हाकिमहरुलाई निर्देशन दिने नेता सबै जिउँदै छन्, छड्के किनाराका साक्षी ।
त्यसैले गोबिन्द केसीले ऊबेलै माग गरेका थिए ‘समयसीमाभित्र अतिरिक्त शुल्क फिर्ता नगरे सञ्चालकहरुविरुद्ध ठगी मुद्दा चलाउन र कलेजलाई राष्ट्रियकरण’ गर्न । सत्तामा बसेपछि आँखामा फुलो परे पनि सडकमा आएपछि सबैले देख्ने र सम्झने दृष्य हो गोबिन्द केसीको अनशनको । तर यहाँ त वर्षैदेखि ठगी धन्दामा लागिरहेकालाई सकेसम्म जोगाउने, त्यसका लागि राज्यले नै सकेको हथ्कण्डा अपनाउने, संरक्षण र प्रोत्साहन गर्ने चलन छ । म भ्रष्टाचार देख्दिन, सुन्दिन भन्ने शक्तिशाली प्रधानमन्त्रीकै नाकैमुनी कहलिएका ठगहरुले नाचिरहेको ठगीको ताण्डव कहिले पो देख्ने हुन् ! नदेख्ने पो हुन् कि ! कि ठगहरुका अगाडि निरुपाय विद्यार्थीहरु सडकमा रोइरहन मात्र पर्ने हो कि !

– डा. बद्री पोख्रेल
[email protected]

असल र खराव समय, सन्दर्भ, कालक्रम र ठाँउ अनुसार सावित हुन्छ । कुनै कुरा कुनै वेला ठीक भए पनि अर्को सन्दर्भमा वेठीक पनि ठहर्न सक्तछ । कतै हास्नुको महत्व हुन्छ भने कुनै सन्दर्भमा हास्नु अशिष्टता देखाउनु हुन्छ । महत्व नवुझ्दा श्रीखण्ड पनि हसियाको वींड वरावर महत्वहीन हुन पुग्छ भने महत्व वुझेर कामगर्दा पीठोले पनि चामलकै भाउ पाउँन सक्तछ । विवेकसाथ काम गर्नुपर्दछ । यसै सन्दर्भमा यहाँ पुराणलाई पुरानो कुरा भनेर वेवास्ता गर्नेकुरालाई लिएर पुरानो र नयाँवारे छोटो चर्चा वर्ने प्रयास गरिएको छ ।

धेरैले पुराणलाई सांस्कृतिक इतिहास, धर्मको आधार, वेदको व्याख्या र सृष्टिदेखिको संसारको एकमुष्ट इतिहासका रुपमा लिंदै जीवनलाई हरभरा वनाउने प्राचीन शास्त्रका रुपमा मान्ने गर्दछन् । कसैकसैले भने पुराणलाई पुराना कुरा भनेर बुढाबुढीका मनोविनोद, समय कटाउने विद्या, बाहुनवादी आख्यानका रुपमा लिने गर्छन् । मानिसका बुद्धिपिच्छेका सोचहुने भए पनि पुराण पढेपछि मात्र पुराण भित्रका विषयवस्तु थाहा हुन्छ, नभए अन्धोले हात्ती छामे जस्तो मात्र हुन्छ । मानिसको आयु निश्चित हुन्छ । आयु सकिएपछि सबैले मर्नुपर्छ । मर्नु भन्दा अगाडि गरिएका कामबाट मानिसको मूल्यांकन हुनेगर्छ । असल भनेर मूल्यांकन भए नाम रहन्छ, नभए जन्मने र मर्नेहरुको सूचीमा मात्र पर्छ । कीर्तिमानहरुमा गनिंदैन । स्वर्ग र नरकको अस्तित्वमा विश्वास नगर्नेहरु पनि यो मान्यतालाई स्वीकार्दछन् र जीवनमा थाहापाउँने गरेर आपराधिक कामगर्न डराउँछन् । यसैले विद्वान्, बुद्धिजीवी, लेखक, चिन्तकहरुको चिन्तन र मेहनत मानिसलाई सत्कर्मतिर प्रवृत्त गराउँनमा लागेको हुनु पर्दछ ।  

पूर्वीय दर्शन परम्परामा पराणको चर्चा प्रसस्तै हुनेगरेको छ । महापुराणहरु १८ वटा छन् भन्ने मान्यता छ । यसैगरी उपमहापुराण र उपपुराण पनि १८/१८ भएको उल्लेख छ । सवै पुराणका आआफ्नै महत्व छन् । उदाहरणको लागि व्यास–शिष्य जैमिनिले तपस्वी मार्कण्डेयसंग मायाका सम्बन्धमा जिज्ञासा राख्दा द्रोणका पक्षीरूप चार छोराहरूले वताएका महाभारतदेखि मोक्षशास्त्रसम्मका विषयवस्तु समेटिएको मार्कण्डेय भएको पौराणिक इतिहास पाइन्छ । शक्तिको महत्व दर्शिएको मार्कण्डेय पुराणको अनुशीलन देवीको उपासनासंग पनि जोडिन्छ । अधिकांश नेपाली, भारतीय र देवीका उपासक जो सुकैका घरमा नित्यपूजाका अतिरिक्त पनि हरेक चैत्र र आश्विनका नवरात्रमा देवीको सामान्य पूजागर्ने (देवीको नित्यपूजागर्ने, जमरा राखेर देवीको पूजागर्ने, देवीको मन्दिर दर्शनगर्न जाने, देवीका कथा-गाथा सुन्ने, प्रसाद स्वरूप वलिदिने, मासु खाने आदि) देखि विशेषपूजा (नौ दिनसम्म जाग्राम वस्ने, आफ्नै छातीमा जमरा उमार्ने, देवी भागवत, मार्कण्डेय पुराण लगाउने, तीर्थ यात्रामा निस्कने, देवीको नाममा गाईदान, भूमिदान आदि) गर्ने सम्मका काम गरेर परम्परा, संस्कृति, धार्मिक मान्यता पुरागर्ने चलन पनि चलाएको पाइन्छ । किन देवीको पूजा गर्नेदेखि पूजाका प्रकार, विधि र फलका सम्बन्धमा पनि धेरैको जिज्ञासा रहेको देखिन्छ । तिनै जिज्ञासा शान्तगर्न मार्कण्डेय पुराणको श्रवण र अनुशीलन आवश्यक हुन्छ ।

​इतिहास पुराणाभ्यां वेदं समुपवृंहयेत्

​विभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रहरेदिति

वेदको अर्थलाई इतिहास र पुराणका प्रसङ्गहरूबाट संवर्धन र व्याख्या गर्नु पर्दछ भन्ने मान्यता छ । इतिहास र पुराणका कुरा कम सुनेवुझेका मानिसदेखि वेदको अर्थलाई नै प्रहार (अपव्याख्या) गरिदिने त होइन भनेर वेद स्वयं सशङिकत हुन्छ । त्यसवेलामा वेद–पुरुष (ज्ञानस्वरुप परमेश्वर डराउनु हुन्छ भनिन्छ । यसको आशय के भने इतिहास र पुराणको समेत परिशीलन गरेर वेदको व्याख्यागर्नु पर्दछ । आर्य अर्थात् सनातन धर्मका जन्मदेखि मृत्यु पर्यन्तको संस्कार र मृत्यु पछिका काजक्रिया श्राद्ध एवं तिथिपर्व, मेला, महोत्सव, जात्रा, रितिथिति लगायतका सम्पूर्ण धर्मकर्महरु प्रायः वेदकै पावन मन्त्रद्वारा सम्पन्न गरिन्छन् ।  संस्कार र धर्मकर्मका मूल श्रोत वेद नै हुन् । वेदले सूक्ष्मरुपमा उल्लेखगरेका कुरालाई उपनिषद, पुराण, धर्मशास्त्र, कर्मशास्त्र, नीतिशास्त्र, आचारशास्त्र, व्यवहारशास्त्र आदिले विस्तृत रुपमा वुझाउने गर्दछन् । प्राचीन घटना, विधिविधान, परम्परालाई समाजोपयोगी उदाहरण सहित रोचक रुपमा कथा, उपकथा, आख्यायिका, परिसंवाद आदिका माध्यमले अगाडि राखिदिएर समाजलाई समुन्नत, सभ्य, सुन्दर वनाउँदै आपसी समन्वय, सद्भाव, सहअस्तित्व र समझदारीपूर्ण सहयोग एवं सहजीवनको प्रेरक वनाउने पुराण नै हुन् । पुराण साहित्यलाई विश्वकै उत्कृष्ट सामाजिक, साहित्यिक समुन्नयको दृष्टिले समेत साझा सम्पदा मानिन्छ । ४ वेदका उपवेदहरु अङ्गहरु र उपाङ्गहरु सबैजसोमा कतै न कतै सूत्र रुपमा पुराणका कथा वा सृष्टिका पुरा कथाहरुको प्रसङ्ग पाइन्छ । यसैले वेदका ४ भागहरु मन्त्र, ब्राह्मण, आरण्यक र उपनिषदहरुमा सूक्ष्मरुपमा उल्लेख भएका कतिपय प्रसङ्गहरुलाई नै पुराण र इतिहास ग्रन्थको वीज मानिन्छ ।

ब्राह्मण ग्रन्थमा इतिहास पुराणलाई वेदका अभिन्न अर्थात् वेदकै रुपमा लिएको देखिन्छ । इतिहास र पुराणलाई वेद नै भनिएकोले ‘इतिहास पुराणं च पञ्चमो वेदमुच्यते’ पनि भन्ने गरिन्छ । ऋग्वेदको दशौं मण्डलको ३९औं सूक्तको चारौं मन्त्र ‘युयं च्यवानां’ मन्त्रमा सुकन्या र च्यवनको कथाको संकेतका साथै शुक्ल यजुर्वेदमा देवासुर संग्रामको प्रसङ्ग पहिलो अध्यायको ‘पुरा क्रूरस्य’ भन्ने मन्त्रले ‘देवस्यत्वा र वृत्रतूर्ये प्रोक्षितास्थ कुक्कुतो सि’ आदि अनेकौं मन्त्रले संकेत गरेकोबाट वेदले इतिहास पुराणका कुरा पनि सूत्र रुपमा समेटेकै पाइन्छन् । त्यसैले पनि इतिहास र पुराणद्वारा वेदार्थ विस्तार र व्याख्या थरिएको हो भन्ने तथ्यको पुष्टि हुन्छ । यसक्रममा कृष्णयजुर्वेदको मैत्रायणी संहिताले पुराण र नवशब्दलाई एकै मन्त्रमा समेटेर पुरानो कुरालाई नयाँ कुराको प्रयोगगरी  आदानप्रदान वा अदलवदल गर्दै रहुँ भन्ने सन्देश समेत दिएको देखिन्छ । यसरी पुराणको महत्व भएतापनि –

पुराण मित्येव न साधु सर्वं, नचापि सर्वे नवमित्यवद्यम्

सन्तः परीक्ष्यान्यतरद् भजन्ते मूढाः पर प्रत्ययनेयबुद्धिः ।। भर्तृहरि

अर्थात् पुरानो भन्दैमा सवै राम्रो हुन्छ भन्ने हुँदैन । मान्छे बुढो भयो भन्दैमा असलै हुन्छ भन्न मिल्दैन । हो, कैंयौं कुरा पुरानो भएपछि राम्रो हुँदैन । तर, नयाँ भन्दैमा नराम्रो नै हुन्छ भन्ने पनि छैन । यस्ता विषयलाई सन्त र सज्जन मान्छेले परीक्षणको आधारमा मात्रै छुट्याउनु पर्ने हुन्छ ।

श्रीमद्भागत्को चतुर्थस्कन्ध १।४३–४५ अनुसार;  कर्दम र देवहुतीकी छोरी ख्यातिलाई महर्षि भृगुले विवाह गरे । भागवत्कै तृतीयस्कन्ध ३।२४।२३ अनुसार महर्षि भृगुका २ चोरा १ छोरी गरी ३ सन्तान भए । छोराहरु धाता र विधाताले महर्षि मेरुकी छोरीहरु क्रमशः आयाती र नियातीसंग विवाह गरे । आयातीबाट धाताले मृकण्ड नामका पुत्र र विधाताले नियतीबाट प्राण नामका पुत्र जन्माए । भृगुकी छोरी श्री (रमा)ले तपस्यागरी श्रीविष्णुलाई भजेर उनकै पत्नी वनिन् । श्रीले कामदेव नामका छोरा पाइन् । पछिल्लो जन्ममा पनि उनले भगवान् नारायणले जुन अवतार लिए सो वेलामा क्रमशः रामावतारमा सीता र कृष्णावतारमा रुक्मिणी भएर उनकै पत्नी वनिन् । उनै मृकण्डुका पुत्र मार्कण्डेय बालक कालमा नै आयु सकिने थाहा पाएर भगवान् महामृत्युञ्जयका कृपाले चिरञ्जीवी भएका थिए ।

मानिसलाई असल कर्मतिर प्रवृत्त गराउन (क) ऐन कानूनको डर वा (ख) प्रेरक नैतिक प्रसङ्गहरु, असल मान्छेका इतिहास र कर्तव्याकर्तव्यका विषय वुझाउँनु पर्नेहुन्छ । आधुनिक भौतिक हू भन्नेलाई ऐन कानूनको डर देखाएर असत्कार्यतिर नलाग्न सूचित गरी वाध्य वनाइन्छ । नैतिक व्यक्तिलाई नीति, दर्शन र प्रासङ्गिक उदाहरणबाट ठीक बाटामा ल्याउन सकिन्छ । मनुष्यत्व वुझेको मानवलाई धर्म अर्थ काम मोक्ष र कर्तव्याकर्तव्यको उपदेशबाट सामाजिक महत्व वुझाउन सकिन्छ । पहिलो, संगतले व्यक्तिलाई महामानव वनाउन सकिन्छ । संगतको महत्व वुझ्ने वित्तिकै ऊ कहिल्यै पनि असंगत र अकर्तव्यतिर लाग्दैन । अकर्तव्यमा नलाग्नु नै अमरत्व र देवत्वतिरको यात्रा थाल्नु हो । दोश्रो बाटो भनेको पुराणको श्रवण, अनुशीलन र मनन हो ।

अन्तमा, के वुझ्नु बुद्धिमानीु हो भने पराम्परा र शास्त्रीय मर्यादाको पालना त्यसै चलेको होइन, यसका पछाडि वैज्ञानिक, व्यावहारिक, नैतिक आधारहरु हुन्छन् । आधार नवुझिकन लहैलहैमा लागेर परम्परा, विद्या र संस्कार छोड्दा जीवनमै ठूला दुर्घटना हुनसक्ने प्रबल सम्भावना हुन्छ ।

(लेखक जयतु संस्कृतमका अध्यक्ष हुन्)

सुपेन्द्र बस्नेत / बोष्टन

आज भन्दा १६ बर्ष अगाडिकाे कुरा हाे । जतिबेला म पश्चिम नेपालकाे कपिलबस्तु, दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली र कन्चनपुर जिल्लामा सञ्चालित जिडब्लुपी / सेभ द चिल्ड्रेनकाे परियाेजनामा कार्यरत थिए । परियाेजना अन्तरगत हरेक जिल्लामा युनिट कार्यालयहरु र त्यस अन्तर्गत लक्षित समुदायलाई लक्षित गरी ड्रप ईन सेन्टरहरु पनि रहेका थिए र क्षेत्रीय कार्यालय (जाे मेराे मुख्य कार्यथलाे थियाे) नेपालगञ्जमा थियाे।जहाँबाट कार्यक्रमकाे याेजना तर्जुमा, सञ्चालन, अनुगमन, मुल्याङ्कन र पृष्ठपाेषण गरिन्थ्याे । परियाेजना तर्जुमा गरिदा नै तय गरिएकाे एक मुख्य कार्ययाेजना थियाे’ भारतकाे तमिलनाडु राज्यकाे चेन्नाईमा सञ्चालित एउटै प्रकृतिकाे कार्यक्रमकाे अध्ययन अवलाेकन भ्रमण गर्ने र एक आपसमा अनुभव आदान प्रदान गर्ने । साेही मुताविक चेन्नाई सहर स्थित सम्बन्धित संस्थासंग समन्वय गरी कार्यक्रमकाे मिति तय गरीयाे । मलाई भने उक्त भ्रमणमा जाने खास ईच्छा त थिएन तर पदीय जिम्मेवारीका कारण उक्त भ्रमणकाे जिम्मेवारी लिनै पर्ने भयाे र क्षेत्रीय कार्यालय नेपालगञ्जबाट म र निर वाग्ले सर अनी परियाेजनाकाे कार्यक्षेत्र कपिलबस्तुदेखि कञ्चनपुरसम्म कार्यरत १० सहकर्मी सहित १२ जनाकाे टाेली १५ दिनका लागि चेन्नाई भ्रमणमा निस्कियाै । भ्रमणका दाैरानका संझन लायक धेरै महत्वपूर्ण क्षणहरु छन् । तर ति मध्यबाट सुन्दा सामान्य लागे पनि गहिरिएर साेच्दा निकै घत लागेकाे एउटा घटना यहाँ सुनाउने अनुमति चाहन्छु ।

भारतकाे उच्च साक्षरता भएका राज्यहरु मध्य तमिलनाडु एउटा यस्ताे राज्य हाे जसलाई आफ्नाे अस्तित्व र स्वाधिनताकाे सन्दर्भमा निकै अडिक र कठाेर मानिन्छ। तमिलहरु कि त आफ्नाे भाषा बाेल्छन् कि त अंग्रेजी।बुझ्न र बाेल्न सके पनि सम्भव भएसम्म हिन्दी बाेल्दैनन् । याे उनीहरुकाे बर्षाैदेखि चल्दै आएकाे केन्द्रीय सरकारसंगकाे सम्बन्ध र भूमिकाका बिरुद्धकाे सांकेतिक तर खतरनाक लडाई थियाे।भ्रमणकै क्रममा कार्यतालिका अनुसार चेन्नाई सहरकाे बिल्लुपुरममा आफ्नाे संस्था र त्यहाँ सञ्चालित कार्यक्रमका बारे एक आपसमा जानकारी सहित परिचयात्मक कार्यक्रम सकिए पछि त्यहाँ स्थित संस्थाले खाना खाने ब्यवस्था मिलाएकाे थियाे । साेही मुताविक आथित्यता ग्रहण गर्दै खानाका लागि त्यहाँकाे राम्रै हाेटलमा पुगियाे ।तमिलनाडुकाे पहिचान सहित केराकाे पातमा नेपाली खाना भन्दा भिन्न स्वादकाे खाना ईच्छा भाेजन गर्याै । खाना खाइसकेपछि हातमुख चुठ्ने बेलामा एक महिला सहकर्मी साथीले मासुकाे भिन्न स्वादका बारेमा कुरा उठाउनु भयाे।तमिलीपन झल्काउने नरिवल मिसाइएकाे मसलेदार ग्रेभी मासु नेपालीपन र स्वाद भन्दा निकै भिन्न् थियाे नै । यस बिषयमा हात मुख चुठ्न धारामा उपस्थित भएका ४/५ जना सबैले आआफ्नाे प्रतिक्रिया दिदै थिए । यतिकैमा एकजना पुरुष साथीले फ्याट्ट भन्नु भाे ‘त्याे मासु त गाईकाे हाे नि ।त्यही भएर त्यस्ताे स्वाद भएकाे हाे ”

याे वाक्य सुन्ने बितिकै मासुकाे भिन्न स्वादका बारेमा कुरा उठाउने महिला साथीले हातमुख चुठ्न नभ्याउदै भरखरै खाएकाे सम्पूर्ण कुराहरु वान्ता गरी जस्ताकाे तस्तै बाहिर निकाल्नु भयाे।एक छिन निकै तनावपूर्ण अवस्था श्रृजना भयाे । हाम्राे टिमका अन्य साथीहरु, स्वागत् गर्ने संस्थाका प्रतिनिधिहरु र हाेटेवाला पनि त्याे दृश्य देखेर निकै चिन्तित् भए। बास्तवमा के कारणले त्यस्ताे भएकाे हाे भन्ने कुरा हामी ४/५ जना बाहेक अरुकसैले पनि थाहा पाएका थिएनन्। हामीले तत्काल वास्तविक कुरा भनेनाै र भन्ने कुरा पनि भएन।वास्तविकता थाहा नपाउनेहरुले आआफ्नै ढंगबाट घटना घट्नुकाे कारण अनुमान लगाइरहेका थिए र तारन्तार वान्ता गरिरहेकाे देखेर आत्तिरहेका थिए ।अधिकांसकाे खानामा कैफित रहेकाले वान्ता भएकाे अनुमान थियाे । वास्तविकता थाहा पाउनेहरुलाई पनि दृश्य हेर्दा स्वास्थ्यका बारेमा साेच्न बाध्य पार्दै थियाे भने वास्तविकता थाहा नपाउने जाे काेही पेटमा निलेकाे पानी समेत नरहने गरी पिडाबाेध गरी सकसपूर्ण तरिकाले वान्ता गरेर बाहिर निकाल्दै गरेकाे घटनाकाे दृश्य हेर्दा आत्तिनु स्वभाविक नै थियाे। खासमा पुरुष मित्रले खसीकाे मासु भए पनि ति महिला साथीलाई जिस्किएर उक्त कुरा भन्नु भएकाे थियाे ।थाहा पाउनेले साेही रुपमा लिए तर ती महिला साथीले चाही साच्चै ठान्नु भएछ।भिन्न स्वाद,भिन्न परिवेश, भिन्न रहन सहन,भिन्न लवाई खुवाई,भिन्न बाेली चाली,भिन्न रितिरिवाज आदिईत्यादिले पनि त्यहाँकाे बारेमा बास्तबिकता थाहा नपाएकालाई भन्नेले गाईकाे मासु हाे भन्दा सत्य ठान्न मलजल गर्याे। वास्तबमा भगवानकाे प्रतिकका रुपमा निधारमा लामाे राताे टिका लगाउने हिन्दु धर्मावलम्मी तमिलहरु धार्मिक आस्था र विश्वासका आधारमा निकै कट्टर हुन्छन्।यहाँ झण्डै ८८% जनता हिन्दु धर्मावलम्वी रहेका छन्। भगवानप्रति गहिराे आस्था र श्रद्धा भएकाे एक हिन्दु नारी भएका नाताले धर्म बिरुद्ध गाईकाे मासु खाएर निकै ठुलाे पाप गरेकाे मानसिक साेचले मनमा उत्पन्न गरेकाे प्रतिक्रियात्मक परिणाम् थियाे त्याे।तर अरुलाई झट्ट सुन्दा र हेर्दा खाना मन नपरेकाे,स्वादिलाे नभएकाे, खानाकाे अपमान गरेकाे… आदिइत्यादि जस्ताे लाग्न सक्छ।हिन्दु धर्मावलम्वीका लागि ‘गाई’ ईष्ट लक्ष्मीमाता हाे।त्यसैले गाईलाई झुक्किएर लात्ता लाग्दा पनि माफी मागेर ढाेग्ने हिन्दुलाई गाईकाे मासु खाईनुलाई अनर्थ र पाप मानिनु अस्वभाविकै हाेइन।जसबाट हर हिन्दु दिक्षित हुन्छन् नै । बस ब्यवहारमा कसले कति कसरी उतार्छ भन्ने कुरा मात्र हाे । याे घटनाले निकै महत्वपूर्ण पाठ सिकायाे । जाे अहिले पनि बेलाबखत मानसपटलमा ताजा भएर याद आउछ ।याे प्रसंगसंग मिल्दाे जुल्दाे छ, अहिले नेपाली जनताले ब्यक्त गरिरहेकाे प्रतिक्रियाहरुकाे अवस्था।पछिल्लाे समयमा नेपाली जनताले चाहे बुझेर हाेस् या अरुकाे विश्वासमा परेर सरकार,नेताहरु र बिदेशीहरुप्रति वकली रहेका असन्तुष्टिहरु आफ्नाे देशप्रतिकाे आघात प्रेम, आस्था, श्रद्धा र देश भक्तिकाे परिणाम नै हाे ।

चाहे देशीका कारण हाेस् या परदेशीका कारण, दिन प्रतिदिन आफ्नाे देशकाे सुरक्षा, स्वाधिनता,स्वतन्त्रता र उज्वल भविश्यमा पुग्दै गरेकाे ठेश र उठ्दै गएकाे प्रश्नप्रति गरिएकाे गहिराे चिन्ता हाे याे । स्वाधिनताकाे रक्षा र समृद्धिकाे अपेक्षा गर्ने जाे काेही राष्ट्रप्रेमीले चिन्तित भएर प्रतिक्रिया जनाउनुलाई किमार्थ अन्यथा मानिनु हुन्न ।तर असन्तुष्टि पाेख्दा भने त्यसले आफु र आफुले आघात प्रेम गरेकाे देशलाई पर्न सक्ने अल्पकालीन तथा दुरगामी प्रभावहरुका बारेमा गहिराे चिन्तन मनन् गरिनु जरुरी छ । सरकार र नेताहरुले पनि जनताले पाेखिरहेका असन्तुष्टिहरुकाे यथार्थ नबुझी किमार्थ आफु बिरुद्धकाे गतिविधि संझेर बचावट गर्ने,जवाफी कारवाही गर्ने वा बेवास्था गर्ने गर्नु हुदैन । राज्य सञ्चालन गर्नेहरुले परिवर्तनका लागि जनताले पुर्याएकाे याेगदानलाई नजरअन्दाज गर्नु कदाचित हुदैन।वर्तमान पुस्ता र भावी सन्न्ततिकाे उज्वल भविश्यका लागि राज्य सञ्चालक र जनताका बिच देखिएकाे असमझदारीकाे खाडललाई यथासिघ्र मिलेर पुर्नु अपरिहार्य छ ।जसले जनताकाे मनमा रहेकाे देश प्रेम, देश भक्ति,राष्ट्रप्रतिकाे आस्था र श्रद्धा अझ माैलाएर बलियाे बनाउन मलजल गर्न सकाेस्। जाे एक सार्वभाैम राष्ट्रकाे दिर्घायु र समृद्धिकाे लागि अपरिहार्य र अमुल्य पुँजी हाे ।

प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ / कीर्तिपुर

नारायण गोपाललाई उदृत गर्दै दाहाल थरका एक प्रशसकले हालै फेसबुकको भित्तोमा लेखे– यो धर्तीमा नारायण गोपालको गीत छ र मेरो जीवन छ । तिनै नारायण गोपाल हुनु, जस्ले कालिप्रसाद, दिनेश अधिकारी, नागेन्द्र थापा र भैरवनाथ रिमालजस्ता त्यतिबेलाका मसिना गीतकारलाई स्थूल बनाए । जस्ले एउटा जाती भन्दा सिङ्गो देशको लागि सुमधुर स्वर अंकित आफ्नो गला चढायो । धेरै अवसर सृजना हुँदाहुँदै पनि, जस्ले हिन्दी गीत एउटा पनि नगाई राष्ट्रियता निभाए । जो आफै नेवार भएर पनि नेवारी गीत जीवनमा विरलै गाए । उनी एक जातिमा खुम्चिएको गायक थिएन तर पनि उनलाई एक जातीको गायकलाई जस्तो उपेक्षित गरेको हो कि जस्तो महसुस कहिलेकाहीँ हुन्छ । कटुसत्य हो, नारायण गोपालको अन्तिम बिदाइको लागि जसरी जनलहर उठ्यो सम्भवतः राजनीतिमा त्यस्तै लहर एउटा व्यवस्था नै फेर्नका लागि मात्र उठेको देखिन्छ । राज्यले पनि स्वरसम्राटलाई एउटा आम ब्यक्तिजस्तो चितामा सेलाएपछि बिर्सदै जानु दुखदायी पाटो हो ।

नेपाली संगीत इतिहासमा कहिल्यै मेट्न नसक्ने एक अमिट नाम हो – नारायण गोपाल । नारायण गोपालको भौतिक कायाले बिश्राम लिएको आज तीस बर्ष पुगिसकेको छ तर पनि उनको गलाको सुमधुर आवाज अझै पनि उतिकै कर्णप्रिय छ । हुन त नारायण गोपालद्वारा संख्याको हिसाबमा थोरै गाइएका छन्, परन्तु प्रत्येक गीतको आफ्नै अमरता छ । यसैले त उनी भन्छन् – मेरो गीत मेरै प्रतिबिम्व होइन । जो टुटिजाने हैन, फुटिजाने हैन । आकाश जस्तो अमर गीत यो मेरो । म जस्तो दुईदिनको पाहुना हैन ।

नारायण गोपाललाई जे जसरी बिश्लेषण गरुन् । तर जिउँदा हुञ्जेल राज्यबाट उपेक्षित उनी पनि एक कलाकार हुन् । स्वरसम्राटको उपाधि पनि मृत्युपश्चात मात्र पाए । मृत्यु पछि मात्र कदर गर्ने परिपाटीको उनी पनि शिकार भए । जीवनभरि संगीतमा साधना गरी, भौतिक रुपमा नष्ट भइसकेपछि सालिकमा चुलाइयो । फूलको मालाले बर्षमा एकपटक सिंगारिन्छ । नारायण गोपाललाई मंसिर १९ ले मात्र संस्मरण गर्ने श्रृंखला अझै पनि टु्टेको छैन । यस्ता महान् श्रष्टालाई अव सँधै सम्झिने परिवेश बुन्नुपर्छ । यस्का लागि उनका कालजयी गीतहरुलाई सवै एफएमले अनिवार्य प्रशारण गर्ने पनि नियम पनि बनाउन सकिन्छ । अझ, हरेक रेडियोका च्यानलहरुले पहिलो गीत नै नारायण गोपालको गीतबाट शुभारम्भ गर्नु पर्दछ भनेर नीति नै बनाए नारायण गोपालप्रतिको सम्मान अझ उच्च हुन्छ । साथ साथै, उनको योगदानको चर्चा दिनहुँ गर्न सकिन्छ ।

नारायण गोपाल नै हुन, जसले गीतकार कालीप्रसाद रिजाललाई गोरखापत्रको शनिवारीय परिशिष्टांकबाट रेडियो नेपालसम्म पुर्याए ।क्षेत्रप्रतापको लालीगुँरास देशभरि उनैले फुलाए । ईश्वर बल्लभको बेहोशी पनि उनैले चिनाए । रत्नशम्शेर थापाको ठठ्ठामा बैँश जान लागेको सुइँको पनि उनैले लाए । यतिमा मात्र सिमित नभई, प्रवासी मित्र गोपाल योञ्जनसँग मित लाएर उनले उनको संगीतमा दर्जनौं सुमधुर स्वर दिए । गोपाल योञ्जनको कला र नारायण गोपालको गलाले नेपाली संगीतमा थुप्रै कालजयी गीतहरु प्रवाह गरेका छन् । जातीयताको घेराभन्दा माथि उठेर, संगीतमा कुनै बाहुन, क्षेत्री, नेवार, राई हुँदैन भनी नारायण गोपालले उहिल्यै चरितार्थ गरेका हुन् ।

यदि नेपाली संगीतको इतिहासमा दुई गोपालको संयोजन नभएको भए, नेपाली संगीतको इतिहासले अर्कै रुप धारण गर्थ्यो होला । आज नेपाली संगीतको जुन गौरवशाली इतिहास छ, ती दुई गोपालको त्यस्मा अथक योगदान छ । यस्को लागि मितेरीको आगो बालिदिने गीतकार ईश्वर बल्लभलाई पनि उतिकै श्रेय जान्छ । अलग – अलग भूगोलमा सास फेर्ने ती दुई गोपालको मित्रताले, मित्रतामा भूगोल र जाति छेकबार नहुने पाठ दिन्छ । यीनै दुई गोपाल, नारायण गोपाल र गोपाल योञ्जनले छोडेका पाइलाको डोब पछयाउनु अहिलेको नयाँ पुस्ताको कर्तव्य हुनुपर्छ ।

नारायण गोपाल यही काठमाडौँको खाल्टोमा जन्मे, हुर्के । यसैले नेपाल भाषा उनको मातृभाषा हुन गयो । सामान्य बोलिचालीमा, उनी नेपाली भाषा बोल्दा त्यस्मा नेपाल भाषाको चियो पर्न आउँछ, तर तीनै सरस्वतीका पुत्र जव सरगममा लिप्त हुन्छन् जस्तै मै हुँ भन्ने क्लिष्ट शब्दहरु पनि शुद्ध उच्चरित हुन्छ । यो एउटा अर्को चमत्कार थियो, नारायण गोपालको । यसैको ज्वलन्त उदाहरण हो, कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठको ओखलढुंगा । तरु, लतिका, कुसुमाकर र मृगसावकजस्ता कठिन भन्दा कठिन शब्दहरु कति मृदु सुनिएका छन, उनको गलाबाट । त्यस्तै एक प्रसंग, भैरवनाथ रिमालले लेखेको एक गीत ‘जुन फूल मैले चाहेको थिएँ’ मा एक ठाउँमा शब्दअनुसार ‘चाह’ हुनुपर्ने तर नारायण गोपालले रेकर्डमा ‘चाहि’ गाइदिँदा कालान्तरमा त्यही चाहिँ पनि गीतभित्र गैरअर्थ दिने भए पनि अमर बनेको हामी बिर्सन सक्दैनौ ।

नारायण गोपालले जीवनमा अन्तरजातीय विवाह गरे । त्यो बेलाको समाजको लागि यो अपाच्य बिषय थियो । तर उनी आफ्नो प्रेममा अडिग बने । उनको र पेमला लामाको चिठ्ठीका भावनाबाट पुष्पित भएको प्रेम आजको समयमा कल्पनामा पाउन पनि मुश्किल छ । शारीरिक आकर्षण र रुपै रुपको चर्चामा रुमलिएको आजको पुस्ताको प्रेम नारायण गोपालको आदर्श प्रेमसामु निकै होचो छ । पेमला लामाले एकपटक भनेकी थिई – आज पनि नारायण गोपालको सालिक भएर जाँदा, उनको सालिक पानीले रुझेको रहेछ भने छाता ओढाइदिन मन लाग्छ । यस्ता संस्मरणलाई अंगीकार गर्दा आज पनि हामीभित्र, स्वदेशभित्रै एक महान् कलाकारको महान् प्रेमलाई बिर्सेर हामी भारतमा गई आगराको माटो त खोस्री बसेका छैनौ ? जस्ता थुप्रै प्रश्न सृजित हुन्छ । यसैले नारायण गोपाल प्रेमको पनि प्रतीक हो, जुन उनको बिर्सिएको पाटो हो ।

मेरो वैयक्तिक प्रभावको हिसावमा, नारायण गोपाल जति देशभक्त गायक कोही छैन उनले जति पनि गीत गाए कि देश गाए कि देशको लागि गाए । आमा तिमीलाई होस् कि म मरे पनि मलाई मेरो देशको माया नै किन नहोस्, त्यति राष्ट्रियता घुलेकोे विश्वमा अरु कुनै गान छ जस्तो लाग्दैन । हामीले नजिकको तिर्थ हेला भन्या जस्तो नारायण गोपालको स्वरको मिठास नचिनेका हौँ, राष्ट्रको गीत गाउँदा स्वरमा उर्लेको प्रेम नचिनेका हौँ । नारायण गोपालको गीतको विरहलाई हृदयबाटै चिन्ने हो भने साँच्चै आँसुका बुँद उत्सर्ग नगरी हामी कदापि बस्नै सक्दैनौँ ।

नारायण गोपाल आफैमा थुप्रै सौखहरुको थुप्रो थियो । उनी चेस खेल्छन् । राती रातीसम्म फुटबल हेर्छन । मिष्ठान्न परिकार पकाउँछन् । गीत साधना गर्छन् । मदिरा पिउँछन् । जीवनका यस्ता सुन्दर र असुन्दर रुचिहरुले गर्दा उनको जीवनमा उतारचढाव धेरै नै आए । मदिरा पिउने बानीले उनको आयु पुड्कियो तर संगीत साधनाले अग्लिए पनि । के उनी जस्ता गायक फेरि जन्मिएलान ? जन्मिँदै जन्मिँदैन भनी अड्कल गर्न त सकिन्न तर युगौयुग नै भुक्तान गर्नुपर्नेछ । यस्ता महान् गायकलाई दिनहुँ सम्झौँ, उनका वारेमा लेखौँ । मंसिर उन्नाइस र नारायण गोपाल परिपूरक हुने सिक्काको दुई पाटाको शैलीलाई घृणा गरौँ । उस्को मृत्यु दिवशलाई मात्र कल्पने परिपाटी नै गलत छ । नारायण गोपाल मरेको छैन र कैल्यै मर्दैन पनि । बरु उनीमाथि अझै पनि अन्यायको भार छ । न्याय नै गर्ने हो भने आऔँ उनका गीतलाई सँधै प्रेम गरौँ, र उनलाई पनि दिनहुँ लेखौँ र सम्झौँ । के नारायण गोपालजस्ता महान गायकलाई सम्झिन् पुण्यतिथि नै चाहिन्छ र ? थाहा छ, मंसिर उन्नाइसमा कलम चलाए आममानिसको सहानुभूति बढी नै आउँछ, तर मसिर उन्नाइस उनको पुण्यतिथि दिवश मात्र हो, तर बाँकी ३६४ दिन उनको स्मृति दिवश बनाउन सक्छौं ।

पुरुषोत्तम लम्साल / भर्जिनिया

शुरुमा एउटा दन्त्यकथा सापटी लिन्छु ।

चिसो मौसम थियो । एक राजा सुती र मलमलमा बेरिएर दिनभर सयरमा थिए । साँझपख दरबार फर्कंदै गर्दा उनले दरबारको ढोकामा पहरा दिइरहेको सैनिकको बर्दी ज्यादै पातलो देखे ।

राजाले सोधे; “बाहिर यस्तो चिसो छ तिमीलाई जाडो भएको छैन ?”

सिपाहीले भन्यो, “विल्कूल महाराज । तर मसँग न्यानो कपडा छैन, त्यसैले सहनु परेको छ ।”

राजाले आश्वासन दिए, “म अहिल्यै दरबारमा गएर तिम्रो लागि न्यानो कपडाको व्यवस्था गर्छु ।”

सैनिकले पूर्ण जोशका साथ बुट बजारेर राजालाई सलाम ठोक्यो ।

राजा जसै दरबार प्रवेश गरे, उनले सैनिकलाई दिएको आश्वासन बिर्सिए ।

भोलीपल्ट दरबारको ढोकामा ती सैनिक मृत भेटिए । सबैतिर हल्ला भयो । मर्नु अगाडि उनले लेखेका रहेछन्, “महाराज मैले पातलो कपडामै वर्षौ चिसो सहेर आफ्नो कर्तव्य पूरा गरेको थिए । तर हिजो साँझ तपाईको आश्वासनले मैले चिसो सहने सामर्थ गुमाएँ ।”

आफ्नो सामर्थ, आफ्नो बलमा भरोसा गरेर कठोर चिसो थेगिरहेको सैनिक राजाको झुठो आश्वासनको शिकार भयो । न्यानो कपडाको मोहमा चिसो सहने आत्मबल गुमायो । आश्वासनले आत्मविश्वासको घाँटी कसरी थिच्छ भन्ने सन्देश माथिको कथाले दिन्छ ।

भय र साहस बीच आत्मविश्वास महत्वपूर्ण हुन्छ ।

प्रधानमन्त्रीको आत्मविश्वास

भारतले सार्वजनिक गरेको राजनीतिक नक्सामा नेपालको समेत भूभाग गाभिएपछि शुरु भएको सीमा बहस क्रमशः राष्ट्रियताको मुद्दा बन्यो । निर्विवाद नेपालको भूमि अतिक्रमण गरेर भारतले विवाद र व्यवधान खडा गरेको निश्कर्षमा देश लगभग एकमतमा छ । यसैले नेपालको भूभागमा भारतको अतिक्रमण र हस्तक्षेप राष्ट्रिय र राष्ट्रियता दुबै मुद्दाभित्र पर्नु स्वभाविक छ । सरकारले सरकारी निकायमार्फत आफ्नो धारणा त सार्वजनिक गरेको थियो तर प्रधानमन्त्रीले नै औपचारिक रुपमा के भन्छन् भन्ने चासो सबैमा थियो । शनिबार प्रधानमन्त्रीले सबैको त्यो चासोको संक्षिप्तमा तर स्पष्ट उत्तर दिए । प्रधानमन्त्रीले नक्सा र भूमी फरकफरक विषय रहेको भन्दै देशको एक ईंञ्च पनि सीमा कसैलाई मिच्न नदिन आफू र सरकार प्रतिवद्ध रहेको बताए । प्रधानमन्त्रीले राष्ट्रिय हितको पक्षमा अड्ने र लड्ने भन्दै सीमामा तैनाथ गरिएको बिदेशी फौजलाई पनि सम्बन्धित देशमा फिर्ता पठाउने वाचा बाँधे ।

जनताले खोजेको पनि त्यत्ति मात्र त हो ।

राष्ट्रिय मुद्दामा राष्ट्रिय सहमति र एकता देखिएपछि स्पष्टसँग बोल्न प्रधानमन्त्रीलाई सजिलो बनाइदिएको छ । देशभित्रको एकता सरकारको बल भएको छ । वाक्यमा यदि, यद्यपि, किन्तु, परन्तु प्रयोग गर्दा त्यसबाट उत्पन्न हुने घर्षणको अनुमान अरुलाईभन्दा प्रधानमन्त्रीलाई बढी छ । अर्थात्, राष्ट्रको सीमाको विषयमा सार्वजनिक भएका प्रमाणहरुले प्रधानमन्त्रीलाई जीब्रो चपाउने वा ल्यांगल्यांग गर्ने छुट दिएको छैन । पछाडि फर्कने बाटो नभएको अवस्थामा हेर्ने अगाडि नै हो । यही अगाडिको बाटोमा उभिएर प्रधानमन्त्रीले अतिक्रमित भूमि फिर्ता ल्याउने र नेपाली भूमीमा तैनाथ बिदेशी सुरक्षाकर्मी फिर्ता पठाउने बाचा बाँधेका होलान् भन्ने अपेक्षा गरौं ।

सीमा मामिलामा सरकारले कूटनीतिक संवाद जारी रहेको बताइरहेको छ । पहिले मन्त्रीस्तरीय संवाद र त्यसपछि हेड टू हेड संवादको रटान पनि उस्तै छ । देशभित्र दबावको पारो बढिरहेको छ । प्रदर्शन उत्तेजक बनाउन हुनसक्ने झेल र खेल पनि उस्तै छन् । भारतविरोधी स्थायी मनोविज्ञानमा अझ बढी स्थायी बन्दै जाँदा त्यहीं चीनविरोधी आवाजहरु पनि सुनिन थालेका छन् । प्रदर्शनहरु राष्ट्रियताको मुद्दाबाट भड्कने सम्भावना टारेर तत्काल दुई देशीय संवादको बाटो खोज्न सरकारले जति बिलम्ब गर्छ उति प्रधानमन्त्रीको परीक्षाको समय पनि सकिंदै जान्छ ।

विचारलाई स्वतन्त्रता दिन आत्मविश्वास महत्वपूर्ण साधन हो । यसैले प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिमा देखिएको आत्मविश्वास देशभित्रको दवावका कारण मात्र होइन भनेर ठम्याउन सहज हुन्छ । अर्थात् सरकारले महत्वपूर्ण तयारी गरेर नै आत्मविश्वासपूर्ण अभिव्यक्ति दिएको मान्नपर्दछ । आत्मविश्वासले व्यक्तिको क्षमतालाई पनि ईंगित गरिरहेको हुन्छ । यो मानेमा प्रधानमन्त्री भारतसँग संवाद गर्न, अडान लिन र उसबाट अतिक्रमित नेपाली भूभाग फिर्ता लिन नेपाल सरकार सक्षम रहेको अनुमान लगाउनु अन्यथा हुँदैन । प्रधानमन्त्रीको आत्मविश्वासले शंका र सन्देह दुबै नगर्न आग्रह गरेको छ । ठीकै छ, तत्कालका लागि नगरौंला ।

तर माथिको दन्त्यकथामा झै आश्वासन र प्रलोभनले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको आत्मबल र आत्मविश्वास क्षय हुन्छ कि ! प्रक्रियागत ढिलाई वा सुस्तताले यस्ता सन्देह पैदा गरि नै रहन्छन् ।

प्रमाणपत्र जनताले बनाउँछन्

प्रधानमन्त्रीले दोहोर्याएर भनेका छन् अहिलेको सरकार जनताको सरकार हो । सरकारका धेरै काम र कुराप्रति बिमति राखेर तत्कालका लागि प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिलाई शर्तसहित स्वीकार गरौं । तर जनताको आवाज प्रधानमन्त्रीले कसरी सम्बोधन गर्छन् ? त्यो सीमा विवादको विषयमा देखिने नै छ । ऐतिहासिक दस्तावेज र प्रमाणको आधारमा भारतीय सरकारसँग बलियोसँग उभिन सके प्रधानमन्त्री उत्तीर्ण हुने हो । उभिनु मात्रले उपलब्धी दिंदैन, परिणाम जनताले परीक्षण गर्ने हो । किनकि, जनता निरीक्षक र परीक्षक दुबै हुन् । ‘हामीले सकेको दावी गर्यौं तर उनीहरुको दावी बलियो देखियो’ भन्ने छुट न सरकारलाई छ न प्रधानमन्त्रीलाई । सम्भवतः कात्तिक २३ गतेको सर्वदलीय वैठकको निश्कर्षलाई प्रधानमन्त्री र सरकारले यही रुपमा लिएको हुनपर्छ ।

सरकारी निशाना छापमै त्रुटी रहेको भन्ने विज्ञहरुको निश्कर्षलाई सँच्याए प्राप्ताङ्क प्राप्त हुने हो । नापी विभागले तयार गरेको तर पूर्ववर्ती सरकारहरुले गुपचुप राखेको नेपालको पूर्ण नक्सा सार्वजनिक गरेर अघि बढे अलि बढी प्राप्ताङ्क आउने हो । सीमाको पीलो दशकौंदेखि दुखिरहेको छ । सुस्तादेखि सन्दकपुरसम्म चहर्याइरहेको छ । सीमास्तम्भ हराउने र सीमा क्षेत्रका नेपालीले सास्ती खेप्नपरिहेका समाचार दैनिकजसो आइरहेका छन् । प्रधानमन्त्रीले थप ‘ग्रेड’ प्राप्त गर्न यता पनि ध्यान नदिइ सुख्खै छैन ।

नेपालका पूर्व सत्ताधारी र शाषक बर्गले कुन कुन स्वार्थका कारण सीमिा मामिलामा भारतसँग सम्झौता गरे भनेर अहिले नयाँ नयाँ तथ्यहरु सार्वजनिक हुन थालेका छन् । तिनै तथ्यका आडमा टेकेर राष्ट्रिय हित र राष्ट्रिय स्वार्थमाथि खेलबाड गर्नेहरुलाई जनताकै अदालतमा उभ्याइदिए प्रधानमन्त्रीले प्रथम श्रेणीबाट विशिष्ट श्रेणीको प्राप्तांक प्राप्त गर्नेछन् । प्रधानमन्त्रीका लागि विवाद पनि ऐतिहासिक छन्, चुनौती पनि ऐतिहासिक छन् र अवसर पनि ऐतिहासिक छन् । जनता त निरीक्षक मात्र हुन्, परीक्षा त प्रधानमन्त्री र सरकारकै हो ।

मौसम चीसो छ । यो चीसोमा नेपाल भारतको सम्बन्ध चिसिन नदिनु पनि छ । तर सयौं वर्षदेखिको समस्या समाधान गर्न दुबै देश तात्नु पनि छ । यसैले प्रधानमन्त्रीको परीक्षा सहज छैन ।

धेरैलाई अहिले ग्रेटर नेपालको भूत सवार भएको छ । राष्ट्रियता भावनासँग जोडिएको विषय हो र हामी चाँडै भावुक हुन्छौं, त्यो हाम्रो चरित्र नै हो । त्यसैले केही सन् १९५० को सन्धीले नेपाल र इष्ट इण्डिया कम्पनीसँग गरेका सबै खाले सन्धी खारेज गरिसकेकाले अब टिष्टा र काँगडासम्म हकदावी गर्नपर्छ भन्ने पनि छन् । लौ तुरुन्त हेगमा गएर मुद्दा हालौं भन्ने अराजक विचारधारा पनि उस्तै छन् । अहिलेका लागि हामीलाई सन् १८१५ पूर्वको ग्रेटर नेपाल चाहिएको होइन, वर्तमान नेपालकै लुटिएको अंश चाहिएको हो भन्दा अराष्ट्रवादी भइदैन । अहिलेका लागि सीमाको स्थायी लिखत मात्रको अपेक्षा गर्नु पनि बढी हुँदैन । अतः प्रधामन्त्रीज्यू ! हामीले नालापानी उहिल्यै दिइसकेका छौं तर लिम्पियाधुरादेखि कालापानीसम्मको झण्डै चार सय बर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल हाम्रो हो, फिर्ता लिइदिए मात्र पुग्छ । परीक्षामा उत्तीर्ण हुन शुभकामना ।

अन्त्यमा,

सामाजिक सञ्जालमा विक्रम तिमल्सिना ‘केपीले विपीले जस्तै गरून्’ भन्दै लेख्छन् ः

“अनुसन्धाता एम् टेलर फ्रावेलका अनुसार सन् १९६० मा विपी कोइराला चीन नेपाल सीमा विवाद टुङ्ग्याउन भनी माओसँग छलफल गर्न बेइजिङ गएका थिए । ११ दिनमा अधिकांश विषयमा प्रारम्भिक सहमति भएछ र बाँकी विवाद मिलाउन संयुक्त सीमा आयोग बनाउने निर्णय भएछ । त्यही बेला माओले विपीसँग सगरमाथामाथि दुबैको बराबरी अधिकारको प्रस्ताव राखेका रहेछन् । त्यो भेटघाट र छलफलको करीब डेढ बर्षमा नेपाल र चीनले सीमा सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्यो । फ्रावेलका अनुसार एघार विवादित क्षेत्रमध्य १० वटा नेपालको भयो, जसको कूल क्षेत्रफल २३३१ वर्ग किलोमिटर थियो । अहिले विपीका ठाउँमा केपी छन् । तसर्थ विपीले चीनका माओसँग जस्तै भारतका मोदीसँग वार्ता र सहमति गर्ने जिम्मेवारी प्रम केपीको हो, र चीनले जस्तै सानो छिमेकीलाई खुसी बनाउने काम भारतको हो ।”

आर एल श्रमजीवी / क्यालिफोर्निया

भारतले सार्वजनिक गरेको नयाँ राजनीतिक नक्सामा नेपालका केही भू–भागलाई समेटिएपछि नेपालबाट चौतर्फी रुपमा विरोधकास्वरहरू उठिरहेका छन् । नेपाली प्रिन्ट मिडिया, टेलिभिजनहरु सामाजिक संजाल र युट्युबमा निक्कै हल्ला छ । बिदेशमा रहेकानेपालीहरु पनि आफ्नो मातृभूमिको सिमा मिचिदा दुखित र चिन्तित छन् । भारतको विदेश मन्त्रालयले बिज्ञप्ति जारी गर्दै हामीले सिमानामिचेको छैन भनेको बेला सरकार मौन छ । केवल सर्वदलीय बैठक बोलाएर प्रधानमन्त्रीले औपचारिकता निभाएका छन् । भारतीय  विदेशमन्त्रालयले गत हप्तानै आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा प्रवक्ता रविशकुमारले नक्सामा सीमा परिवर्तन नगरिएको दाबी गरे। सीमामा बाँकीकेही समस्या समाधान गर्न भारत तयार रहेको उनको भनाइ छ ।‘नेपालसँग दुईपक्षीय सम्बन्धको मर्ममा अडेर सीमा समस्या समाधानगर्नेछ,’ उनले भनेका छन्, ‘हाम्रो नक्साले भारतको सार्वभौम भूमिमात्र देखाउँछ । नक्सा मिचिएको संकेत छैन।’ उनले दुई देशबीचकासीमा समस्या उच्चस्तरीय संयुक्त आयोगको बैठकबाट समाधान हुन बाँकी रहेको बताए । यतिका समय बितिसक्दा पनि दुइ देशकाबीच कुटनीतिक संवाद भएको छैन । भारतसंग यो बिषयमा कुरा गर्नु मुसाहरूले बिरालोको घाटीमा घन्टी बाँध्नु सरहको सकस शासकमादेखिन्छ । नत्र देशको अखण्डता माथि यत्रो धावा हुँदा ओली सरकारलाई किन प्राथमिकताको बिषय बन्दैन ?

कालापानीको इतिहास

सन् १८१५ मा इष्ट इण्डिया कम्पनी र नेपालबीच भएको सुगौली सन्धिको धारा ५ अनुसार ‘नेपालका राजा तथा तिनका उत्तराधिकारी वावारेसले काली नदीको पश्चिममा पर्ने देशहरूसितका सम्बन्ध र सबै दाबीहरू परित्याग गर्ने तथा ती देशहरू वा तिनका बासिन्दासित कुनैचासो नराख्ने‘ भन्ने सहमति अनुसार नेपालको पश्चिमी सिमाना महाकाली नदीको पूर्व कायम भएको विज्ञहरुको भनाइ छ । २०१८सालमा कालापानी र लिम्पुराधुरामा जनगणना गरेका भैरव रिसालले ए पी वान टेलिभिजनमा एक अन्तर्वार्ता दिदै भनेका छन् – कालापानीहाम्रो हो, भारतको यो कदम हेपाह प्रबृति हो ।

सन्धिका कारण महाकाली नदीको सिरानीमा रहेको १२ ब्यास र १४ चौदासका अर्थात् व्यास प्रगन्नाका नामले चिनिने ब्यास क्षेत्रका १२वटा गाउँहरू दुईतिर बाँडिन पुगेको भण्डारीले बताए । जसमध्ये गुञ्जी, नाभी, कुटी, टिङ्कर र छाङ्ग्रुलगायतका ६ वटा गाउँहरूनेपालतिर पर्न गए भने बाँकी ६ वटा गाउँ भारततिर परे । सुगौली सन्धिपछि भारतले बनाएको नक्सामा भने सन्धिमा भएको सम्झौतामिचिएको भण्डारी दाबी गर्छन् । भण्डारीद्वारा लिखित ‘अतिक्रमणको चपेटामा लिम्पियाधुरा–लिपुलेक‘ भन्ने पुस्तकमा कालापानी कसरीभारतको कब्जामा गर्‍यो भन्ने विस्तृत उल्लेख गरिएको छ ।

भण्डारी लेख्छन्– भारत स्वतन्त्र भइसकेपछि सन् १९६२ को भारत–चीन युद्धताका सो क्षेत्रमा नेपाली सुरक्षाकर्मीको अनुपस्थितिको फाइदाउठाउँदै भारतले उक्त नेपालीभूमि चीनविरुद्ध प्रयोग गर्‍यो । भारत–चीन युद्धमा भारतीय सेनाको एउटा मोर्चाले नेपालको लिम्पियाधुराक्षेत्रअन्तर्गत लिपु भञ्ज्याङबाट चीनसँग युद्ध लड्यो । त्यसपछिका दिनहरूमा भने नेपाली भू–भाग लिम्पियाधुरा क्षेत्रमा नै ब्यारेक जमाएरबस्न थाल्यो ।शुरूमा सीमाचौकी स्थापना गरी केही प्रहरी जवान राखेको भारतले त्यसपछि त अर्धसैनिक बल इण्डो–टिबेटियन बोर्डरपुलिस फोर्स (आईटीबीपी) को ब्यारेक नै स्थापना गर्‍यो । सैन्यबलका आधारमा भारतले यतिबेला नेपालको महाकाली नदीको उद्गमलिम्पियाधुरादेखि लिपु भञ्ज्याङसम्मको ३७२ बर्ग किलोमिटरभन्दा बढी भू–भाग अतिक्रमण गरेको छ । उक्त अर्धसैनिक बलआईटीबीपीलाई तुल्सीनुराङ, कुटी, नाभी र गुन्जी सबै नेपाली गाउँहरूमा ब्यारेक संरचनासहित ठूलो सङ्ख्यामा तैनाथ गरेको छ ।अत्याधुनिक सुविधासम्पन्न ती सबैतिरका ब्यारेकहरूमा सीसीटीभी क्यामेराहरू जडान गरेको छ । कोही छाङग्रु, माथिल्लो कावा, लिपु, टिङ्कर भञ्ज्याङ, पङ्खागाड, गुञ्जी र नाभीदेखि आएगएको दृश्य ब्यारेकभित्रैबाट हेर्नसक्ने व्यवस्था गरेको छ ।नेपालले आफ्नोप्रशासनिक नक्सामा नेपालमा पर्ने सबै भू–भागहरू समेटेको भएपनि ३ सय ७२ वर्गकिलोमिटर भू–भागमा भारतीय सेनाले कब्जा गरेको हो। आफ्ना सेनाले कब्जा गरेर राखेको भूभागलाई भारतले आधिकारिकता प्रदान गर्दै आफ्नो नयाँ राजनीतिक नक्सामा समावेश गरेकोदेखिन्छ ।

के भन्छ नापी विभाग ?

नापी विभागले देशका अन्य ठाउँमा विवाद समाधान गरेर सीमास्तम्भ गाड्ने र नक्साङ्कन गर्ने लगायतका कामहरू भइरहेका भए पनिसुस्ता र कालापानीबारे विवादलाई मिलाउने जिम्मेवारी परराष्ट्रसचिव स्तरीय संयन्त्रको रहेको बताएको छ ।विभागका महानिर्देशकप्रकाश जोशी भन्छन्, “परराष्ट्रसचिव स्तरीय संयन्त्रलाई चाहिने भए हामीले प्राविधिक सहयोग दिन सक्छौँ । “केही महिनाअघि भने नापीविभागले देशकै निसान छाप र कतिपय सरकारी निकायले कालापानी क्षेत्रको आफ्नो भूभाग नदेखिएको नक्सा प्रयोग गरेको भन्दैसच्याउन पत्राचार गरेको थियो । नापी विभागले ‘सही नक्सा‘ पहिचानको गर्न “दार्चुला जिल्लाको माथिल्लो भाग चुच्चो भएकोनक्सालाई सही र डाडुजस्तो भएको नक्सा गलत” भनेर बुझाएको थियो

नक्कली काली नदी बनाएर भू–भाग हडप्दै

‘पहिला लिपुलेकबाट आउने काली नदीलाई अन्तर्राष्ट्रिय सीमा मानिएको थियो तर यिनीहरूले अहिले नक्कली काली नदी बनाएर जालसाँजी गरिरहेको जस्तो देखिन्छ ।‘नक्कली सुरक्षा क्याम्प राखेर भारतीय पक्षले नक्कली सीमा बनाउने काम गरिरहेकोछ । त्यहीनक्कली सीमालाई भारतीय गृहमन्त्रालयले सदर गरेको छ ।  द्वीपक्षीय रूपमा वार्ता गरेर पूरानो र नयाँ नक्सासँग भिडाउनु पर्‍यो । त्यहाँनेपाली पक्षबाट तिरो तिरिरहेका मानिस छन्, नेपालको आधिकारिक भू–भाग कति छ त्यो स्पष्ट छ । त्यही अनुसार राज्यले कदमचाल्नुपर्छ ।

विनोद रोका, न्युर्योक

बिद्युतीय माध्यमबाट सम्प्रेषण हुने सामाजिक संजालदेखि भुभागहरुमा जताततै आजकाल हस्तिनापुर, कौरव, पाण्डव, र यदाकदा कृष्ण भेटिन्छन् । त्यसैले कुनबेला कहाँ पुगिन्छ र मनले कस्तो मनोदसा बनाऊछ अनि बुद्धिले  के निर्णय लिन्छ भन्न सकिन्न । सनातम धर्ममा विश्वास गर्नेहरु भन्छन मान्छेले बिगतमा जानी नजानी आफ्नो मनमा आऊन दिइएका र बुद्धिमा संचित गरिएका संस्कारहरुको परिणाम भोगाऊनका लागि यस्ता ठाउँहरुमा व्यक्तिहरु अनायास पुग्ने गर्दछन । भौतिकबादी अर्थात प्रत्यक्ष सवुद र प्रमाणमा विश्वास गर्नेहरु पनि भन्छन जस्तो प्रोग्रामिङ गरिएको हुन्छ त्यस्तै परिणाम जिवनमा आऊँछ । र यस्तो परिणाम आऊनका लागि पनि कुनै अब्जेक्ट वा ठाऊँ नै चाहिन्छ ।

हाम्रा दिनचर्यामा प्राय: नराम्रा र राम्रा परिणामहरु आऊने ठाऊँ, समय र पात्रहरु आइरहन्छन् । यस्ता परिणामहरु पाऊने अवस्थामा हामी कुनै ठाऊँमा पुग्दछौ र व्यक्तिहरुलाई भेट्दछौ। र परिणाम घटनुमा हामी पुगेका ठाऊँ, समय र व्यक्तिको विशेष महत्व हुने गर्दछ । त्यसैले सनातनदेखि हामीले सुन्दै पनि आएका छौं कि; ठाऊँ, व्यक्ति, र अवसर हेरेर मात्रै बोल्नु पर्छ । जानु पर्छ । खानु पर्छ । अनि असल मान्छेहरुको सत्संघ गर्नु पर्दछ आदि ।

आजकाल मान्छेका धेरै जस्तो समय फेसवुक, युट्युव, मेसेन्जर, हवाट्सअप, ईमेल, गुगल, आदिमा नै वित्ने गर्दछ । यी सामाजिक संजालमा सामेल नभई मान्छेको चित्तै बुझ्दैन। यी माध्यमहरुको कुलत यस्तो लाग्यो कि छाड्छु भनेर कसम खानेले पनि छाड्न सक्दैनन् । जब पसिन्छ, त्यँही फसिन्छ । बेहोसिमै लाइक गरिन्छ । केमा लाइक गरियो कतिपय अवस्थामा थाहा पनि हुँदैन। किनकि एउटाले पोष्ट गरेकोमा लाइक गरेर अर्कोमा नगर्ने हो भने त्यो व्यक्ति रिसाउँछ कि भन्ने डर मनमा लाग्छ । यद्यपि त्यो व्यक्ति फेसबुकमा आएर हेरिरहेको भने हुँदैन।

अनि पढ्न थालिन्छ नसा दिने पोष्टहरु । किनकि यस्तै पोष्टहरु भाईरल भएका हुन्छन् र शेयर गरिन्छन् । अनि आफुलाई विद्धान भन्नेहरुले पनि पढेर वा हेरेर यस्तो विषयलाई पोष्ट गर्न र शेयर गर्न हुदैन भनेर आफनो कमेण्ट लेख्छन् । अरुलाई अर्ति दिन्छन् । पढी सकेपछि पानी माथिको ओभानो बन्छन् ।

म पनि कहिले काँही असमन्जस्यमा पर्छु । किनकि आफै पनि यी सामाजिक संजालमा पस्नु हुदैन । पस्यो कि फसिन्छ भन्ने मान्यता राख्दछु । तर बहाना के निकाल्छु भने केही असल मान्छेहरुले कहिले काँहि राम्रा कुराहरु पनि पोष्ट वा शेयस गर्छन र यस्ता पोष्टहरु भने छुटाऊन हुदैन । मेरो पनि सामाजिक संजालमा पस्ने बानी छ । त्यसैले मलाई पनि भाईरल भएका हस्तिनापुरे पोष्टहरुले फसाउँछन र केहीबेर नसामा डुबाउँछन् ।

केही दिन अगाडि डा. राजु अधिकारी, सन्तोषी, म र मेनुकालाई परिता र  प्रभातजीकोमा दिउँसोको खाना बोलाईएका थियौं, ऊनीहरुकै निवासमा । परिता र प्रभातको आथित्य सत्कार आत्मिय र लोभलाग्दो हुन्छ । बिषेश गरेर न्युर्योकमा रहने केही नेपाली परिवारमा परिताले जमाएको दही र प्रभातले सर्भ गरेको सोमरस भएन भने पार्टी वा भोज खल्लो मान्छन् साथीहरुले । आजको खानामा हामी पाहुनाहरु सात्विक थियौं । परिताको मन प्रसन्न भएपनि प्रभातको मन खुल्न सकेन । केवल फुल्यो मात्रै । किनकि प्रभातको सोमरसले आज सिक्वेन्स मिलाउन पाएन ।

सन्तोषी र राजुजीको डेढ बर्षकी छोरी आपालालाई प्रभातजीले कार्टुन खोलीदिन चाहे । तर बच्चालाई केवल आध्यामिक हिन्दी कार्टुन मात्रै देखाऊने गरेको कुरा थाहा पाएपछि अर्को च्यानल हेर्ने कुरा हुन थाल्यो । र डा.राजुजीले गायत्री परिवारका संस्थापक तपस्वी पं.श्रीरामशर्मा आर्चायद्वारा संस्थापित शान्तिकुन्ज हरिद्धारद्वारा संचालित देव संस्कृत विश्वविद्यालयका डा. चिन्मयले मन्त्रविज्ञानको बारेमा दिएको प्रवचन युट्युवमा खोल्न अनुरोध गरें । किनकि उनी पनि त्यही विश्वविद्यालयका विद्यार्थी हुन् । त्यो प्रवचन १ घण्टाको थियो र मैले त्यहाँ करिब ४५ मिटन जति हेर्ने मौका पाए। र बाँकी घरमा आएर फेरी दोहोर्याएर हेरें । मलाई त्यो प्रवचनले राम्ररी प्रभाव पार्यो । डा. चिन्मय लण्डनमा अध्ययन पुरा गरेका मेडिकल डाक्टर भएतापनि आध्यात्म र गायत्री मन्त्रको बैज्ञानिकताको बारेमा पुष्टि गर्ने प्रमाणहरु पस्किरहेका थिए । र यी प्रमाणस्वरुप पस्किएका उदाहरणहरु सनातन धर्ममा रचिएका र सुनिएका कथाहरुमा आधारित थिए । मैले यो भिडियो फेसबुकमा शेयर पनि गरें । यो शेयर गरेको भिडियोमा दुईजना मलाई माया गर्नेले लाइक गरेको देखें ।

उदाहरणमा दिएका कथाहरु मध्ये श्रवण कुमारले आफ्ना बृद्ध मातापितालाई काँधमा बोकेर तीर्थयात्रा गराएको प्रसंगको थियो । तर यो कथामा यो भन्दा अगाडि नसुनेको हस्तिनापुर भन्ने ठाउँमा पुग्दा श्रवणकुमारको मनमा घटेको घटनाले मलाई छोयो । किनकि ठाउँ र समय अनुसार हामीमा घटने शुभ र अशुभ घटनाहरु घट्दा रहेछन । जुन हामीलाई थाहा हुँदो रहेनछ। तर यसरी अनायास ठाऊ र समयमा पुग्दा संयोगले एक पटक घटेको घटनालाई मान्छेले जिन्दगीभरी नबिर्सने गरी मनमा राखिदो रहेछ । र कालान्तरमा यही मनमा बसेका केही संस्कारले जन्म र मृत्युको चक्रमा घुमाउँदा रहेछन् । वैदिक सनातन धर्ममा मातापिताको सेवा गरेर एउटा सुपुत्रको ईतिहास बनाएका श्रवण कुमारको सोचाईमा पनि मातापिताका प्रति हस्तिनापुरमा पुग्दा नराम्रो बिचार आयो भन्दा आश्चर्य लाग्दछ। मैले बुझेको कथा अनुसार; श्रवणकुमार तिर्थयात्राको क्रममा हस्तिनापुरको बाटो हुदै मातापितालाई काँधमा बोकेर अगाडि बढी रहेका थिए । हस्तिनापुरमा पुगेपछि उनले सोचेछन्; ‘मैले यी मातापितालाई किन काँधमा बोकेर तिर्थयात्रामा हिडेको हुँला ? यिनीहरु आफै पनि त हिडेर जान सक्छन नि ! अनि उनले रिसाउँदै मातापितालाई भनेछन् । अब तपाईहरु आफै हिडेर जानुहोस् । म यसरी दुईदुई जनालाई काँधमा बोकेर हिडन सक्दिन ‘। मातापिता छक्क परेछन् – श्रवणको कुरा सुनेर । अनि सोचेछन्; ‘हाम्रो छोरो त यस्तो बचन बोल्ने मान्छे होईन ? आज यस्लाई के भएछ ?’ केहीबेरपछि थाहा पाएछन् त्यो ठाउँको नाम हस्तिनापुर रहेछ । जहाँ कौरव र पाण्डवहरुका बीचमा महाभारतको युद्ध भएको थियो । जहाँ भाईचारा, प्रेम र सदभाव जस्ता भावहरु मरेर क्रोध र ईर्स्या जस्ता विसाक्त औराहरु वरिपरको बातावरणमा मिसिएका थिए ।

उमेरले मात्र होईन ज्ञानले पनि परिपक्व भएका मातापिताले थाहा पाए कि यस बेला श्रवणको मनमा ठाऊँ विशेषको कारणले कुबिचार आयो। सायद ऊनीहरुले यो पनि बुझेका होलान् कि आफ्ना पनि केही संचित कर्महरु थिए जस्को कारणले छोराबाट यस्ता अप्रिय बचन यसरी सुन्नु पर्यो । तत्पश्चात मातापिताले नम्र भएर भनेछन् “ठिक्कै छ छोरा हामी आफै जान्छौ तिर्थयात्रा । कृपया यो गाउँ त कटाईदेऊ” । श्रवणले पनि मातापिताको यो बचनलाई मानेर हस्तिनापुरबाट अगाडि बढेछन् । तर हस्तिनापुर कटेपछि श्रवणले यो कुरा बिर्सिए । मातापिताले पनि ठाऊँ बिशेषको कारणले मनमा ऊब्जिएको क्षणिक बिचारलाई कोट्याएनन। श्रवणले काँधमा बोकेर मातापिताको तिर्थयात्रालाई पुरा गरे । र यो कथाले एउटा नैतिक शिक्षा समाजमा छोडेर गयो ।