Category: बिचार

कुमार न्यौपाने, न्युयोर्क

केही समयअघि “रुपचन्द्र बिष्टको वायोपिक ‘रुदाने’ नाउँको चलचित्र बन्ने भयो” भनि एउटा समाचार निस्कियो । सोही समाचार पछ्याउँदै जाँदा चलचित्रको ट्रेलर पनि हेर्न पाईयो । हेर्दा खुसी लाग्यो, यो मानेमा कि आक्कलझुक्कल भएपनि उनै रुदानेको ओजमा हुर्कन पाएको थिएँ । संगसंगै चिन्ता पनि भयो कि उनको वास्तविक जीवनको संघर्ष, थाहाको सत्यसंगको सामिप्यताको आन्दोलनको उत्कर्ष, उनको राजनैतिक निष्ठा र जिवनको उत्तरार्धमा उनि माथि छरिएका केही भ्रम र मृत्युसम्मको कथा जिवन्त लयमा पर्दामा आउँछ कि आउँदैन होला ? किनकि उनिसंग म कतैकतै, झल्याकझुलुक भएपनि ठोक्किएको छु, मिथक झैं लाग्ने गरी उनको जीवन संर्घषहरु सुनेको छु । कसैको जिवनगाथालाई कलाको माध्यमबाट जीवन्त प्रस्तुति दिनसक्ने बलिउड र हलिउडको जस्तो अनुभव हाम्रोमा कमी छ । हाम्रो चलचित्र निर्माणको अनुभव हेर्दा यो बिधामा बिगतमा गरिएका कामहरु त्यस्तै देखिन्छ । के जुन व्यक्तिमा आधारित सामग्री प्रस्तुत गर्ने हो, सोबारे यथेष्ठ अध्ययन त गरिन्छ ? चलचित्रले सो व्यक्तिको व्यक्तित्वलाई न्याय त गर्छ ?

मकवानपुरको पर्यटकीय ठाँउ दामनमा जन्मिएका रुदाने (रुपचन्द, दामन, नेपाल) को जीवनिमा बन्न लागेको चलचित्रले हामीले बाल्यकालमा हेटौडाको सेरोफेरोमा भोगेका घटनाहरु र सुनेका कथनहरु बोक्छ कि बोक्दैन होला ? यस्तै प्रश्नहरु मनमा खेल्दै गर्दा आफैंसंग सम्बन्धित केही घटनाहरु सम्झन्छु । उनीसंगको पछिल्लो भेटका मुहारचित्र र शब्दहरुको सम्झना छ । त्यो मेरो बुवाको पाइला पच्छ्याउदै जाँदाको अवसरमा कुराकानीको सन्दर्भ हो । मेरा लागी २०५२ साल तिर कालिमाटिस्थित उनको निर्माणाधिन घरको आँगन, पुरानो कालो अनि फराकिलो मर्सीडिज गाडी, काठ र फलामका थुप्राहरु, भाँचिएका, च्यातिएका कुर्सीहरु र थाहाको प्रचारबाट जम्मा भएका जुटका बोराहरु भरीएका पाँच, दश, पच्चिस पैसे ढ्याकहरु सबै अनौठा र नौला थिए । त्यो देख्दा आज पनि आँखा ताजै भैदिन्छ । अझ उनले मप्रति प्रयोग गरेका शव्दहरु बेलाबेला मानसपटलमा आइरहन्छन । दुई हात जोडी नमस्कार साटासाट भएपछि उनले मेरो बुवालाई भनेका थिए । “दाजु, केटो त लाठे भएछ, के गर्दैछ आजकाल यो भाते ?” भातेको झटारो खाएपछि अलिपर लडिराखेको मुडा देखाउदै भने ‘थकाई लागेको भए उ त्यो उठाएर बस’ । म दंग यसैमा थिएं कि मेरो बुवालाई उनले तपाई भनेर सम्बोधन गरे र मलाई बस्न अनुरोध गरे । तर जेमा बस भनेका थिए, त्यसमा बडेमानको भ्वाङ्ग थियो, मैले यस्तो उस्तो भन्न सकिन र चुपचाप आफुलाई सम्हाल्दै बसें । आज लाग्दैछ, उनले हरेक नागरिकलाई सिकाउन खोजेको पनि यही होला, कि तिम्रो लागी कसैले गरिदिदैन । जे गर्नुछ आफैं गर । बुवासंगको दोहोरो गफगाफमा यही कुरा याद छ कि ति थुप्रा सिल्वरे ढ्याक पैसाको सटहीबाट केही थान विद्यालयहरु त बन्लान नि ? त्यो बनाउनु छ । जिवनको उत्तरार्धमा समेत रुदानेमा देखिएको नम्र भावमा पनि उही बेलाको जस्तो परिवर्तनकारी विचार नै थियो । युवाकालको जस्तो कुदाइ थिएन होला, भाषण थिएन होला, उत्तेजना नहोला, तर समाज (काम गर्नु भन्दा पहिला थाहा पाएर) यसरी नै बदल्न सकिन्छ भन्ने सोच भने बरावरी थियो । अझ उच्च थियो ।
हेटौंडा सिमेन्ट रोडको कच्चीबाटोमा धुलो उडाउदै कुदेको रातो भेस्पा स्कुटर, गाँउटोल थर्काउने त्यसको आवाज, स्कुटर अगाडी ठुलो सेतो अक्षरको थाहा चिन्ह, खैरो/कालो रङ्गको खुकुलो ओभरकोट, गह्रुगों आवाज र आँखाभरी एउटा जागरणको भोक । यी सबै मानसपटलमा नाच्छ आज र भन्छ त्यो मान्छे गज्जवको थियो र त्यो आवाजले बालक, युवा, बृद्धहरुको सामाजिक, आर्थिक समानता र न्याय बोल्थ्यो ।

उनी जति बजोडले भाषण गर्थे उस्तै बेजोडको लेखाई थियो । आफ्नो माटोको सुगन्ध बोल्ने उनको साहित्यिक कृतिहरुले एउटा सुन्दर सपना बोक्ने गरेको पाइन्थ्यो । त्यसले सदा परिवर्तन र विचार बोल्थ्यो, क्रान्ति बोल्थ्यो । उनी लेख्थे, “चारमाना माटोसंग तेरो नाता पर्यो भनेर
​​​​माटाको भाँडाले तँ सित दोस्ति गर्यो भनेर
​​​​बसिस कैद गमलामा सारा पृथ्वी छोडेर” ।
रुदाने नै नेपालको राजनैतिक इतिहासमा आफुले लेखेको पर्चा बिक्री गरी चुनाव लड्ने पहिलो नेपाली नेता बने । उनको राष्ट्रप्रेम र जनताको दुख प्रतिको आवाज सडक र सदनमा उस्तै गरी गड्गडाउँथ्यो । भ्रष्टाचारीहरुको दोहोलो काढ्ने क्षमता राख्ने रुदानेको अगाडी भ्रष्ट, बेइमानहरु टिक्न सक्दैनथे । थाहा अभियानलाई अघि बढाउदै लेखिएका उनका कृतिहरु निकै छन, ति मध्ये एक चर्चित भनाई यस्तो पनि छ ।
“बुद्धले थाहा पाएर बुद्ध बने
क्राइष्टले थाहा पाएर क्राइष्ट बने ।
संसारका सबै मानिसहरु थाहाका उपज हुन
सप्रेको देश थाहा पाएर सप्रे विग्रेका देश भ्रममा परेर विग्रे ।
भ्रमैभ्रममा वाँचेर बिग्रेको यो देशको एउटा नागरीक तपाई थाहा पाउँनुस, देश सप्रिन थालिहाल्छ ।”
आफुलाई चिन, आफ्ना कमिकमजोरी बुझ, आफैंलाई थाहा पाउ अनि मात्रै तिमीले परिवार, समाज र देश बनाउन सक्छौ । नत्र तिम्रो जिवन व्यर्थ छ । उनि यसै भन्थे । आफ्नो काम आफैं गर !
दुई बच्चाका बाबु रुदानेले विवाहका लागी असामान्य समय पौष महिना रोजे, भोजभतेरले सामाजिक न्यायमा विचलन ल्याउने भन्दै आफैले भोजको अन्त्य गरे । देश र समाज नै उनको पहिलो प्रथमिकता थियो, परिवारसंगसंगै हिड्न या समय दिन नसक्दा पारिवारुक सम्बन्ध उति प्रिय बनेन । तथापि नयाँ प्रयोगहरुमा बिश्वास गर्ने रुदाने कहिले चुनाव लड्थे, जित्थे/हार्थे, कहिले बाख्रा पालन गर्थे, कहिले महिनौं एकान्तमा हराउँथे । जनजनमा श्रुति झैं बनेका उनका कयौं गतिविधिहरु निकै चाखलाग्दा हुने गर्थे ।
ति मध्ये एक समय नारायणी नदिमा हामफाली आत्मदाह गरे या हराए भनि व्यापक चर्चा चलेको केही महिनापछि दार्शनिकको भेषमा प्रकट भई शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक रुपान्तरणको विषयमा गाँउगाँउ डुली नागरीकहरुलाई प्रशिक्षण गर्ने, एक घर एक श्रम भनि कुनैपनि बिकास निर्माणको काममा सबैलाई सहभागीता गराउँथे, गाँउगाँउ महिनौं डुल्दा सामान्य गरिव जनताले पकाएको खानेकुरा खाई उब्रेको छ भने त्यही मागी खान्थे र छिडिमा सुत्थे जस्ता कथाहरु प्रसस्तै छन । उनको अति सामान्य जिवनयापनले हरेक मानिसमा एक अलग छाप छोड्न सफल भएको थियो । एक सम्भ्रान्त परिवारका सदस्य भएतापनि समाज र सत्य, निष्ठा राजनीतिको लागी सबै सुखसुविधा त्यागेको उनको पाइलैपिच्छेको व्यवहारले देखिन्थ्यो ।
प्रायः सबैलाई तँ भनि सम्बोधन गर्ने रुदानेलाई यही आरोप थियो कि उनी निकै रुखो र बहुलठ्ठी मानिस हुन । जहिले पनि जनताको प्यारो नेता भएर वाँचेका नेता रुदाने कस्को आँखामा अटाउन सक्दैन थिए र कसले अनेक आरोप लगाउँथे होला, सामान्य रुपमा नै अनुमान गर्न सकिन्छ । प्रारम्भमा कम्युनिष्ट पार्टिको सदस्य लिएका रुदाने केही समयपछि नै पार्टी परित्याग गरी एक्लो अभियानमा हिडेको देखिन्छ । कुरा एक र काम अनेक गर्नेहरु कम्युनिष्ट हुन सक्दैन भन्ने रुदाने विचारमा कहिले विपी जस्ता देखिन्थे, कहिले चे जस्ता । जे भएपनि उनको द्येय नै अशिक्षाले व्याप्त समाजमा शिक्षा र प्रत्येक नागरिक आफै जागरुक नभै समाज परिवर्तन हुन सक्दैन र बेइमानी नेताहरुले अशिक्षा र सोझोपनको फाइदा लिइरहन्छन, जनता चुसिरहन्छन भन्ने थियो ।

उनको यो विचार त्यो बेला पनि सान्दर्भिक थियो, आज पनि छ र भोली पनि उत्तिकै रहिरहने छ । उनको बिषयमा बन्न लागेको चलचित्रले साच्चिकै उनको गहन विचार पर्गेलोस, नागरिकलाई फेरी जागरुक बनाओस र राजनीतिक बिकारहरुलाई पखालोस् ।

सुपेन्द्र बस्नेत, बोष्टन

दशैं आयो, खाउँला पिउँला ।
कहाँ पाउँला – चोरी ल्याउला ।
धत्त पापि म त छुट्टै बसौंला ।।

निकै महत्पूर्ण सन्देश बोकेका यि हरफहरुमा भाखा हालेर बाल्यकालमा खुबै खेलिन्थ्यो। नेपालीहरुको महान चाड बडा दशैं नजिकिन थालेपछि यो निकै प्राथमिकताका साथ गुन्जिने गर्दथ्यो। जो आजसम्म पनि प्राथमिकताका साथ स्मरण गरिने गरिन्छ।र, निरन्तर गुन्जिनै रहेको छ।
वर्षा ऋतु समाप्ति पछि जब सरद ऋतुको आगम हुन्छ। तब, बिहानी पख हल्का हुस्सु लाग्न थालेर चिसोको अनुभूति हुन्छ।दिउसो पारिलो घाम लागेर घमाइलो र आकाश खुलेर रमाइलो देखिन थाल्छ। गाइने किरा(फिरफिरे)हरुको आगमन, झ्याकिरीहरुको झ्याउ झ्याउ, बिहानी पख चराको चिरबिर, बत्तिमा पुतलीहरुको आकर्षण आदि इत्यादिले नेपालीहरुको महान चाड बडा दशैं आएको सन्देश दिन्छ।
यतिबेला स्वदेशमा रहने नेपालीलाई मात्र हैन, विदेशमा रहने नेपालीहरुलाई पनि नेपालीहरुको महान चाड ‘बडा दशैं’ ले मज्जाले छोइसकेको छ।हिन्दु धार्मिकग्रन्थ अनुसार, रामले रावरणको र महादुर्गा भवानीले महिसासुर राक्षसको बध गरेको खुशीयालीको महाउत्सव हो यो बडा दशैं।जसलाई असत्य माथि सत्यले विजय प्राप्त गरेको महत्वपूर्ण क्षणका रुपमा स्मरण, चर्चा, चित्रण र पूजन गर्ने गरिन्छ। यस अर्थमा धार्मिक दृष्टिकोणले बडा दशैंको मूल मर्म शक्ति र सत्यको पूजा, अर्चना, साधना र आराधन हो। सामाजिक, साँस्कृतिक ,परम्परा, चालचलन र रहनसहनका दृष्टिकोणले बडा दशैंलाई पारिवारिक मिलन, सामाजिक सद्भाव, धार्मिक सहिष्णुता, एकता, पहिचान र मनोरञ्जनको एक महान महोत्सवको रुपमा चित्रण र व्याख्या पनि गर्न गरिन्छ।तर, मुलत: बडा दशैंको मूल मर्म धार्मिक क्रियाकलाप, आस्था र विश्वासमा नै केन्द्रिकृत रहेको छ। हिजोआज यस महान पर्वलाई ‘विजयादशमी’ भनेर सम्बोधन गर्ने, चिन्ने, चिनाउने, व्याख्या गर्ने र सोही अनुसार मनाउने गरेको पाइन्छ। खास गरी सामाजिक सञ्जालहरु र सञ्चार माध्यमहरुमा जानेर वा नजानेर यस महान चाडलाई ‘बडा दशैं’ को सट्टा प्राथमिकताका साथ ‘विजयादशमी’ मात्र भनेर सम्बोधन गर्दै शुभकामना आदानप्रदान गरिरहेको देखिन्छ।जसले नजानिदो ढंगले बृहत महिमा, गरिमा र महत्व बोकेको चाडलाई संकुचित र कुन्ठित गरिरहेको छ।अझ भनौं चाडको मूल मर्मलाई नै ओझेलमा पारिरहेको छ। हिन्दु धार्मिक पात्रो अनुसार सोह्र श्राद्ध (भाद्र शुक्लपूर्णिमादेखि आश्विन औँसी(जमरे औंसी)सम्मका १६ तिथि समाप्त भएर नौरथा प्रारम्भ भएसंगै बडा दशैं शुभारम्भ हु्न्छ।मुलत: जमरा राख्ने दिन घटस्थापनादेखि टिका लगाउने दिन दशमीसम्मको दश दिनलाई बिषेश मानिन्छ। यद्यपि, पूर्णिमाको दिनसम्म दशैंको टिका लगाएर हर्षोल्लास मनाउने चलन छ।
हिन्दु धर्मग्रन्थ अनुसार आश्विन शुक्लपक्षको प्रतिपदा अर्थात घटस्थापनादेखि नवमीसम्मको हरेक दिन नवदुर्गाको भिन्न भिन्न स्वरुपले दशैंको क्षेत्र बृहद रहेको पुष्टि गर्दछ।
धार्मिकग्रन्थका अनुसार महिसासुर लगायतका दानवहरुको बध गर्ने अभियानका क्रममा नौं रुप धारण गरेको विश्वास गरिन्छ। त्यसैले दुर्गालाई नवदुर्गाका नामले पनि पुकारिने गरिन्छ। यसरी धार्मिक ग्रन्थ अनुसार हरेक दिन(नौ दिन) र असत्य माथि सत्यको विजय प्राप्त भएको दशमीको दिन, जसलाई विजयादशमी भनेर पुकारिन्छ, सहितलाई समेटेर संयुक्त रुपमा ‘बडा दशैं’ भनेर सम्बोधन गरिनु पर्दछ। नकि ‘विजयादशमी’ मात्र । तब मात्र यो बृहत चाडको यथार्थ मर्म, महत्व, गरिमा र महिमा दर्शाउन र बचाउन सकिन्छ । जसलाई पुष्टि गर्न नवदुर्गाको नौं रुप, त्यसको शक्ति, भूमिका र महत्वलाई यसरी उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।

१) शैलपुत्री – हिमालय पर्वतकी पुत्रीको रुपमा उत्पन्न ६ वटा हात भएकी नवदुर्गाको पहिलो रुपलाई शैलपुत्री भन्ने गरिन्छ। जसको हातहरु शंख, चक्र, गधा, पध्म, त्रिशुल र डम्बरुले सुशोभित भएका हुन्छन्। महिसासुर सहित दानवहरुले देवगण माथि अति नै अत्याचार गरेपछि दानवहरुको नष्ट गरेर देवगणको रक्षा गर्ने महाअभियान सफल पार्न आफ्नो रुपधारण गरेकी नवदुर्गाको पहिलो रुप हो यो। सोही अनुसार यस दिन उनको पूजा, अर्चना र साधना गर्ने गरिन्छ।
२) ब्रम्हचारिणी – नवदुर्गाको दोस्रो रुपलाई ब्रम्हचारिणी भनिन्छ। यो पाँचवटा हात भएकी ब्रम्हचारिणी शंख, चक्र, गधा, पध्म, जपमाला तथा अमृतले भरिएको अमृतघडाले सुशोभित रुप हो। जो उनको ध्यान जपको रुप हो। शास्त्र अनुसार, नव दुर्गा महिसासुरको वध गर्नु उचित हो वा होइन ? भन्ने यकिन गर्नका लागि आत्मज्ञान प्राप्त गर्न यो रुप धारण गरी ध्यान जपमा लिन भएकी विश्वास गरिदै आइएको छ।

३) चन्द्रघण्टा – चार हातमा शंख, चक्र, गधा र पध्म बोकेकी र मस्तकमा घण्टा आकारको अर्ध चन्द्र रहेको नव दुर्गाको तेश्रो रुप चन्द्रघण्टा हो।शास्त्र अनुसार, घण्टालाई सञ्चार र चन्द्रलाई फैलाउनुको रुपमा अर्थ्याइएको पाइन्छ। यस दिन सोही अनुसार दुर्गाको पूजा, अर्चना, आराधन र प्रार्थना गर्ने गरिन्छ।

४) कुष्माण्डा – दुर्गा भगवतीको चौथो रुप कुष्माण्ड हो। महिसासुरको बध गर्ने अभियान अन्तरगत ब्रम्हाण्ड उत्पन्न गर्नका लागि उनले यो रुप धारण गरेको मान्यता रहेको छ। आफ्नो मुस्कानबाट ब्रम्हाण्ड उत्पन्न गरेकी हुनाले यिनलाई कुष्माण्डा भनिएको हो। देवीले महिसासुरलाई यस रुपले आफ्नो बसमा ल्याएकी थिइन्। जसलाई शक्तिशालिनी तथा शान्तिदायनी रुप पनि भन्ने गरिएको छ। नवरात्रको यस दिनलाई शक्ति पूजाको विशेष दिन पनि मानिन्छ ।

५) स्कन्दमाता – देवताका सेनापति स्कन्द कुमारकी माताको रुपलाई स्कन्दमाता भनिन्छ।दुर्गाले यस रुप धारण गरेर सत्यका लागि असत्यका विरुद्ध लड्न सेना तयार पारेको कुरा धार्मिक ग्रन्थहरुमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।

६. कात्ययानी –दुर्गाको छैटौं रुपलाई कात्ययानी भनिन्छ। कात्ययानले घोर तपश्या गरेर दुर्गालाई छोरीको रुपमा प्राप्त गरेकाले यस रुपलाई कात्ययानी भनिएको पाइन्छ। महिसासुरले आफ्नो मृत्यु जल, थल र वायु कहि पनि हुन नसकोस् ।र, कुनै पनि हतियारबाट नहोस् भनि बिष्णुबाट बरदान पाएका थिए। जसले गर्दा उनको बध गर्न असम्भव झै थियो। यस्तो निकै गम्भीर अवस्थालाई दुर्गामाताले यही रुपमा गहन चिन्तन मनन गरेर उसको बध गर्ने सही उपाय पहिचान गरेको विश्वास गरिन्छ ।

७) कालरात्री – यो दुर्गाको सातौं रुप हो। यो रुपमा दुर्गाको दाँयापट्टि ५ र बाँयापट्टि ४ हात रहेका छन्। उनको यस रुपको बाँया हातमा मुसल र दण्ड र दाँया हातमा त्रिशुल र तरवार सुशुजित छन्। देवीको यस अद्भुत शक्तिको कालरात्री स्वरुपलाई विनाशिनी पनि भनिन्छ । देवीले यस रुपमा महिसासुरलाई आफ्नो काखमा राखेर नङको सहायतामा पेट चिरेर बध गरेकी थिइन्। जसलाई असत्य माथि सत्यको विजय भएको विश्वास गरिन्छ। यसै विश्वासका कारण देवीको असत्यमाथि सत्यको विजय अभियान सफल भएको दिन भन्दै देवीको पूजनीय कर्मको सम्मान स्वरुप बली दिने प्रचलन चलिआएको मानिन्छ। जस अनुसार सप्तमीदेखि महाअष्टमीको दिनसम्म राँगा, बोका, भाले, हाँस, भेडाहरुको बली दिने प्रचलन छ। हिंसा गर्न नचाहनेहरुले भने घिरौँला, लौंका जस्ता तरकारीका कैडालाई पशुको स्वरुप दिएर बली दिने प्रचलन पनि छ।अहिंसावादीहरुले भने नवदुर्गालाई कदर स्वरुप नरिवल चडाउने गरेको पाइन्छ।

८) महागौरी – धर्मशास्त्रले नवदुर्गाले महिसासुरको बध गर्ने महाअभियानमा सफलता प्राप्त गरिसकेपछि आफ्नो आठौं रुपमा सबै बस्त्र तथा पहिरण सेतो धारण गरेको बताएको छ। शास्त्र अनुसार यस रुपमा उनले महिसासुर लगायतका दानवहरुको शरिर कुहाउने र उनीहरुलाई शान्ति दिलाउने काम फत्ते गरेको विश्वास गरिन्छ ।

९) सिद्धिधात्री – नव दुर्गाको अन्तिम रुप सिद्धिधात्री हो। यस रुपमा देवी दुर्गा बाँया हातमा अमृतघडा र दाँया हातमा स्वस्तिक तथा कमल र लिएकी छिन्। देवीले यस रुपमा यस अणिमा, महिमा, गरिमा, लधिमा, प्राप्ति, प्राकम्प, इशित्व र वशित्व नाम भएका आष्ट सिद्धि दिन सक्ने विश्वास गरिन्छ। नवमीको दिन शक्तिपीठ तथा देवीको पूजा, अर्चना, साधना र आराधना गर्नाले देवीको शक्ति र सिद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ। यहि विश्वासका आधारमा हिन्दु धर्मावलम्वीहरुले यस दिन माता नवदूर्गा भवानीको पूजा, अर्चना, साधना र आराधना गर्ने गर्दछन्।

बडा दशैंको दशौं दिन (जसलाई ‘विजयादशमी’ भन्ने गरिन्छ) लाई विजयोत्सवको मुख्य दिन मानिन्छ । यो दिन देवताले दानव माथि अर्थात सत्यले असत्यमाथि विजय प्राप्त गरेको विजयोत्सव मनाउने हर्षोल्लासको दिन हो। यो दिन नव दुर्गा दानवी शक्तिमाथि र भगवान रामले रावणमाथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्यमा हर्षोल्लासका साथ खुसीयाली मनाउदै नव दुर्गा भवानी र भगवान श्री रामको पूजा, अर्चना, आराधन, साधना र प्रार्थना गर्दै विजयको प्रसाद ग्रहण गर्ने गरिन्छ।जस अनुसार, निधारमा विजयको प्रतिक रातो अबिरमा मुछिएको अक्षताको टिका र घटस्थापनाका दिन अर्थात नव दुर्गाले महिसारसुरलाई बध गर्ने अभियान फत्ते गर्न पहिलो रुप धारण गरेको दिन राखिएको जमरा शिरमा लगाउने चलन छ। यो नेपाली पात्रो अनुसार हरेक वर्ष आश्विन (असोज) महिनाको शुक्ल पक्षको दशमी तिथिमा पर्दछ। यस दिन एक आपसमा उत्तरोत्तर प्रगति उन्नति, आरोग्य र दिर्घायुको कामनासहित शुभकामना आदानप्रदान गर्नुका साथै आफन्तजन, नातेदार, नाता कुटुम्ब, गुरु, मान्यवरहरुको हातबाट टिका तथा जमरा, दक्षिणा ग्रहण गर्दै अमुल्य गआशिर्वाद लिने प्रचलन चलिआएको छ।

बडा दशैंमा टिका लगाउदा पुरुषलाई दिने आशिर्वाद यस प्रकार रहेको छ :

“आयू द्रोणसुते श्रीयो दशरथे शत्रुक्षयं राघवे।
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने।
दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते।
विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ।।”

यसको अर्थ हो :-

द्रोणपुत्र अस्वत्थामको जस्तो लामो आयु अर्थात दीर्घायु होस्। दशरथ राजाको जस्तो धनसम्पति होस् । भगवान रामको जस्तो शत्रु नाश होस् । नहुष राजाको जस्तो ऐश्वर्य होस् । पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशिलता होस्।दुर्योधनको जस्तो मान होस् । सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता होस्।हलधर बलरामको जस्तो बल होस् । कुन्ती पुत्र युधिष्ठरको जस्तो सत्यवादिता होस्।विदुरको जस्तो ज्ञान होस् । भगवान नारायणको जस्तो कृति वा प्रशिद्धि होस् ।

महिलालाई दिइने आशिर्वाद यस प्रकार रहेको छ :

“जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी
दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ।।”

यसको अर्थ हो:-

जयंती देवीको जस्तै महेश्वरीको रूप र विजयशलिनी होस्। मंगला देवीको जस्तो स्वतन्त्र ,मुक्ति देवीको रूपमा प्रसिद्दि होस्।काली देवी जसले सम्पूर्ण सृष्टिलाई आफूसँग समयमा लिने हुनु।भद्रकालीको जस्तै भद्र, खुशी, मंगल हुनु।कपालिनी देवीको जस्तो दुश्मनहरूका लागि भयानक हुनु।दुर्गाले जस्तै कर्म र उपासनाबाट दुर्गतिको नष्ट गर्नु। क्षमाकी देवीले जस्तै क्षमा दिनु।शिव देवी जस्तै कल्याणकारी र सर्वशक्तिमान हुनु।धातृ देवीले जस्तै सम्पूर्ण जीवको रक्षा गर्नु। स्वाहा देविले जस्तै हरेक यज्ञ र दानपुण्य गर्नु र स्वधा देवीले जस्तै मानवका हरेक यज्ञ दानपुण्यको संकल्प लिनु।

बडा दशैंको बृहत गरिमा, महिमा र महत्वका कारण टिका, जमरा, प्रसाद, आशिर्वाद र दक्षिणा ग्रहण गर्ने कार्य, पूर्णिमाको दिनसम्म गर्ने गरिन्छ। वर्ष दिनमा एक पटक विषेश र भव्य रुपमा मनाइने यस महान चाडलाई थप रौनक र हर्षोल्लासमय बनाउन शक्तिपीठहरुको दर्शन तथा पूजा आराधन गर्नुका साथै आफन्तजनहरुसंग भेटघाट गर्ने,
नयाँ नयाँ बस्त्रहरु लगाउने, मिष्ठान्न भोजन गर्ने गराउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती, चोक चौतारो, मठमन्दिर सरसफाइ तथा रंगरोघन गर्ने, पिङ खेल्ने, चङ्गा उडाउने, जस्ता क्रियाकलापहरु पनि गरिन्छ।यस अर्थमा ‘बडा दशैं’ धार्मिक ,साँस्कृतिक, सामाजिक , पारिवारिक , शैक्षिक, ज्ञान, पहिचान, परम्पार, रितिरिवाज, एकता, उत्सव आदिका दृष्टिले बहुआयामिक महान चाड हो।

यसरी घटस्थापनादेखि नवमीसम्म नव दुर्गाको नौं रुपको पूजा, अर्चना, आराधना, प्रार्थना र उपासना गर्ने र दशमीका दिन टिका, जमरा, प्रसाद, दक्षिणा र आशिर्वाद ग्रहण गर्दै हर्षोल्लासका साथ बृहत रुपमा मनाइने चाड भएकाले यो चाडलाई केबल ‘विजयादशमी’ मात्र नभनेर महान चाड ”बडा दशैं” कै नामले पुकारेर चाडको मूल मर्म अनुसार बृहत् रुपमा मनाउदै धार्मिक विधि र परम्पराको अनुसरण गर्ने, प्रचारप्रसार गर्ने, शुभकामना आदानप्रदान गर्ने, चर्चा परिचर्चा गर्ने, प्रवर्धन गर्ने र संरक्षण गर्ने गर्नु अपरिहार्य छ। नेपाल र नेपालीको सक्कली पहिचान पनि हो। यसर्थ, यस महान शुभ घडिमा सबैलाई यही नै अपिल गर्दै हार्दिक मंगलमय शुभकामना व्यक्त गर्दछु ! असत्य माथि सत्यको विजय प्राप्त गर्न आवश्यक शक्ति मिलोस् ! नव दुर्गा भवानीले सबैको कल्याण गरुन् !

कुमार न्यौपाने, न्युयोर्क

बार्षिक ३.३ मिलीयन टन फोहोर उत्सर्जन गर्ने न्युर्योक सहरले उक्त फोहोर व्यवस्थापनको लागी बर्षेनी झण्डै ५०० मिलीयन डलर खर्च गर्छ । प्रत्येक दिन बेलुका १३ हजार टन फोहोर सडक छेउ थुपार्ने यो सहरले हालसालै फोहोर उठाउन गर्ने खर्चमा १०६ मिलीयन कटौति गरेपछि सहरको ६०% प्रतिशत फोहोरको व्यवस्थापनमा अन्यौलता छाएको छ । एउटा प्रख्यात पत्रिका लेख्छ, New York City is the greatest in the World-for trash. २०३० सम्ममा ल्याण्डफिल्स साइट नै नचाहिने गरी फोहोर व्यस्थापन गर्ने महत्वाकांक्षी परियोजना ल्याउने भन्ने योजना बुनेको सहरको आजको अवस्था हेर्दा कतै हाम्रो सुन्दर मेयरका सय दिनको सय योजना झैं लाग्न थालेको छ ।

विश्वव्यापि रुपमा आफैंद्वारा उत्सर्जित फोहोरले जलवायू परीवर्तनमा पारेको प्रभावले अकल्पनीय परिणाम भोग्ने दिशातिर मानिसहरु पुग्दैछन । यो गम्भिर र गहन कुरा हो, पृथ्वी नै कसरी यतिविधि फोहोर भयो भन्दै खोज्ने हो भने हाम्रो गाँउघर, खोला खोल्साहरुमा फालिएका चाउचाउका खोलहरु, प्लास्टिकका बोतलहरु जिम्मेवार छन तर मात्रा र असरको हिसावले भने हजारौं गुणा जिम्मेवार ठुला खरबौं डलर कमाउने उद्योगहरु छन । अरबौं अरव पोल्टामा हाल्ने समाज र मानिसहरु मध्ये एक अमेरीकी, यसैको एक हिस्सामा पर्ने न्युयोर्कबासीहरुको नै शब्द पैंचो मागेर भन्ने हो भने न्युयोर्कको मेयर कामै नलाग्ने भए । त्यसो सुन्दै गर्दा काठमाण्डौंको मेयर बिद्यासुन्दरका सय दिनका सय योजनाको याद आयो । काठमाडौं र बिद्यासुन्दरसंग दाँज्न खोजेको त हैन तर यो सहरलाई मैले देखेदेखिको मात्रै कुरा गर्ने हो भने सफा र स्वच्छताको अवस्था निकै खस्केको छ ।

एक दिन न्युयोर्क सहरको म्यानह्याटनको झण्डै मध्यतिर पर्ने युनियन स्क्वायर पार्कको बेन्चमा बस्दै गर्दा एक रैथाने न्युर्योकेलीले लोखर्केलाई बदम दिदै गरेकी बृद्घालाई फत्फताउँदै कराएको शब्दहरु पनि याद आयो । तिनी भन्दैथिए, के तिमीले यो लोखर्केलाई बदम ख्वाउदैछौ भन्ठानेको ? तिमीले त यो सहर चलाउने भ्रष्ट मानिसहरु र प्लेग फैलाउने मुसाहरुलाई सपोर्ट गर्दैछौ । यति भन्दै तर्कदै गर्दा ति बदम छर्दै गर्ने बृद्घाले कति बुझिन र मैले कति बुझें । त्यो बेला यस्तो भनाई सुन्दै गर्दा अप्रिय लागेको भएतापनि आज आएर ति व्यक्तिको भनाई साँचो हुदै गइरहेको न्युर्योक सहरको सव वे ट्रेन स्टेसनहरुमा देखिने मुसाका बथानहरु, बोतल र प्लास्टिकको थुप्रो र जमेका पानीमा भन्किएका झिङ्गा र लामखुट्टेहरुले देखाउन थालेका छन । कयौं सुकिला मानिसहरुले फोहोरका पोकाहरु फोहोर हाल्ने भाँडा आफ्नै अगाडि हुँदाहुँदै छेउमा फाल्दै लम्केको दृष्यहरु दैनन्दिन देखिन्छन ।

न्युर्योक सहरको मुटु मानिने टाइम्स स्क्वायर्स र वरपरको दृष्यहरुले दिनरात ननिदाउने विश्वको उत्कृष्ट सहर भनेर चिनिएको यो सहर किन “गार्बेजको सहर” बन्दैछ । स्थानीय पत्रपत्रिकाहरुको हेडलाइनले भन्न थालेको छ ‘फोहोरको डङ्गुरको सहर अव हाम्रो रहर’ । यसले के भन्दैछ भने न्युर्योकको सान मानिने म्यानह्याटनको केन्द्र यस्तो फोहोरी बन्दैछ भने कसैको आँखामा नपरेका सहरका अन्य भागहरुको हालत कस्तो होला ? यसो भन्दै गर्दा सहरको सबै ठाँउ यही हालतमा छ भन्ने होइन तर अधिकांश भागमा यस्ता दृष्यहरु सामान्य हुन थालेका छन । कुनै बेला यही अमेरीकाको कुनै ठाँउ बिशेषको सरसफाइ र स्वच्छताको उत्कृष्ट व्यवस्थापन देखेर दङ्ग पर्दै राम्रा भावनाहरु पोखेको थिंए तर आज केही समयदेखि बसोवास गर्दै आइरहेको सहर देख्दा देख्दै नियमकानुन नमान्ने, असहिष्णु, जथाभावि फोहोर फाल्ने, ध्वनि प्रदुषण (एम्बुलेन्स र दमकलका चर्को स्वरहरु, उश्रृङ्गखलरुपमा हाँकेर ध्वनि आतंक मच्चाउने डर्ट मोटरसाइकलहरु, पुराना ट्रेनका लिकहरुबाट निस्कने कर्कश आवाजहरु, बाटो थर्काउदै अन्य यात्रुहरु वा पैदलयात्रीहरुको सातो जाने गरी गीत बजाउँदै हुइकिने गाडीहरु) गर्ने सहरको रुपमा अघि बढिरहेको पाइन्छ । आफ्नो अधिकारको प्रयोग गर्दा अरुको ख्याल राख्नुपर्छ नत्र दण्डित हुनुपर्छ भन्ने न्यायका सिद्घान्तहरु यतैतिरबाट सापटी मागी पढेको सम्झना आउँछ । मेरो अधिकार र मैले जे गरेपनि हुन्छ भन्ने म बादिहरुको संख्यामा बढोत्तरीको कारणपनि यी र यस्ता अफ्ठ्याराहरु झेल्न सर्वसाधारणहरु बाध्य छन ।

नगरपालिकाका कर्मचारीको आन्दोलन होस वा डम्पिङ्गसाइटको अव्यवस्थापन, जुनसुकै कारणहरु भएतापनि काठमाडौंको दिर्घरोगको रुपमा रहेको फोहोर व्यवस्थापन हामीले जीवनपर्यन्त देख्न भोग्न पर्ने देखिन्छ । बिभिन्न देशको उदाहारण दिइ अनेक बहानामा स्थायी समाधानहरु (मल वा मोहोर बनाउने कुरा) पन्छ्याउने काम सरकारी निकायहरुबाट नै भइरहेको छ । कयौं पल्ट फोहोरको थुप्रो छिचोल्दै हिंडनुपरेको सम्झना ताजै छ । कयौं नियम मिचेका घटनाहरु, कर्मचारीहरुले गर्नुपर्ने कर्तव्यबाट च्युत भएका अनुभवहरु छंदैछ, त्यस्तो बेला सोच्ने गरिन्थ्यो कि कुनै धनि देशमा यस्तो हुँदो हो त कस्तो सजायँ पाउथ्यो होला, कति जरिवाना तिर्न पर्थ्यो होला ! सुसासनले कसरी कठघरामा उभ्याउथ्यो होला । आज लाग्दैछ यी सबै एउटा मापदण्ड मात्रै हुन । नियम सबैले पालना गर्नु नै पर्छ भन्ने पनि लाग्न छोड्दैछ । यदि सबैले कडाइका साथ पालना गर्नैपर्ने हो भने न्युर्योक सहरको फोहोर उठाउने एउटा समय छ, कसरी फोहोर उठाउने भन्ने नियम र मान्यता पनि छ तर सधैं हामी के हेर्न बाध्य छौं भने तोकिएको समयमा फोहोर उठेको हुदैन, फोहोर थुपारेको ठाँउबाट पुर्णरुपमा फोहोर उठाइएको हुन्न र फोहोर फाल्नेले पनि फोहोर हाल्ने नियमीत झोलामा पोको नपारी जथाभावी छरपष्टरुपमा फालिएको देखिन्छ । यी दृष्यहरुले म जस्तो काठमाडौंको फोहोरदेखि आजित भएर धनि देशहरुमा कस्तो राम्रो व्यवस्थापन हुन्छ भन्दै आफ्नालाई गाली गर्ने मनहरुलाई झन बढी निचोरेको पाउँछु । फरक यत्ति हो कि यँहाका भित्ताहरुमा यहाँ फोहोर फाल्ने कुकुर अथवा गधा हुन भन्ने बाक्यहरु पढ्न पर्दैन ।
यति भन्दाभन्दै यो सहरले सहर सफा राख्नको लागी कयौं उपायहरु नअपनाएको भने होइन । फोहोरको वर्गिकरण गरी फोहोर जम्मा पार्ने प्रणाली । सड्ने, नसड्ने र फेरी प्रयोग गर्न सकिने (रिसाइकल) भिन्दाभिन्दै राख्नु भनेर फोहोर हाल्ने भाँडाहरु प्रसस्त रुपमा राखिएको देखिन्छ । कुनै पनि घरभित्र भान्छाका फोहोरहरु भिन्नै जम्मा गर्ने गरी व्यवस्थापन गरेको हुन्छ । सर्सर्ति हेर्दा यो नै राम्रो उपाय हो तर त्यसको पालना भयो कि भएन भन्ने सबैभन्दा महत्वपुर्ण मानिन्छ । सबैभन्दा समस्या नै यहिनेर छ । अधिकांसले फोहोर छुट्टयाएर नराख्ने, फोहोर उचित ठाँउमा नपु¥याउने र पुगेपनि राखिएको भाँडामा नहाल्ने, फोहोर उचित समयमा नउठ्ने र फोहोर उठाउने कर्मचारीहरुले त्यहाँ भएको फोहोर वा छरिएका फोहोरहरु सफासंग नउठाउने आदत नै यस सहर फोहोर देखिनुको मुख्य कारणहरु हुन ।
अर्को समस्या छ शौचालयको ।

सहरको जनसंख्या र आकारलाई हर्ने हो भने सार्वजनिक शौचालय निकै न्युन देखिन्छ । पार्क, सार्वजनिक स्थल वा पर्यटकीय स्थानहरुमा पर्याप्त सर्वसुलभ शौचालय नभएको कारण सहरबासी लगायत पर्यटकहरुले निकै सकस भोग्न परेको कुराहरु विभिन्न समाचार र सामाजिक संजालहरुमा समेत पढ्न पाइन्छ । कल्पना भन्दा पनि बाहिर लाग्ने तर बाटो हिंड्दा यदाकदा सडककै कुनाकप्चेराहरुमा निर्वाध पिसाव गरिरहेको दृष्यहरु सामान्य जस्तो लाग्न थालेको छ । पर्यटकहरुको समस्या एकातिर छदैछ त्यहि पर्यटकहरु बोकी सहरलाई चलायमान बनाउने ट्याक्सी, उवर र लिफ्ट गरी झण्डै एकलाखको संख्यामा रहेको सवारी साधनका चालकहरुको प्रमुख गुनासो नै सार्वजनिक शौचालयको पहुच नहुनु हो । यसको बिकल्पको रुपमा मानिसहरु बाध्य भई अस्वाभाविक रुपमा दिसापिसाव गर्न बाध्य भइरहेका छन । सहर झनै दुर्गन्धित बन्दैछ ।
यो सहर वरपर फोहोरलाई जम्मा गरी बिभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग गर्न मिल्ने बस्तु बनाउने थुप्रै प्रशोधन केन्द्रहरु छन । तर ति पर्याप्त छैनन । फोहोर जम्मा गरी प्रशोधनको लागी न्युर्योकबाट पेन्सलभेनिया, ओहायो र साउथ क्यारोलीनासम्म पुर्याउनको लागी सयौं मिलीयन डलर बजेट खर्च पनि गरीरहेको छ तर समस्या ज्युँ को त्युँ किन छ त ! त्यस्ता फोहोर प्रसोधनपछि उत्पादन हुने मिथेन लगायत अन्य रसायनिक पदार्थको व्यवस्थापन नहुँदा विशेष गरी पानी प्रदुषित हुदै गएको पाइन्छ । सहरमा विभिन्न प्रयोजनको लागी प्रयोग भएको पानीलाई फिल्टर गरी पुनः प्रयोग गर्नमिल्ने बनाउने प्लान्टहरु प्रसस्त छन । तर फिल्टर गरीएको पानीको बिकार बस्तुहरुको बिसर्जन फेरी त्यही न्युर्योक सहर भइ बग्ने नदिहरु मै हुने गरेकोले बिशेषगरी इष्टरिभरको पानीको प्रदुषण स्तर निकै खराब छ, उस्तै उस्तै छ हडसनको पानी । समुन्द्रसंग प्रत्यक्ष जोडिएका नदिहरु भएकोले कतै बगाएर लैजान्छ भन्ने बिकल्पले पनि काम गरेको देखिदैन । अर्को तर्फ सहरबासीलाई जाडोको बेला घर तातो पार्न प्रयोग गरीने ग्यास र बिद्युत उत्पादन गर्ने नदिकनारका ठुला ठुला प्लान्टहरुबाट बिसर्जित रसायनिक पदार्थहरु र गर्मीको बेला प्रयोगमा आउने वातानुकुलीत मेसीनहरुबाट उत्सर्जन हुने ग्यास र रसायन मिसीएको पानी पनि त्यही नदिहरु मै निर्वाधरुपले फालिनुले नदिको पानी निकै प्रदुषित छ । यी र यस्तै समस्याहरुको समाधानको लागी न्युर्योक सहर वरपरको पानी र जैविकतालाई पुर्नजिवन दिन कै लागी ‘बिलीयन ओएस्टर रेस्टोरेसन प्रोजेक्ट’ संचालनमा ल्याएको बर्षौं भएतापनि खासै प्रगति नभएको देखिन्छ । बागमतीमा अरबौं खर्च भइसक्दा पनि फोहोर उत्तिकै हुनुमा जसरी बागमतीमा मिसाइएका ढलहरु र नदि किनारका कलकारखाना प्रमुखरुपमा दोषि छन त्यस्तै जति ठुलो प्रोजेक्टसहरु भएपनि नदिको पानीमा बिसर्जित पदार्थहरुको पुर्ण रोक नभएसम्म पानी सफा गर्ने मनसाय पुरा हुने देखिन्न । उत्सर्जीत चिजबस्तु वा पदार्थहरु्को बिर्सजन त हुनै पर्छ । बिसर्जनले फेरी उही मानिसहरुलाइ नै पिरोल्छ भने त्यस्तो पदार्थहरुको किन उत्सर्जन गरिएको होला ? सायद यी प्रश्नहरुको पुर्णरुपमा चित्तबुझ्दो उत्तर कोहीसंग पनि नहुन सक्छ ।

न्युर्योक भन्दा तिन दोब्वर जनसंख्या भएको टोकियोको फोहोर व्यवस्थापनको उत्कृष्ट उदाहारण न्युर्योकदेखि काठमाण्डौंसम्म सबैका लागी उपर्युक्त हुने देखिन्छ । टोकियोमा प्रयोग भएको फोहोरलाई पुन प्रयोग गर्नमिल्ने सामग्री बनाउने आधुनिक प्रविधिले फोहोरबाट निर्मित सामग्रीहरुबाट सहरलाइ नै आवश्यक पर्ने निर्माण सामग्रीहरु, साजसज्जा र ठुलाठुला पार्कहरु र हरियाली टापुहरु निर्माणमा उल्लेखनिय योगदान गरेको पाइन्छ । आज चिन, कोरीया, सिगांपुर, थाइल्याण्ड र कयौं युरोपेली मुलुकहरु लगायतका दर्जनौं देशहरुले सोही रिसाइकल प्रबिधि र फोहोर नष्ट गर्ने Incinerator प्रविधि अपनाउन थालेका छन । विश्वका उत्कृष्ट प्रमुख सहरहरु आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा न्युर्योक भन्दा अगाडि देखिएका छन । उनिहरुले सहरको फोहोर व्यवस्थापनमा “Pay as you throw” भन्ने नीति अपनाएको पाइन्छ । जसले सहरको फोहोरको व्यवस्थापनमा न्युर्योकले खर्च गर्ने परम्परागत करको पैसा भन्दा भिन्नै कोषको व्यवस्था गरी फोहोर उत्सर्जन गर्नेहरुलाई नै जागरुक र जिम्मेवार बनाएको पाइन्छ । आजको बिज्ञान र प्रविधिले सकिन्छ भने यस्ता सहरहरुको फोहोरको उचित व्यवस्थापन गरौं हैन भने व्यवस्थापन गर्नै नसकिने अजंगका सहरहरु निर्माणको के औचित्य !

सुरेशराज पौडेल
उप्रा वाल्मीकि विद्यापीठ

सनातन वैदिक धर्म प्राचीन ऋषिमहर्षिद्वारा संस्कार गरिएको उत्कृष्ट धर्म हो । मानिस जन्मेपछि मर्दछ । जीवन रहेसम्म राम्रा काम गरेमा पूण्य र नराम्रो गरे पाप भोग्नुपर्दछ भन्ने पुराण र स्मृतिहरूमा उल्लेख पाइन्छ । मानिस जन्मँदा होस् या मर्दा विधिपूर्वक संस्कार गरिन्छ । असल संस्कार गरेर मात्र मनिस सुसंस्कृत हुने गर्दछ जुन कुरा आजीवन उसमा रहनुपर्छ ।
मानिस मरेपछि पनि और्ध्वदेहिक क्रिया (दहनदेखि सपिण्डीकरण) तेह्रौं दिनमा उत्तरपाथेय श्राद्ध सम्पन्न भएपछि वर्षदिनसम्मका मासिक श्राद्धहरू गरेर वर्ष दिनको वार्षिक श्राद्ध पूरा भएपछि पूर्णरूपमा प्रेतत्त्व निवृत्त भई मृतकले पितृलोकको यात्रा गर्दछ र आफ्ना पूर्व पितृहरूसँग गएर बस्न पाउँछ त्यसरी पितृपद प्राप्त गरेका पितृहरूले मात्र कर्ताले प्रदान गरेका कव्यवस्तुको भोग गर्न पाउँछ्न् र त्यही परम्परामा प्रत्येक मरेतिथिमा (क्षयाह) र पर्वमा श्राद्ध गरेर दिवंगत पितृहरूलाई खुसी पारिन्छ ।

श्राद्ध के हो ?

आफ्ना दिवंगत पितृहरूको सम्झनामा श्रद्धापूर्वक अन्न, जल, फूल, वस्त्रलगायतका विशिष्ट वस्तुहरू उचित समयमा सत्पात्रमा प्रदान गर्नु नै श्राद्ध हो । जसमा संस्कार गरिएका शुद्ध सात्त्विक व्यञ्जन, पक्वान्न, दूध, दही, घ्यु, फलफूल आदि वस्तुहरू पितृहरूको सम्झना गर्दै ब्राह्मणलाई दान गरिन्छ ।
संस्कृतव्यञ्जनाद्यं च पयोदधिघृतान्वितम् ।श्रद्धया दीयते यस्मात् श्राद्धं तेन प्रकीर्तितम् ।।

महामहोपाध्याय श्रीरुद्रधर पण्डितका अनुसार वेदोक्त मन्त्रद्वारा पात्रालम्भनपूर्वक ( तयार पारिएका विविध खाद्यपदार्थलाई छोएर )
पित्रादि देवताहरूको उद्देश्यका लागि द्रव्यत्याग विशेष कर्म नै श्राद्ध हो ।

श्राद्धं नाम वेदबोधितपात्रालम्भनपूर्वकप्रमीतपित्रादि उद्देश्यको द्रव्यत्यागविशेष : इति। (श्राद्धविवेक)

पार्वणश्राद्ध

पर्वणि यत् क्रियते तत् पार्वणम् अर्थात् औँसी वा पर्वको दिनमा गरिने श्राद्ध जसमा पिता, पितामह, प्रपितामह तथा मातामह, प्रमातामह,बृद्धप्रमातामह सपत्निकलाई पिण्ड दिइन्छ । यसमा पर्व भनेर चतुर्दशी, अष्टमी,औँसी र पूर्णिमा वा संक्रान्तिलाई लिइएको छ । महालय श्राद्धका छ वटा भेद रहेका छन् । तिथिनिर्णयअनुसार आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि शुक्ल प्रतिपदासम्म १६ दिन गरिने, आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि औँसीसम्म १५ दिन गरिने,पञ्चमी देखि चतुर्दशीलाई छोडेर औंसीसम्म दस दिन गरिने, अष्टमीदेखि चतुर्दशीलाई छोडेर औंसीसम्म सात दिन गरिने, दशमीदेखि चतुर्दशीलाई छोडेर औंसीसम्म पाँचदिन गरिने, चतुर्दशीलाई छोडेर मृततिथि एक मात्र तिथिका दिन गरिने गरी महालय श्राद्धका छ भेद बताइएको पाइन्छ । त्यसैगरी एकपार्वणक, द्विपार्वणक र त्रिपार्वणक गरी पार्वणश्राद्धका अन्य तीन भेदको पनि उल्लेख गरिएको छ । पितृहरूको मरण तिथिमा गरिने प्रतिसांवत्सरिक एकपार्वण, औँसी आदि ९६ श्राद्ध र नित्य श्राद्धहरू महालय अन्वष्टभिन्न श्राद्धहरू द्विपार्वणक, यिनीहरूमा सपत्निक पित्रादि तीनपुस्ता र सपत्निक मतामहादि तीनपुस्तासहित अन्वष्टका त्रिपार्णणक श्राद्ध हुन्छन्।

यावच्च कन्यातुलयोःक्रमादास्ते दिवाकरः।
शून्यं प्रेतपुरं तावत् वृश्चिकं यावदागतः।।(नि.सि.तृ. प.)
कन्या र तुला राशिमा सूर्य रहेको महालयमा सम्पूर्ण पितृहरू कर्ताका पितालाई अघि लगाई पितृलोक नै शून्य पारी आ आफ्ना तिथिका दिन सन्ततिहरूले पिण्डपानी दिन्छ्न् भनी बडो खुसी र उल्लाससाथ सन्ततिहरू बसेका घरवरपर तर्पण र पिण्डको आश गरेर घुमिरहन्छन् जब दुई दिनअगाडि कर्ताले पवित्र भएर ब्राह्मण निमन्त्रणा गर्दछ तिनै ब्राह्मणका शरीरमा प्रवेश गरी पितृहरू श्राद्धभूमिमा पुगी कर्ताले दिएको तर्पणको जल र पिण्ड प्राप्त गरेर तृप्त हुन्छ्न् र आशीर्वाद दिएर विदा हुन्छ्न् ।

आयु : प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च ।
प्रयच्छ्न्तु तथा राज्यं पितर: श्राद्धतर्पिता: ।।( मार्कण्डेयपुराण)
अर्थात् पितृहरू तृप्त भई खुसी भए भने आयु , असल सन्तान, ऐश्वर्य, विद्या, स्वर्ग , मोक्ष , सुख , र उचित भूमि प्रदान गर्दछन् भन्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ ।
पर्व श्राद्ध अर्थात् पार्वण (सोह्र श्राद्ध, महालय श्राद्ध) श्राद्धमा विश्वेदेवको महत्वपूर्ण स्थान छ । दक्षकी पुत्री विश्वाका गर्भबाट उत्पन्न दश देवताको एक गण नै विश्वेदेवहरू हुन् । भिन्न भिन्न श्राद्धमा यिनको भिन्न भिन्न नामले पूजा हुन्छ ।

पुरुरवाद्रवौ चैव पार्वणे समुदाहृतौ । (निर्णयसिन्धु) पार्वणश्राद्धमा पुरुरव र आद्रव नाम गरेका विश्वेदेवको पूजा गरिन्छ । वसु,रुद्र र आदित्य पितृश्राद्धका देवता हुन् (वसुरुद्रादितिसुता पितरः श्राद्धदेवताः) भनी याज्ञवल्क्यस्मृतिमा उल्लेख गरिएको छ ।

चन्द्रमान-अनुसार आश्विन कृष्ण पक्षलाई पितृपक्ष वा लोकप्रचलनको भाषामा सोह्र श्राद्ध भनिन्छ। किनभने एक पक्षमा १५ तिथि हुने भए पनि तिथिको घडीपला घटबढ हँदा भाद्र शुक्लपूर्णिमादेखि आश्विन औँसीसम्मका १६ तिथिको समूहलाई महालय भनिन्छ । यही महालयमा गरिने श्राद्ध भएकाले यस श्राद्धलाई महालय श्राद्ध र बोलचालको भाषामा सोह्र श्राद्ध भनिएको हो। विशेषत: कन्यायां अर्क:, कन्या राशिमा (आश्विन महिनामा सूर्य प्रवेश गरेको) सूर्य संक्रमण भएको आश्विन कृष्ण पक्षमा गरिने श्राद्ध नै महालय श्राद्ध हो ।कन्या राशिले युक्त पक्ष अत्यन्त पूण्य मानिएको छ । य कन्यकान्वित पक्ष सोत्यन्तं पूण्यमुच्यते । । आफ्ना पितादेखि माथिका तीन पुरुष अर्थात् पितृ, पितामह, प्रपितामह (बुवा, हजुरबुवा बुढाहजुरबुवा ) र मावलीतर्फका मातामह , प्रमातामह र वृद्धप्रमातामह (हजुरबुवा बुढाहजुरबुवा र जिजुबुवा ) को उदेश्य गरेर गरिने श्राद्ध पार्वण श्राद्ध हो । (त्रिपुरुषोद्देशेन यत्कृयते तत्पार्वणम्)
त्रीनुद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वणं मुनयी विदु : । (कालमाधवीय शातातपको वचन)
यसैगरी देवतालाई स्वाहापूर्वक वस्तु अर्पण गरिन्छ भने पितृलाई स्वधाको वचन प्रयोग गरिन्छ । यसैगरी देवकार्यमा भावको प्रधानता हुन्छ भने पितृकार्यमा वचनको प्रधानता रहने गर्दछ । त्यसैले पितृकार्यका निम्ति वचनमा विशेष ख्याल राख्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता छ ।

अक्ष्ययासनयोः षष्ठी द्वितीयावाहने तथा ।
अन्नदाने चतुर्थी स्यात् शेषा सम्बुद्धयस्मृता ।।
अर्थात् पितृलाई अक्षयोदक र आसन प्रदान गर्दा षष्ठी विभक्तिको प्रयोग गर्नु पर्दछ । यसैगरी पितृलाई आवाहन गर्दा द्वितीया विभक्तिको प्रयोग गर्नुपर्दछ । अन्नदान अर्थात् सिदा दान गर्दा चतुर्थी विभक्तिको प्रयोग गरिन्छ भने अन्य कार्यमा सम्बोधनको प्रयोग गर्नुपर्ने शास्त्रमा बताइएको छ ।

श्राद्धाधिकारी

जुन व्यक्तिको मरण हुन्छ उसका मरणपछिका प्रत्येक एकोदिष्ट र पार्वणश्राद्ध औरस ( सवर्ण विवाहित स्त्रीको पुत्र) पुत्रले सत्कार र समन्त्रक गर्नुपर्दछ ।
मातु : पितु : प्रकुर्वीत संस्थितस्यौरस : सुत : (नि.सि.तृ.प. पृ.५७० )पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यं वै कारयेत् स्वधाम् । (धर्मसिन्धु तृ.प.उ.) औरसपुत्रका अभावमा, नाति,पनाति,पुत्रिकापुत्र(छोरीको छोरो) पत्नी, दाजुभाइ, भतिज, पिता, माता, बुहारी, बहिनी, भान्जा, सपिण्ड दाजुभाइ, सगोत्र दाजुभाइ,समानोदक दाजुभाइ,सवर्ण सगोत्रमध्ये पहिलाका अभावमा क्रमशः पछिपछिका कर्तालाई श्राद्ध गर्ने अधिकार हुन्छ भनिएको छ ।

श्राद्धकर्ता र ब्राह्मण

अक्रोधनै: शौचपरै: सततं ब्रह्मवादिभि: ।
भवितव्यं भवद्भिश्च मया मया च श्राद्धकर्मभिः
कुनै पनि देव र पितृकार्यमा धार्मिक नियम र अनुशासनको पालना मुख्य मानिन्छ । आचारमा रहेर गरिएको कार्य सफल पनि हुन्छ श्राद्धमा पनि नियमको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ ।श्राद्ध कर्ता आफ्ना पितृको श्राद्धभन्दा अगिल्लो दिन नङ् कपालदारी काटेर स्नान गरेर एकभक्त बस्नुपर्दछ ।भूमिमा सुत्नु , सत्य बोल्नु अभक्ष वस्तु भक्षण नगर्नु , तेल नघस्नु , र शौचाचारमारमा रहनु, क्रोध नगर्नु ब्रह्मवादी बन्नु, ब्रह्मचर्यमा रहनुपर्दछ । कुन उपायले पितृहरूलाई तृप्त पार्न सकिन्छ भनेर चिन्तन गर्नुपर्दछ । श्राद्धमा कस्ता ब्राह्मण पुज्ने वा कस्ता ब्राह्मणलाई दान दिने भन्ने कुरा पनि बुझ्न जरुरी छ । शास्त्रमा विशिष्ट गुण भएका ब्राह्मणहरू श्राद्धमा बोलाई श्राद्ध गराउनुपर्ने र दान गर्नुपर्ने उल्लेख छ।

अग्र्य : सर्वेषु वेदेषु श्रोत्रियो ब्रह्मविद्युवा
वेदार्थविज्ज्येष्टसामा त्रिमधुस्त्रिसुपर्णक : ।।
स्वस्रीयऋत्विग्जामातातृयाज्यश्वशुरमातुला :
त्रिणाचिकेतदौहित्रशिष्यसंबन्धिबान्धवा : ।।
कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठा : पञ्चाग्निर्ब्रह्मचारिण :
पितृमातृपराश्चैव ब्राह्मणा : श्राद्धसंपद : ।। (याज्ञवल्क्यस्मृति : आचाराध्याय२१९- २२१

श्राद्धकाल

मानव जीवनमा समयको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ ।गर्भाधानदेखि अन्त्य क्रियासम्मका हाम्रा हरेक कर्महरूमा आ-आफ्नो महत्त्व रहन्छ ।कुनै पनि कार्य गर्दा समयको सुक्ष्मदेखि स्थुल अवस्थाको ख्याल गरेर गरिएको कर्मले नै सार्थकता दिन्छ । हाम्रा ऋषिमहर्षिहरूले शास्त्रमा श्राद्ध गर्ने कालको उचित किसिमले वर्णन गरेका छन् । त्यसैले कुन श्राद्ध कुन समयमा गर्ने भन्ने कुरा स्मृतिहरूमा स्पष्ट उल्लेख पाइन्छ ।
आमश्राद्ध र वृद्धिश्राद्ध पूर्वाह्ण वा प्रात : कालमा , एकोदिष्ट र सपिण्डीकरण श्राद्ध मध्याह्न कालमा अनि पार्वणश्राद्ध (सोह्र श्राद्ध) अपराह्ण कालमा गर्नुपर्ने कुरा शास्त्रीय मान्यता छ । त्यसैले एकोदिष्ट मध्याह्नमा गर्नुपर्ने र पार्वण अपराह्णमा नै गर्नुपर्ने देखिन्छ । आमश्राद्धं तु पूर्वाह्ने एकोदिष्टं तु मध्यत : ।
पार्वणं चापराह्ने तु प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् । (हारित )
पूर्वाह्ने मातृकं श्राद्धमपराह्ने तु पैतृकम् ।
एकोदिष्टं तु मध्याह्ने प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् ।( कात्यायन परिशिष्ट )
महालयश्राद्धस्य षोडशदिन करणासंभवे कार्तिकदर्शे कार्यम् ।( प्रयोगपारिजात )
तत्राप्यसंभवे वृश्चिकसंक्रान्ते : प्रागेव कर्तव्यम् । (प्रमाणभाष्कर )
आश्विन शुक्ल पञ्चमीसम्म पनि गर्न सकिएन भने गाईतिहारे औंसीमा पितृश्राद्ध गर्ने विधान रहेको पाइन्छ । यदि यो समयमा पनि अबरुद्ध भएमा मङ्सिर संक्रान्तिसम्ममा तिथि र योग जुराएर गर्नुपर्दछ ।

निष्कर्ष;

त्यसैले देवता दिन्छन् पितृ हर्छन् भन्ने हाम्रो समाजमा प्रचलित भनाइ पनि छ । तसर्थ आफ्नो क्षमताअनुसार आफ्ना दिवंगत पितृहरूलाई खुसी पार्नु प्रत्येक सन्ततिहरूको परम कर्तव्य हो । आफ्ना पूर्वजहरूको योगदानको सम्झना गर्दै र हामीलाई सत्कर्मपथमा हिँडाउन प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा गरेको सत्प्रेरणाको सम्मान गर्दै यथा काल, वस्तु, मनवचन र कर्मले श्रद्धापूर्वक पार्वणश्राद्ध अवश्य गर्नुपर्दछ । “श्रद्धया दीयते यत् तच्छ्राद्धम्” विना श्रद्धा श्राद्ध हुँदैन ।श्रद्धा नराखी गरिएको कर्मको कुनै फल हुँदैन ।

कुमार न्यौपाने, न्युयोर्क

अमेरिकीहरु मध्येपनि न्युयोर्कबासीले साइनाई वा माउन्ट साइनाई सुन्ने बित्तिकै एक सुबिधा सम्पन्न अस्पताल भनिहाल्छन । झट्ट सुन्दा माउन्ट फुजी जस्तै लाग्ने यो नाउँ जापानीज हो कि जस्तो पनि लाग्छ । तर इजरायलीहरुमा पनि जुइसहरुले न्युयोर्कमा आफुहरुलाई उपचारको मामलामा तत्कालीन समयको राज्य र समाजले अन्याय गरेको ठानेर स्थापना गरेको अस्पताल हो ‘माउन्ट साइनाई’ । यो त अस्पतालसंग जोडिएको बिषय भयो, तर साइनाई पर्वत र साइनाई प्रायद्घिप बाइबलकालको कथासंग जोडिएको ठाँउ (प्राचिन र हाल इजिप्टको सिमाना भित्र पर्ने सबैभन्दा अग्लो भु­भाग) हो, जहाँ मोसेस गुरुले दश कमाण्डमेन्ट् (मन्त्रहरु) प्राप्त गरेको ठाँउ भनेर बाईबलको कथनले भन्छ, त्यसैले जुइसहरु यो भु­भाग वा पर्वतलाई आफ्नो धर्म र संस्कारसंग जोडिएको पबित्र भूमी मान्दछन् । त्यसैले होला, यो भूभाग भौगोलिक रुपमा इजिप्टको भएतापनि इजराइलीहरुले न्युर्योकमा यो नाँउलाई आफ्नो पहिचान बनाएका छन ।
उत्तर अफ्रिकी मुलुक इजिप्टको एसियामा पर्ने उच्च पर्वतीय भु­भाग साइनाई प्रायद्वीप इजरायलीहरुका लागि धार्मिक आस्था संगसंगै किन राजनीतिक र सामरिक रुपमा महत्वपुर्ण छ भन्ने कुरा अहम हो । प्राचिन इजिप्ट, रोमन, अट्टोमान, बेलायत र इजराइलको कब्जामा रहदै हुदै पुर्ववर्ति मुलुकमै गाभिन पुगेको भूभागको नाउँ किन न्युयोर्कमा र जुईस समाजमा चर्चित छ भनि हेर्दा धर्म र धार्मिक आस्था बलियो देखिन्छ । यस भु­भागलाई थुप्रै मुलुकहरुले सयौं बर्षसम्म कब्जा गरे तर सबैभन्दा कम समय कब्जा गर्ने इजराइलको नै यस नाउँमा किन प्रभुत्व भयो ? पक्कै पनि त्यो थियो धार्मिक आस्था… बाईबल, मोसेस र साईनाइ प्रायद्घिप ।
इजिप्टको नासेरले स्वेज नहरलाई राष्ट्रियकरण गरेपछि उत्पन्न विवाद र संघर्षमा बेलायत, फ्रान्सलाई नजिकबाट सैनिक सहयोग गर्ने इजरायलको सेनाले ६ दिने युद्घ मै इजिप्टलाई हराई प्रायजसो प्रायद्घिपमा कब्जा गर्छ । प्रायद्घिप पट्टिको नहरको भाग र महत्वपुर्ण भुभाग इजराइलको हातमा गएतापनि इजिप्ट अन्ततः सन्धि मार्फत युद्घमा गुमाएको सम्पुर्ण भूभाग फिर्ता लिन सक्षम हुन्छ । युद्घको तत्काल अन्त्य भएतापनि इजराइल र इजिप्टलाई स्वेज नहर, भु­मध्यसागर र लाल सागरको पानीमा कसरी आफ्नो प्रभुत्व राख्ने भन्ने चाहानाले सधैं पच्छ्याइरहेको देखिन्छ । एकले प्राचिन कालदेखिको भोगको हिसाव निकाल्छ भने अर्कोले हाम्रो धार्मिक पवित्र भूमी भन्छ । बास्तवमा साइनाई प्रायद्घिपको अधिपत्यको मुल कुरा धार्मिक आस्था संगसंगै स्वेज नहर, नहर मार्फत हुने व्यापार र त्यस क्षेत्रमा आफ्नो शक्ति स्थापीत कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने होड नै हो । इजराइल भु­मध्यसागरलाई कसरी मृतसागरमा जोड्ने र अर्को नयाँ नहर मार्फत अकावाको खाडी हुदै लालसागर छिर्न र हिन्दमहासागरमा आर्लने बाटो खोज्दैछ । यो बाटो भनेको स्वेज नहरको बिकल्प हो जसले त्यस भेगको पानीमा इजिप्टको एकल प्रभुत्वलाई धावा बोल्छ । इजिप्टसंगको इजरायली बेमेलको गुह्य कुरा यसै साइनाई प्रायद्घिपको माउन्ट साइनाई क्षेत्र (जुन स्वेजनहरसंग पनि जोडिन्छ) र यस क्षेत्रमा रहेको खनिजहरु पनि हुन ।
विश्वमा विगतका केही सताब्दी जमिनको लागि संर्घष भयो, त्यसपछि सुन लगायतका धातुहरु, तेल, प्राकृतिक ग्याँस (हालसम्म कायमै छ) र केही दशकदेखिको संघर्ष सामुन्द्रिक पानी, नहर (जलमार्ग) हरुमा भयो, हुदैछ र जलवायु परिवर्तनसंगै पानीको चक्रीय प्रणालीमा आएको उतारचढावले स्वच्छ पिउने पानी नै अबको चरम संर्घषको युग हुने देखिन्छ । यसरी हेर्दा पृथ्वीको भु­भागको दुइतिहाई भागमा पानी भएतापनि बिभिन्न तहमा पानी मै यत्रो संर्घष भइरहेको छ र हुदैछ ।
यी त भए प्रायद्घिपमा प्रत्यक्ष देखिएका र दावी गरीएका देशहरुको खरो स्थिति र कारणहरु । तर साईनाइ प्रायद्घिपमा पछिल्लो समय आँखा गाड्ने तेश्रो पक्ष पनि छ, त्यो हो आई एस आई, इस्लामिक ब्रदरहुड आदि । एकातिर इजिप्टको मुख्य भु­भागबाट स्वेज नहरले छुट्ट्याएको यस प्रायद्घिपसंग इजिप्टको सस्ंथापन पक्षको विगतको कमजोर उपस्थिति र प्रायद्घिप बिवादपछिको शान्ती सम्झौता अनुसार सन्तुलनमा आएको इजरायल एक हिसावले थन्किएको मौका छोपि विश्वमा इस्लामको बलियो धार्मिक राज्य बनाउन उग्ररुपमा आइरहेको आई एस आईको इराक, अफगानिस्तान र सिरीयामाथिको प्रयासपछि यस त्रिकोणीय भुभागमा आँखा गडेको छ । यसै मौकामा यस त्रिभुज आकारको भूमीमा त्रिपक्षीय द्घन्द देख्न सकिन्छ । इस्लामिक उग्रवादीको उपद्रो र हस्तक्षेपलाई तह लगाउन इजिप्ट उक्त प्रायद्घिपमा सैनिक संख्या र ट्याङ्करहरु थप्न खोज्छ तर स् गर्न इजरायलको चर्को बिरोध खप्नु परिरहेको छ । साइनाई प्रायद्घिपको बिवाद समाधानको लागि गरिएको शान्ति सम्झौताले इजिप्टलाई त्यहाँ थप सैन्यकरण गर्न रोक्छ । तर यी दुई देशको बिवाद र सन्धिको प्रावधानहरुले गर्दा आई एस आईले बीचमा खेल्दै आफ्नो प्रभाव बढाउदै लगेको देखिन्छ । स्पष्टरुपमा भन्दा सन्धिले दुबै देशहरुलाई सैनिक गतिविधि गर्न रोकेको छ ।
नेपाल र भारतको बिषयवस्तु दुरुस्तै नभएपनि आफ्नो भूभाग प्रतिको बेवास्ता र कमजोर उपस्थितिले कालापानीको बिषय चोटिलो बन्दै गएको छ । देशको छिमेकीहरुको चरित्रहरुको कुरा गर्दा यथेस्ठ प्रमाण हुदाहुँदै पनि नेपाल कालापानीको भूमीबाट पाखा लागिरहेको अवस्था देखिएको छ । कुनै समयको अफ्ठ्यारो परिस्थिति बुझि मित्र ठानेर आफ्नो भूमी नै अरुलाई दिंदा अथवा राष्ट्रको सिमानासंग खेलाची गर्दाको पाठ नेपालले कालापानीबाट सिक्दैछ । चीनसंगको युद्घ, नेपालसंगको मित्रता तर आज चीनसंगको सहकार्यमा उ बेलाको मित्र नेपालको सहयोगलाई दुत्कार्दै त्यही मित्रको भूमी हस्तक्षेप गर्नपछि नपर्ने छिमेकीहरु खोज्न टाठा जानै पर्दैन । यस्तै यस्तै घटनाहरु र बिवादहरुले विश्वका अधिकांस देशहरुबीच बैमनस्यता कायमै छ । युरोप, अमेरिकीहरु भने केही दशकदेखि भूभाग हडप्ने युद्घभन्दा अर्थको लडाईं लड्न उद्दत छ । आजको बिश्वमा जोसंग पैसा छ, उसैको प्रभुत्व देखिन्छ । मध्यपुर्व, दक्षिण एसियाका देशहरु भने अझैपनि भु­भागलाई महत्व दिइरहेका छन । विश्वको दोश्रो आर्थिक शक्ति चीनको पहिलो प्राथमिकता अर्थ नै भएतापनि भारतसंगको भुमी बिवाद भने छिट्टै टुङ्गयाउने पक्षमा देखिदैन । तिव्वत, हङ्गकङ्ग, मकाउ हुदै ताइवानसंगै दक्षिण चीन सागर र बिस्तारै हिन्दमहासागरमा पुगेको चीन आर्थिक, सामाजिक र सामरिक हिसावले सबल बन्दै सबै आफ्नो पक्षमा पार्ने दाउमा छ ।
मानव आफुलाई जैविक प्राणी हुँ भन्ने सत्यलाई मान्न तयार छैन जस्तो लाग्दैछ । आफुलाई सच्याई, आफैद्वारा सिर्जीत प्रदुषण रोक्न र जलवायु परिवर्तनले भविष्यमा पार्ने पिउने पानीको चरम समस्यासंग जुध्नुको सट्टा मंगल र शनिग्रहतिर पानी खोज्दै भौतारिंदै हिंड्नु मुर्खता सिवाय के होला र ?
न्युयोर्कको माउन्ट साइनाई अस्पतालदेखि साइनाई प्रायद्घिप हुदै भारत, पाकिस्तानको कश्मीर र चिनको उइघुर इलाकाहरु पुग्दासम्मका बिषयहरु कतै न कतैबाट धर्म संगसंगै जोडिएको छ । हाल मेरो छिमेकमा रहेको माउन्ट साइनाई अस्पताल जुन परिस्थितिमा स्थापना भएतापनि आज गोरो, कालो, यो जात, त्यो धर्म नभनि मानवको उपचारमा तल्लिन छ, त्यसरी नै साइनाई प्रायद्वीप लगायतका तमाम सिमानाहरुको मामलो मिलोस । बिभिन्न धर्महरुको उद्गम उद्देश्यहरुलाई हेर्ने हो भने सबै स्वच्छ र चोखो पाउछौं । धर्म त एक उत्तम संस्कार न हो, यसलाई धमिल्याइ आफ्नो स्वार्थसिद्घ गर्नेहरु प्रति सबै सधैं सजग रहौं ।

– डा. बद्री पोख्रेल
अध्यक्ष, जयतु संस्कृतम्, नेपाल

सिक्ने सिकाउने परम्परा अर्थात अध्ययन अध्यापन मानव सभ्यतासंग जोडिएको विषय हो । बालक जन्मेदेखि नै हरेक क्षण केही न केही सिकिरहेको हुन्छ भने हामी उसलाई केही न केही सिकाइरहेका हुन्छौं । सिक्ने विषय र सिकाउने प्रविधिमा भने धेरै उतार चढाव आएको पाइन्छ । पढेर कहिल्यै पनि सकिन्न भन्ने विश्वास वनिसकेको छ । तर पनि हामी सिक्न र सिकाउन तड्पिरहेका हुन्छौं । बालकहरू विहानैदेखि गरुङ्गा झोला वोकेर दौडिरहेका हुन्छन् भने अविभावक र शिक्षकहरू सकेसम्म नयाँ नयाँ विषय सिकाएर वच्चा र विद्यार्थीहरूलाई जान्ने वनाउन उत्सुक हुन्छौं ।
सिक्ने विषय के हो ? यो जिज्ञासा स्वयंमा अमूर्त र अस्पष्ट छ । सिकेर कुनै पनि विषयको टुङ्गोमा पुग्न सकिन्न भन्ने जगजाहेर हुदाहुँदै पनि शिक्षक र अभिविभावक धेरै सिकाउन व्यग्र देखिन्छन् भने विद्यार्थीहरू उनीहरुकै निर्देशन मानेर गरुङ्गा झोला बोकी ज्ञान–सागर तर्ने अन्तहीन यात्रामा जुटेका हुन्छन् । कसले कति सिकाउन सक्छ र कसले कति सिक्न सक्छ– को अस्वस्थ प्रतिस्पर्धामा सिङ्गो शिक्षा क्षेत्र उत्रने गरेको यथार्थ अहिलेको संसारको शिक्षण परिपाटीले देखाएको छ । तर अल्वर्ट आइन्टाइन जस्ता विश्व विख्यात शिक्षाविद् एवं वैज्ञानिक भन्छन् – म कहिल्यै पनि विद्यार्थीलाई सिकाउँदिन तर विद्यार्थीले सिक्ने वातावरण वनाइदिन सधैं प्रयास गर्छु ।
उपाधि र ज्ञान गुरुकेन्द्रीत कि विद्यालय केन्द्रीत स्कूल, कलेज, विश्वविद्यालय, प्रशिक्षण केन्द्रहरुले दिने उपाधि र ज्ञानार्जन नितान्त भिन्न विषय हुन् । तर हाम्रो समाजमा त्यसलाई एकाकार गर्ने ढंगबाट यी दुई भिन्न विषयलाई वुझिने गरेको छ । कुनै एउटा विद्यार्थी वा एउटै पुस्तकले पनि संसारमा नयाँ प्रणाली र गति दिनसक्ने भएकाले उपाधि र ज्ञानका विषयमा अस्पष्टता रहने गरेको वुझिन्छ । इतिहास अध्ययनगर्ने र केलाउने हो भने प्राच्य शिक्षा परम्परामा गुरु केन्द्रित प्रणाली प्रमुख भएको पाइन्छ । ब्रह्मचर्यमा रहेर गुरुको सान्निध्य वा गुरुकुलमा वसेका विद्यार्थीहरू गुरु केन्द्रित (टीचर सेन्टर्ड० अध्ययन प्रणालीमा आवद्ध हुन्थे । ‘गुरुर्बह्मा गुरुर्विष्णु’ को आदर्श अवलम्वनगर्ने त्यो प्रणालीमा गुरु र गुरुको शिक्षण अभ्यासभन्दा वाहिर जाने सम्भावना हुँदैनथ्यो । कोही गइहालेछ भने उसले आश्रम छोड्नुपर्थ्यो । यसैले अनुशासन, विद्याको गहिराई, नीति र नैतिकताको आर्जन, गुरु, समाज र अविभावक प्रतिको श्रद्धा त्यसवेलाका शिक्षाका देन वा उपलब्धि थिए ।
भारतीय उपमहाद्वीपमा अंग्रेजी शिक्षा
भारतीय उपमहाद्वीपमा आधुनिक पाश्चात्य शिक्षाको सुरुवातको इतिहास हेर्दा भारतमा अंग्रेजको शासनहुँदा वेलायतको रसदपानीमा भारतीय शिक्षाप्रणाली वुझ्न आएका मैकालेले दक्षिण एशियामा पश्चिमी शिक्षाको वीजारोपण गरेका थिए । त्यसवेला वेलायतको साम्राज्य लगभग विश्वव्यापी नै थियो । सूर्यास्त नहुने देश भनेर वेलायतलाई बुझिन्थ्यो । त्यसवेलाको विश्वव्यापी पकडलाई वेलायतले अंग्रेजी शिक्षाप्रणालीमा लर्ड मेकाले जस्ता इमान्दार अनुयायीका माध्यमबाट फैलाउन सफल भयो । फलतः भारत (अहिलेको पाकिस्तान, वाङ्लादेश, म्यान्मार, भूटान, श्रीलंका) भर वेलायतमा वोलिने अंग्रेजी भाषाको प्रचार तीव्र भयो । एकातिर औरङ्गजेव लगायतका मुसलमानहरू सनातन वैदिक हिन्दु शास्त्रका कट्टर विरोधी थिए भने अर्कातिर दक्षिणपूर्वी एशियामा वेलायती अंग्रेजी शिक्षण प्रविधिको व्यापकता बढ्दो थियो । त्यत्ति नै समय र विषय पढाउने अंग्रेजी शिक्षकले पाउने पारिश्रमिकको एक चौथाई पनि भारतीय संस्कृति र संस्कृत पढाउने गुरुले पाउँदैनथे । नयाँ रोजगारी दिनुपर्दा पनि अंग्रेजी पढेकालाई ग्राह्यता दिने गरेकाले प्राचीन संस्कृत र सांस्कृतिक गुरुकुलीय पठन पाठन प्रणालीमा राम्रोसंग धक्का लाग्यो । पूर्वीय दर्शन र सनातन हिन्दुशास्त्रलाई उछित्तो खन्न मुसलमानहरूको समेत आड मिलिरहेकाले त्यसवेलाका भारतका प्रचलित गुरुकुलीय संस्कृत अध्ययन अध्यापनमा अवरोध सिर्जना भयो । संस्कृतका पुस्तक जलाउने, संस्कृत पठन पाठनगर्नेहरुलाई तिरस्कृतगर्ने, उनीहरूको आजीविका नै वन्द गरिदिने जस्ता औपनिवेशिक धर्महरु फैलिए पछि र रोजगारीमा प्रभाव पर्नथाले पछि गुरुकुलीय गुरुकेन्द्रीत पठनपाठन पद्धतिमा वादल लाग्यो । गुरुकूलहरु नै क्रमशः बन्द हुन थाले ।
त्यसैवेलादेखि गुरुकेन्द्रित प्रणालीबाट विद्यार्थी केन्द्रित अध्ययन प्रणालीवारे वकालत हुन थाल्यो । ज्ञान स्वस्फूर्त हुन्छ, विद्या गुरुले दिने भएपनि ज्ञान विद्यार्थीले नै लिने भएकाले प्रणालीको छनौटको अधिकार विद्यार्थीलाई नै दिनुपर्ने तर्क अघिसार्न थालियो । ‘निम्न क्षमताका शिक्षक गफ गर्छ, असल शिक्षकले वताउँछ, त्यो भन्दा योग्य शिक्षकले ज्ञान प्रदर्शन गर्दछ र सबैभन्दा उत्कृष्ट शिक्षकले विद्या आर्जनको निमित्त प्रोत्साहित गर्छ’ भन्ने विद्वान् अर्थर वार्डको भनाइ अनुसार असल शिक्षकले अध्ययनको वातावरण सम्भव वनाई दिन्छ तर शिक्षा विषयक छनौटका वस्तुहरु विषयवस्तु, प्रणाली, घण्टा, विद्यालय, शिक्षक आदिको निर्णय विद्यार्थीले नै गर्छन् भन्ने पद्धतिको स्थापना गरियो । ग्यालिलियोले भन्नुभए अनुसार ‘कसैलाई पनि केही सिकाउन सकिदैन, तर गुरुले विद्यार्थीमा रहेको क्षमतालाई उजागर मात्र गरिदिन्छन्’ । त्यही सोच, प्रणाली र पद्धतिलेगर्दा गुरुकेन्द्रित अध्ययन अध्यापन विद्यार्थी केन्द्रितमा गएर अडियो । गुरुकुलीय शिक्षापद्धतिमा झन धक्का पुग्यो ।
शिक्षा प्रणाली विषयक वहस
विद्या, शिक्षा र ज्ञानका वीचमा सामिप्य र पृथक्ता धेरै छन् । शिक्षा प्रणाली गुरु केन्द्रित र विद्यार्थी केन्द्रित कुन ठीक हो भन्ने वहसको पनि लामो इतिहास छ । यद्यपि गुरुकेन्द्रित वा विद्यार्थी केन्द्रित कुन प्रणाली उपयुक्त हो भन्ने विषयमा छलफल गर्ने यो सानो लेखको उद्देश्य होइन । यसलेखमा आधुनिक शिक्षा प्रणालीका विषय र अध्यययन अध्यापन पद्धति एवं मानव समाजले शिक्षा आर्जनमा गरेको समय, श्रोत र उपलब्धिवारे भने केही चर्चा गर्ने प्रयास गरिएको छ । आधुनिक गुरुकेन्द्रित प्रणालीबाट विद्यार्थी केन्द्रित प्रणाली शिक्षामा अवलम्वन गरिदै आएको विषयलाई आधुनिक शास्त्रीय मतबाट हेर्ने हो भने ह्युमेन रिसोर्स डेमेलोप्मेन्टमा उपयोग गरिएका म्याचिङ मोडेलले समयको माग र आवश्यकता अनुसार वस्तु (जनशक्ति वा अन्य) उत्पादन हुन्छ भन्छ भने हर्वर्ड मोडेलका अनुसार ‘वस्तु उपयोग गर्नेको माग अनुसार उत्पादन अघि बढाउनु पर्दछ’ । शिक्षा पद्धतिको छनौटमा पनि यो सिद्धान्त लागु हुँदैन भन्न सकिदैन ।
यद्यपि विद्यालय, शिक्षक र ज्ञानका वीचमा निकै ठूलो भिन्नता छ । विद्यालय शिक्षाले रोजगारी, आय आर्जन, परिवार पालन, आर्थिक सम्प्रभुता जस्ता विषयलाई लक्षित गरेको हुन्छ भने मानवीय ज्ञानले मानवीय मूल्य, मान्यता, संस्कार, आचरण, आचार, व्यवहारलाई लक्ष गरेको हुन्छ । भौतिक जगतको लागि विद्यालय शिक्षाबाट पाइने उपलब्धि धेरै नै महत्वपूर्ण हुन्छ, तरपनि समग्र मानवत्वको विकासमा मानवीय ज्ञानको भूमिका वढी ओजिलो हुन्छ । ‘ज्ञानीले गरेर देखाउने कुरालाई विद्यार्थीले शिक्षाको माध्यमबाट ग्रहणगर्छ’ भन्ने अरिष्टोटलको भनाईले पनि ज्ञानको गहिराइलाई विद्यालय शिक्षाको सतही ज्वारभाटाले भेट्टाउन सक्तैन भन्ने स्पष्टपार्छ । यद्यपि ज्ञान र विद्या एक अर्कामा आवद्ध हुन्छन् । ज्ञान वा शिक्षा आर्जनको अर्को पाटो त्यै ज्ञान वा शिक्षा आर्जनगर्ने माध्यम पनि हो । श्रुति परम्परामा गुरुले उच्चारण गरेका शब्द, लय, ध्वनिहरु विद्यार्थीले लिन सक्नुपथ्र्यो । ह्रस्व वा दीर्घ उच्चारण गरेर अर्थ फरक पर्ने विषयलाई राम्ररी वुझ्नु पथ्र्यो । त्यो पद्धति नै पछि चित्रलेखन, शंकेत प्रणालीका रूपमा विकसित भएका थिए । ताल, स्वर, हात मुख गोडाको शंकेतका माध्यमबाट शिक्षा दिने र लिने हुन थाल्यो । पछि त्यो प्रणाली पनि भित्ते लेखन, थाम वा दलिनमा लेख्ने हुँदै व्लाक वोर्ड, ह्वाइट वोर्ड आदिमा अवतरित भयो । त्यसैका विकसित रूप रंगीन कलम र रंगीन चित्र हुँदै मल्टी कलरका रूपमा फैलियो । त्यसपछि कम्प्युटर युग आयो । पावर प्वाइन्ट, एक्सेल, फोटो आदिका माध्यमबाट विद्याको विनिमय हुन थाल्यो । विद्यादानको ठाँउलाई ‘कमाउँ र फाइदा लिउँ’ ले ओगट्यो ।
कोरोनाकालको नयाँ अनुभव
कारोना भाइरसले अहिले विश्व आक्रान्तहुन थालेको दुई वर्ष हुन थालिसकेको छ । यसवीचमा शिक्षापद्धतिमा र शिक्षाप्रणालीमा चुनौतीहरु थपिएका छन् । विद्यालयमा विद्यार्थीहरु पठाउन अभिभावकहरु तयार छैनन् र उनीहरु आफ्ना बालबालिकाहरुलाई शिक्षाबाट विमुख गराउन पनि चाहदैनन् । कम्प्युटर शिक्षाको माध्यम पनि संसारमा सबैतिर सरल र सुलभ छैन । विशेषतः अल्पविकसित देशहरुमा यो समस्या झन भयावह बन्दै गएको छ । अनलाइन कक्षा सञ्चालन गरेपनि विद्यार्थी र शिक्षकका वीचमा सामीप्य नहुनाले गर्दा लजालु र प्रविधिमा अदक्ष विद्यार्थी सिकाइमा ठगिने अवस्था भएको छ ।
विद्यार्थी केन्द्रित पद्धतिको अवलम्वनले जरो गाडेपछि अध्यापन पद्धतिमा पनि पृथक्ता अनुभव हुन थाल्यो । विद्यार्थीलाई पढाउनु भन्दा गराउनु, देखाउनु, लगाउनु, जिम्मेवार वनाउनु तिर पाठन प्रणाली केन्द्रित हुन थाल्यो । सिर्जनात्मक सिकाइ, श्रव्यदृश्य, बौद्धिक कसरत, अतिरिक्त कक्षा र कक्षा वाहिरका सिकाइ, भूमिका, खेल पढाइमा उत्प्रेरणाको वातावरण (ष्टिमुलेटिङ्ग, टिचिङ्ग इन्भायोरेन्मेन्ट) जस्ता शिक्षणविधिहरू विकसित हुन थाले । ती विधिहरु पनि सहभागिता, प्रदर्शन, रिसाइटेशन, स्मरण वा यिनीहरूकै एक अर्का वीचको समायोजन जस्ता तरिकाबाट प्रयोगमा ल्याउन थालियो । जे भए पनि विद्यार्थीले सिक्ने र शिक्षकले सिकाउने कुरामा दुविधा छैन । तर सिक्ने र सिकाउने प्रणालीमा भने श्रुति परम्पराको युगदेखि कम्प्युटर युगसम्म आइपुग्दा निकैनै भिन्न्नता महसूस भैसकेको छ । फलतः गुरु केन्द्रित सिकाइ र विद्यार्थी केन्द्रित सिकाइका पक्ष विक्षहरू सतहमा छर्लङ्ग छन् । गुरुकेन्द्रित अवस्थाको अनुशासन, नैतिकता, मर्यादा, विश्वासलाई विद्यार्थी केन्द्रित प्रणालीबाट भोग्नु परेका अविश्वास, हत्या, कुण्ठा, अनुशासन हीनताले आत्मसात गरेका विषयलाई भने ज्ञान र शिक्षाका विज्ञहरूले जरैदेखि वुझेर उचित कदम चालिहाल्नु आवश्यक भएको छ ।
उपसंहार असल कुरा असल नै हुन्छ, चाहे त्यो पश्चिमी होस् वा पूर्वीय । अनुशासनहीन वनेर गुरुलाई गाली गलौच गर्ने, विद्यालयमा गुण्डागर्दी गर्ने, उपाधि पाइसकेपछि पनि सिलेवसले अपेक्षा गरेको शीप र दक्षता आर्जन नहुने, विदेशी विश्वविद्यालयहरुमा भर्ना गराउँन सकिने पाठ्यक्रमलाई प्रोत्साहन गरेर मौलिक संस्कृतिको उपेक्षा गराउने कुरा दीर्घकालमा पीडादायी हुन्छ । यस्तै विद्यार्थीको रुचि र क्षमताको वास्ता नगरेर लाद्ने र वाध्यपार्ने किसिमका पाठ्यक्रम र विधि पनि हितकारी हुँदैनन् ।

पुरुषोत्तम लम्साल [email protected]

आजको बसाई गत हप्ता विश्वसन्देशको यही कुनोमा ‘न्युजविकले नेपालमा किन जन्मायो मार्क्स ?’ शीर्षककै निरन्तरता हो । न्युजविकले प्रकाशन गरेको मदन भण्डारीको सरप्राइजिंग अन्तर्वार्तालाई लिएर नेपाली वामपन्थले मच्चाउने वा मच्चाइरहने हौवा र हल्लालाई न्युजविककै ‘ब्राण्ड’मा टेकेर उक्त विचार केलाइएको थियो । प्रकाशनको आकार र स्थानले स्वार्थ र प्राथमिकता पनि निर्धारण गर्दछ भन्ने मान्यतालाई सञ्चारविज्ञानको कोणबाट केलाउने बोल्डिंगको मतअनुसार हेर्दा पनि मदन भण्डारीको उक्त अन्तर्वार्ता कुनै संयोगभन्दा नियोजित (प्लान्ड पनि र प्लान्टेड पनि) कन्टेन्ट रहेको दावी गर्न सकिन्छ । मदन भण्डारीको त्यति ठूलो अतिरञ्जना (अस्वाभाविक बढाईचढाई) गर्ने न्युजविकले उनको निधन (१५ मे, १९९३) भएको एक हप्तापछि (२७ मे, १९९३) छापिंदा कुनै ‘बाल’ दिएन । यस्तो अवस्थामा प्रकाशनको कभरेजको कन्ट्युनिटी र फ्रिक्वेन्सी अध्ययन गर्नेहरुले न्युजविकले छापेको मदन भण्डारीको अन्तर्वार्ताभित्र पर्याप्त सूचना र स्वार्थ मात्र देख्छन् वा भेट्छन् । मदन भण्डारीलाई माक्र्स बनाएर दक्षिण एसियाको वाम ध्रुवमा घुएँत्रो हानेको न्युजविकभित्र आजको मितिसम्म पनि मदन भण्डारीको बिस्तृत अर्काइभ भने छैन वा भेटिदैन ।

रुसी धूरीको जयगान;

शक्तिशाली देशहरुका मुख्य प्रकाशन सत्ताको आँखा र कान दुबै हुन् र हुन्छन् भनेर पहिल्यै भनिएको छ । यस्तो अवस्थामा ‘सबै कम्युनिष्ट जासुस र सबै कम्युनिष्ट राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि खतरा’ देख्ने अमेरिकी चरित्रलाई नै आधार नीति मान्ने न्युजविकले मदन भण्डारीको देवत्वकरण गर्नु नेपाली वामपन्थका लागि अस्वाभाविक उपलब्धी होला तर तात्कालीन रुसी मामिलामा केन्द्रित रहेर अध्ययन गर्नेका लागि उक्त अन्तर्वार्ता अचम्म लाग्दैन । किनकि, देश र विश्वका लागि नयाँ विचार भन्दै रुसमा मिखायल गोर्वाचोभले पेरेस्त्रोइका घोषणा गर्दा अमेरिकी सञ्चार माध्यमहरुले गोर्वाचोभलाई ‘पुनर्जागरण र पुनसंरचनाका आर्किटेक्ट’ घोषणा गरेकै हुन् । ‘साम्यवादी विचारको पुनव्र्याख्या गर्न पेरेस्त्रोइकालाई लचक दृष्टिकोणसहितको मियो’ स्वीकार गर्ने न्यूजविकले नेपालमा मदन भण्डारीको विचार र कार्यक्रमलाई पनि समान ब्याख्यासहित विश्लेषण गरेको देखिन्छ । किनकि, अन्तर्वार्ता मदन भण्डारीलाई पश्चिमा लोकतन्त्रको आधारभुत शर्तहरुमाथि प्रतिवद्धता (कमिटमेन्ट) व्यक्त गर्ने वा गराउने वा गरेको शैलीमा मात्र प्रकाशन भएको देखिन्छ ।

लक्ष्य के हो ? खुल्लापनसहितको उदार प्रजातन्त्र

मार्ग के हो ? जनताबाट चुनिएर वा निर्वाचनबाट ।
गोर्भाचोभ निर्देशित सामाजिक खुल्लापन सम्बन्धि ग्लासनोस्तको अवधारणा र मदन भण्डारीकृत भनिएको जनताको बहुदलीय जनवादको अवधारणामा तात्विक भिन्नता भेटिंदैन । राजनीति, सँस्कृति, बौद्धिकता, सञ्चारमा राज्यको नियन्त्रण संकुचित बनाउँदै पक्षपोषण गरिने उदारताको ग्लासनोस्तको आत्मा जबजमा दुध र पानी जसरी घोलिएको छ भने असीको दशकदेखि नै गोर्वाचोभलार्य उचाल्दै आएको न्युजविकले मदन भण्डारीलाई स्थान दिनु उल्का खस्नु होइन । किनकि, न्यजविकको अर्काइभमा वाक तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सूचना स्वतन्त्रता, नागरिकलाई सार्वजनिक बहसको अनुमति, उपभोक्तवादको प्रवर्धन, गुणस्तरीय जीवनको वकालतमा जहाँजहाँ गोर्वाचोभ उभिएका छन् त्यहाँत्यहाँ न्युजविकको जोडदार समर्थन भेटिन्छ । अब अमेरिका र पश्चिम युरोपले घनिभुत विचार मान्दै आएको ‘प्रगतिशील उमेदवारहरुमार्फत पार्टीको कायाकल्प बदल्ने’ घोषणासहित ‘संस्थागत तथा नीतिगत सुधारको योजना गरी मतको रक्षा र मतपत्रको सुरक्षा’समेत गर्ने लाइन स्पष्ट गरिदिएपछि न्युजविकले खोजेको स्थानीय पात्रमा मदन भण्डारीबाहेक अरु को हुनसक्थ्यो ? ‘स्थानीयमा बहुदलीयता र केन्द्रमा बहुदलीयता’लाई धार र धारा बनाएपछि ठ्याक्कै कित्ताकाट भएको नेपाली वामपन्थमा न्युजविकले खोजेको र पछ्याएको सबैभन्दा योग्य उमेदवार नै मदन भण्डारी थिए मिडियाको कोणबाट ।

‘निश्चित मुद्दामाथि यथासक्य सार्वजनिक चर्चा र जनतासम्म सूचना प्रवाह गर्ने अभिभारा’को ग्लासनोस्तको मर्मलाई मदन भण्डारीले टनकमुर मुद्दामा सफलतापूर्वक लागू गरेको देखिन्छ । क्षेत्रीय तथा स्थानीय संगठनमा समेत चुनावको कार्यक्रम लागू भएपछि पार्टी निर्देशित परिवर्तन र पार्टीको प्रजातान्त्रिकरण हुनु र देखिनु स्वभाविक हुन्छ । सामाजिक वा राष्ट्रिय संरचनाहरुबाट पार्टीको सर्वोच्चता अस्वीकार हुँदा मात्र पश्चिमा सञ्चारले लोकतन्त्र र लोकतान्त्रिक देख्ने हो । त्यसैले २०४६ सालको जनआन्दोलनअघि जसरी नेपालको वामपन्थी ध्रुवीकरणको कित्ताकाट भएको थियो, त्यही बिन्दुबाट नेपालको राजनीतिमा मदन भण्डारीको आक्रामक उदय र शान्त अवसान भएको भेटिन्छ । आक्रमक उदय किनभने प्रतिबन्धित राजनीतिमा मदन भण्डारीको छवी निर्माण भइसकेको भेटिदैन । २०४४ सालदेखि सोभियत संघलाई हेर्ने तात्कालीन मालेको दृष्टिकोणमा जसै ठोस र स्पष्ट परिवर्तन आउँछ र माओ विचारधारालाई परित्याग गरेर सोभियत संघलाई समाजवादी मान्यता प्रदान गरिन्छ, त्यहाँबाट मदन भण्डारीको राजनीतिक दौडले गति लिएको भेटिन्छ । (त्यो बेला मोहन विक्रमको मसालबाट फुटेर मोहन बैद्यले नेतृत्व लिएको मशाल जसको नेतृत्व सेक्टर काण्डपछि प्रचण्डको पोल्टामा गयो, निर्मल लामाको चौथो महाधिवेशन वा चौम र रुपलाल विश्वकर्माको सर्वहारा श्रमिक संगठन देखि भारतबाट फुत्तै आएर जनआन्दोलन संघर्ष समितिको बाटो हुँदै पञ्चायतविरोधी आन्दोलनमा जोडिएका बाबुराम भट्टराईहरु चीनियाँ धारको नेतृत्व गर्ने समूहमा पर्दथे भने मनमोहन अघिकारीदेखि साहाना प्रधान हुँदै मदन भण्डारी, झलनाथ खनाल, माधवकुमार नेपाललगायतले रुसी धारको कित्ता सम्हाल्थे । नेपाली वामपन्थमा चिनियाँ धार र रुसी धारबीचको घर्षणको अलग पाटो छ जहाँ एउटा धार कमजोर हुँदा अर्को धार फँडा फिजाउँदै जाग्छ र यस्तो घर्षणको निश्चित आवृत्ति रहेको भेटिन्छ । यसबारे अलग्गै लेखमा चर्चा गरौंला)
र, चानचुन चार वर्षको सार्वजनिक राजनीतिमा मदन भण्डारीले वायुको वेगमा राजनीतिको पखेटा फिंजाएको देखिन्छ । यसलाई पुष्टि गर्न मदन भण्डारीको अन्तर्राष्ट्रिय दौड (भेटघाट र संवादको तीब्रता) देखि निधन हुनु साता दिन अघिमात्रको कोलकाता सम्मेलनसम्म हेर्दा हुन्छ । चालिस वर्षको उमेरमा निर्माण भएको मदन भण्डारीको त्यो करिस्म्याटिक एवम् चामत्कारिक राजनीतिक व्यक्तित्वको निर्माणमा न्युजविकको हेडलाइन ‘कहीं न कहीं’ सहायक रह्यो ।

तर त्यहाँसम्म पुग्नुअघि पुष्पलाल समूहबाट मदन भण्डारीको विद्रोह (मुक्ति मोर्चा), अखिल नेपाल कम्युनिष्ट क्रान्तिकारी कोअर्डिनेसन केन्द्रदेखि २०३४ को एकता, मालेको उदय, २०३९ सालको पार्टी स्वतन्त्रता कि राजनीतिक स्वतन्त्रताबारेको बहस, नेकपा मनमोहनसँगको अलाइन्सदेखि नेकपा माक्र्सवादीसँगको एकतासम्मको यात्रा केलाउनपर्ने हुन्छ । विखण्डित वामपन्थीलाई सम्बोधन गर्ने कार्यक्रमबारे मदन भण्डारीको सार्वजनिक विचारहरुको सापेक्षतामा अध्ययन गर्नपर्ने हुन्छ । किनकि, विचार र व्यक्तित्वलाई न्युजविकले गर्ने मूल्यांकनका पाँचवटा आधारबारे हामीले अघिल्लो अंकमा केही उल्लेख गरेका छौं ।

सर्वहारा सत्ताबाट सामाजिक लोकतन्त्र र बहुदलीय प्रतिष्पर्धा र कार्यक्रममा सिफ्ट भएपछि, सामाजिक संस्थाको निर्माण र त्यसमा मध्यमर्बीय कार्यकर्ताको परिचालनमा लगानी र लगानीको खोजी भएपछि शक्तिशाली मिडियाले प्रवद्र्धन योजनाको उपयोग गर्नु अचम्म होइन । मिराज अफ डेमोक्रेसीमा जोनाथन स्टिल ‘असीको दशकको रुस, गोर्वाचोभ र नब्बेको दशकको यल्तसीन जस्तै पात्र, नीति र कार्यक्रममा पश्चिमले आफ्नो साधन, स्रोत र शक्ति खन्याएको’ देख्दछन् । रुसमा खुश्चेभकालीन ‘शान्ति र सहअस्तित्व’को सिद्धान्तमा प्रतिवद्ध भइसकेपछि र ‘पूँजीवादका सबै पक्षलाई एकमुष्ठ अस्वीकार गर्नहुँदैन’ भन्ने विचारलाई संस्थागत स्वरुप र प्रक्रियाबाटै सफलतापूर्वक क्रियान्वयन गरिसकेपछि मदन भण्डारी न्यूजविकका लागि नेपाली माक्र्स हुनु अनौठो होइन । किनकि, न्युजविकले गर्ने माक्र्सको परिभाषाले सार्वभौमिकता बोक्दैन । र, न्युजविक नै ध्रुवसत्य कहीं पनि होइन ।

मदन भण्डारीको बैचारिक घुम्ती ‘टर्न’लाई केलाउन यहाँ सम्भव छैन । तर नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा जनताको बहुदलीय जनवाद (माधवकुमार नेपालको दावी अनुसार अगाडिको जनता शब्द मदन भण्डारीको कार्यक्रममा थिएन) नामको कार्यक्रमसम्म पुग्न चाँहि पुष्पलाल, पहिलो पर्चा, बैधानिक राजतन्त्रको कार्यक्रम, केशरजंग रायमाझीको माक्र्सवादको सिर्जनात्मक प्रयोगदेखि मदन भण्डारीको माक्र्सवादको सापेक्षतामा प्रयोगसम्म चाहार्नपर्ने हुन्छ । गणतन्त्रको लाइन कहाँबाट उठ्यो र कहाँ पुगेर झुक्यो भन्ने केलाएको बखत मदन भण्डारीको राजनीतिक उठान र वैठानबारे अझ थप केलाउन सकिन्छ । हामीले चिलीमा एलेण्डेको उदयको सापेक्षतामा जसरी नेपालमा नेकपा एमालेको उदयका घटना र परिघटना जोड्छौं, त्यसैगरि कहिल्यै फेक कम्ब्याट वा फाल्सा कोन्फ्रन्टोसियनका कथाहरुलाई केलाउने प्रयत्न गरेका छैनौं । समाजवादी अभियान रोक्न, सोभियत धुरीमा हलचल पैदान गर्न, राजनीतिक अस्थीरतालाई आफू अनुकूल प्रयोग गर्न प्रजातान्त्रिक सरकारहरुको बाटोबाटै के सम्म हुन्छ भनेर सेञ्चुरी अफ रेभोल्युसनमा गिल्बर्टले केलाए जसरी केही केलाएनौं । हामीले खराब निर्देशकको हातमा कथा सुम्पिएर असल चलचित्रको अपेक्षा त गरेका थिएनौं ? खराब कथाका कारण नायकको जीवन्त अभिनय नै खेर गएको त थिएन ? माक्र्सवादको विलास र क्रान्तिका रोमान्सको घेराबाट बाहिर निस्किएर सत्य खोज्ने यत्न पो हामीले कहिल्यै गर्यौ र ?

पुरुषोत्तम लम्साल
[email protected]

प्रसिद्ध अमेरिकी अखबार वाशिंगटन पोष्ट कम्पनीको सहप्रकाशन न्युजविकले १९९१ मे २७ मा नेपालमा कार्ल मार्क्स जीवित छन् (इन नेपाल, कार्ल माक्र्स लाइभ्स) शीर्षक दिएर नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत माक्र्सवादी लेनिनवादी) का तात्कालीन महासभिव मदन भण्डारीको एउटा अन्तर्वार्ता प्रकाशन गर्यो । न्युजविकमा प्राथमिकतासाथ छापिएको त्यो नै नेपालका राजनीतिककर्मीको पहिलो अन्तर्वार्ता थियो । झन् त्यसमा प्रयुक्त विचारोत्तेजक, सनसनिपूर्ण शीर्षक अर्को अचम्म थियो । त्यसैले आज पनि मदन भण्डारीको नामको ब्यापार गर्नेहरु कि उक्त अन्तर्वार्ताको ‘कटिंग स्लिप’ देखाउँछन् कि उदाहरण दिन्छन् । एमालेका सामान्य कार्यकर्ताले मात्र होइन हिजोका र आजका एमाले सबैका लागि न्युजविकको त्यो अन्तर्वार्ता अजम्बरी बुटी जस्तै उल्लेख गर्नैपर्ने, भन्नै पर्ने विषय बनेको छ । अझ बढी, हिजो तिनै मदन भण्डारीले सैद्धान्तिक जलप लगाइदिएको जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) र भण्डारीले नेतृत्व गरेको राजनीतिक कार्यक्रमप्रति तीखो र तुच्छ व्याख्या र टिप्पणी गर्ने स्वघोषित क्रान्तिकारीका लागि अहिले त्यो अन्तर्वार्ता उधुम महान लागेको पनि देख्न र सुन्न पाइन्छ ।

अन्तर्वार्तामा जम्मा १२ वटा सालाखाला र औसत प्रश्न छन् । सोभियत संघ त ढल्यो तपाईहरु कसरी सफल हुनुहुन्छ ? भन्ने आशयको पहिलो प्रश्नदेखि संसारका विभिन्न देशमा कम्युनिष्ट शाषकहरुविरुद्ध जनता उठिरहेको बेलामा यहाँ पनि (नेपालमा) उठ्यो भने के हुन्छ भन्ने अन्तिम प्रश्न छ । प्रश्नोत्तरमा कहीं पनि मार्क्सवादी सौन्दर्य चेतनाबारे, लेनिनवादबारे, माओवादबारे विमर्श छैन । उत्तर कोरिया र चीनलाई पुस्तकसँग जोडेर छोटा दुई प्रश्न छन् । पार्टीमा बैदेशिक सहयोग र लगानीको आशंकाबारे दुई, भूमिसुधार, बैदेशिक लगानि र धर्म एवम् जातीबारे एकएक प्रश्न छन् । उत्तरहरु सिधा र स्पष्ट छन् । ब्यवहारधर्मीले दिने सिधा र स्पष्ट जवाफमा मदन भण्डारी जमेका छन् । पहिलो उत्तरबाटै मदन भण्डारीले प्रजातन्त्र र निर्वाचन प्रक्रिया एवम् प्रणालीमा प्रतिवद्धता जनाएका छन् र अन्तिम जवाफमा यदि ‘जनता हामीविरुद्ध जुटे भने पनि राज्यशक्तिको प्रयोग नगर्ने’ प्रतिवद्धता झैं उत्तर छ ।

त्यो बेलामा पनि न्युजविकसँग विश्वका दुई करोड पाठक रहेको देखिन्छ (न्युजविक हिस्ट्री) । एउटा पत्रिका सरदर ६ जनाले पढ्दा न्युजविकसँग त्यतिबेला दुई करोड पाठक रहेको प्रकाशनको दावी देखिएको रहेछ । अतएवः नेपालमा पञ्चायतविरुद्ध भएको जनआन्दोलनपछि निर्माण भएको ‘लेफ्ट पावर’लाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशनको मञ्चले ‘सेन्सेसनल’ बनाएर प्रस्तुत गर्नुलाई ठूलै चमत्कारको रुपमा व्याख्या भएको होला भनेर अहिलेका लागि मानौं । सञ्चार संस्थानको नीतिबारे जान्न नचाहने भएपछि यसमा बहस ब्यर्थ हुन्छ । किनकि, खुट्टामा ठोक्किए मात्र ढुंगा हुन्छ शिर झुकाएपछि देवता त भइहाल्छ ।

यसको अर्थ मदन भण्डारीको अन्तर्वार्तालाई लिएर न्युजविकले कम्युनिष्ट वा राजनीतिको साम्यवादी धार वा वामपन्थीलाई कसरी हेर्दथ्यो भनेर बुझ्न नै हामीले खोजेनौं । न्यूजविकलाई वाशिंगटनले कसरी हेर्दथ्यो वा त्यसमा प्रकाशित सामाग्री (कन्टेन्ट) लाई कसरी मूल्यांकन गर्दथ्यो र त्यो मूल्यांकन गर्ने अलग्गै संयन्त्र पनि थियो कि थिएन भनेर हामीले खोजी नै गरेनौं । हो न हो नेपालमा कार्ल माक्र्स नै जन्मिएका रहेछन् भनेर आज पनि उस्तै प्रचार छ जसरी हिजोका दिनमा थियो । नेपालमा माक्र्स जन्मिएका थिए कि जन्माइएका थिए भनेर न अरुसँग प्रश्न सोध्यौं न आफैंलाई सोध्यौं ।

तात्कालीन रुसी राष्ट्रपति मिखायल गोर्वाचोभको विगतलाई न्युजविकले कसरी, कुन तस्वीरबाट, कुन कोणबाट साथ, समर्थन र सहयोग गर्दथ्यो भनेर केलाउने अध्ययनहरु पनि छन् । सोभयित संघ मामिलामै मात्र न्यूजविकमा प्रकाशित झण्डै एक हजार सामाग्री (तस्वीरसमेत), त्यसको बिवरण र त्यसले ग्रहण गरेका सन्देश केलाएर विद्याबारिधीकै शोधहरु भएका छन् । यस्ता शोध तथा अनुसन्धानहरु रुसी सन्दर्भमा मात्र होइन पूर्वी एसिया, दक्षिण एसिया र मध्य एसियाका सन्दर्भमा पनि भएका छन् । र, आश्चर्य न्यूजविकले मदन भण्डारीको देवत्वकरण गराईदिएको छ र आजका एमालेजन त्यसैले खैंजडी बजाइरहेका छन् ।

निश्चय नै सञ्चार सामाग्रीमा प्रदर्शन र आशय (लेटेन्ट र मेनिफेस्ट) को नापतौल गर्नु सहज र सरल काम होइन । यसको अर्थ रुप र आशय केलायउनै हुँदैन वा त्यो कोणलाई बर्जित नै गर्नपर्दछ भन्ने पनि नहुन सक्दछ । यसैले अमेरिकामा जिम्मी कार्टर, रोनाल्ड रेगन र जर्ज बुशसम्मको राष्ट्रपति कार्यकालमा न्युजविकले प्रतिनिधित्व गर्ने अमेरिकी स्वार्थ र दृष्टिकोण भने महत्वपूर्ण हुनसक्दछ । पत्रकारितालाई अमेरिकी प्रकाशनले कसरी अनअफिसियल अब्जरभर बनाउँदछ भनेर केलाउनेका लागि यो विचारणीय सन्दर्भ हुनसक्दछ । प्रकाशित सामाग्रीलाई स्वार्थ समूहले कसरी सतर्कताको विश्लेषण (अटेन्सन एनालिसिस) र इन्टेन्सन एलालिसिस (नियतको विश्लेषण) गर्दछन् भनेर बुझ्नका लागि पनि न्यूजविकमा प्रकाशित मदन भण्डारीको अन्तर्वार्ता एउटा नमूना हुनसक्दछ ।

‘द इफेक्ट अफ द गोर्वाचोभ एरा अन न्यूजविक कभरेज’का शोधकर्ता रुथ विन्चेस्टरले ७ वर्ष (सन् १९८५ देखि १९९१) न्यूजविकमा प्रकाशित शीर्षक, शब्द, तस्वीर र, कटलाइनमार्फत कसरी वाशिंगटनको कान ठाडो पार्दथ्यो भनेर केलाएका छन् । विन्चेस्टरले दावीसहित प्रस्तुत गरेको तथ्यले के भन्दछ भने ‘सोभियत संघ विघटनताक अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज बुशको कार्यकालमा सोभियत – चिनियाँ धूरीको सूचनाको मुख्य स्रोत नै न्युजविक थियो ।’ उनी भन्दछन् ‘न्युजविकलाई वाशिंगटनले आँखाको रुपमा मात्र होइन मुद्दाको तर्जुमा गर्ने हतियारको रुपमा समेत हेर्दथ्यो ।’

अखबारी विषयवस्तुका विख्यात शोधकर्ता बोल्डिंगको मत मान्ने हो भने ‘समाचारको आकार र स्थानले स्वार्थ र प्राथमिकता निर्धारण गर्दछ ।’ न्युजविकमा मदन भण्डारीको अन्तर्वार्ता छापियो मात्र भनेर हावामा जुंगामा ताउ लगाउने नेपाली समूहले बोल्डिंगको उक्त मतलाई कहिल्यै केलाएको पाइदैन । प्रोपोगाण्डा म्यागेजिन भनेर चिनिएको अमेरिकन इलुस्ट्रेटेडले कसरी बैदेशिक सम्बनधबारे मुद्दा स्थापित गराउँदथ्यो र प्रशासनले कसरी त्यसलाई कि सोर्स बनाउँदथ्यो भनेर भएका अध्ययन पनि मदन भण्डारीको अन्तर्वार्ताको सन्दर्भमा टिप्नलायक सन्दर्भ हुनसक्दछ । न्युजविकमै प्रकाशित सामाग्री (विषयवस्तु) बारे अध्ययन गरेका एवीनले ‘बाक्लो नंग्रा भएको रुसी मयुर’ कसरी फरकफरक भुगोलमा फैलिरहेको छ भनेर दिएको दक्षिण एसियाको सन्दर्भ (एविन, १९८८) को कडी जोड्दा पनि न्युजविकले सतर्कता र नियत दुबैलाई ध्यानमा राखेर नेपाली वामपन्थको गोर्वाचोभकरणमा यथासक्य भूमिका खेलेको दावी गर्न सकिन्छ । यही प्रसंगमा ‘अमेरिकी मिडिया बिदेश मामिलामा शक्तिशाली छैनन् र सरकारद्वारा नियन्त्रित पनि छैनन तर तिनीहरुले फरक कोणबाट कसरी राष्ट्रिय स्वार्थमा आफ्नो प्रभावशाली भूमिका निभाइरहेका हुन्छन् (बेरी, १९९०) भनेर लामो बहस भएको भेटिन्छ ।

न्युजविकले अमेरिकी बिदेश नीतिको अनुकूलतामा बैदेशिक सम्बन्धलाई (राजनीतिक दलहरुको सम्बन्धसमेत) मैत्रीपूर्ण र शत्रुतापूर्ण, शान्तिपूर्ण र आक्रामक, प्रगतिशील र यथास्थिति, स्थीर र अस्थीर, खुल्ला र सङ्कीर्ण बर्गीकरणमा रहेर सूचना र सतर्कता दुबैमा आँखा र कानको भूमिका निभाएको दावीलार्य निश्चित बिन्दूमा रहेर तर्कशास्त्रको घोलमा डुबाउने हो भने मदन भण्डारीको अन्तर्वार्ता र विषयवस्तुको सेन्सेटाइजेसन (अतिरञ्जनाकरण) बाट हामीले शिक्षा लिनपर्ने ठाउँहरु प्रशस्त भेटिन्छन् । किनकि, उमेर, विचार, प्रभाव र विस्तारमा मदन भण्डारी आँधीको गतिमा दौडिएका वामपन्थी घोडा थिए । अभिव्यक्ति, नेतृत्व, संगठन र अन्तर्राष्ट्रिय सीमामा समेत मदन भण्डारीको आयतनले देशीय परिधी काट्दै थियो । र, त्यो बेलामा न्युजविकको बाटो र माइकल लेट्विनको रेकर्डरबाट मदन भण्डारीले नीति, कार्यक्रमबारे प्रतिवद्धतापूर्ण सन्देश अमेरिकी धुरीलाई दिएका थिए ।

ठीक त्यही बेला न्यूयोर्क टाइम्स, वाशिंगटन पोष्ट, न्युजविक र एबीसी न्युज जस्ता प्रभावशाली अमेरिकी सञ्चार माध्यममा प्रकाशन प्रशारण भएका एसियाली विषयवस्तुबारे अध्ययन गरेपछि एउटा निश्कर्ष आएको रहेछ ‘जहाँ सङ्कट, विकास र सत्ता सबैमा मिडियामा अमेरिकी नीतिकै पक्षपोषण हुने रहेछ (लेन्ट र राव, १९८९) ।’ उनीहरुको निश्कर्ष ‘अमेरिकाको आन्तरिक तथा बाह्य नीतिको सापेक्षताभन्दा बापहर नगएका समाचारहरको योगफल नै दुईतिहाई भन्दा बढी (लेन्ट र राव, १९८९, पृष्ठ २२)’ रहेको भेटिन्छ ।

यति भनिसकेपछि न्युजविकले प्रकाशन गरेको मदन भण्डारीको अन्तवार्ताको पृष्ठभूमिसँग के के घटना र सन्दर्भहरु जोडिन्छन् भनेर तपाईमा चासो पलाउला । मदन भण्डारीले आफ्नै मौलिकतामा प्रतिपादन र विकास गरेको भनिएको जनताको बहुदलीय जनवादको पृष्ठभूमिमा के के अन्तर्राष्ट्रिय कडी ठोक्किन आउने रहेछन् भन्ने जिज्ञासा पनि रहला । सामाजिक खुल्लापनको अवधारणा र जबजको अवधारणामा के के तात्विक भिन्नता रहेछन् र त्यसलाई न्युजविकले कसरी प्रवर्धन गरेको रहेछ भन्ने पनि प्रश्न होला । माथिका तीन सवालका लागि तपाईले आगामी हप्ता “विश्वसन्देश साप्ताहिक” को यही कुनो पल्टाउनपर्नेछ । फेरि भेटौंला ।

योगेश आदी, न्युयोर्क

ब्रमाण्डमा २ प्रमुख सत्य छन् । जन्म र मृत्यु । जन्ममा उत्सव र मृत्युमा शोक मनाउँछन् । आफ्नो जन्मको कुरा गरिरहन्छन् तर आफ्नो मृत्युको कुरा गर्न समेत डराउँछन् । किनकि जीवन र जीवनका सपनाहरु प्यारा हुन्छन् । जीवनमा मनले चाहेका सपनाहरु कति पुरा हुन्छन् कति अधुरै रहन्छन् । जीवनका संकल्प र सपनाका चर्चा गर्दा संसार जित्ने सपना देख्ने अलेक्जेन्डरको जीवनि मननीय लाग्छ ।

ग्रिकका राजा अलेक्जेण्डर द ग्रेटले ३२ वर्षको उमेरमा नै सर्वाधिक बलियो शैन्य शक्ति कायम गरे । चर्चा संसारभर चल्यो तर युवावस्थामा नै मृत्युवरण गरे । उनको लास गिर्जाघर लैजादैं गर्दा उनको दाहिने हत्केला कफनबाट बाहिर निस्केको थियो । देख्नेहरुले लख काटे ।
“मान्छेले मरेर जाँदा केही लैजादैन, अलेक्जेण्जर पनि खाली हात गए” धेरैले त्यही सोचे । किनकि तात्कालिन समयमा उनले संसारभरका राजाहरु मध्येमा ‘द ग्रेट’को उपमा समेत पाइसकेका थिए । उनका लागि असम्भव केही थिएन । यसर्थ धेरैले उस्तै सोचे । तर सबैले गलत सोचिरहेका थिए । किनकि उनीसँग सुन्दर सपनाका फहरिस्ते थियो, स्वर्णीम कल्पना थियो । आफुसँग जोडिएका सुमधुर संकल्पहरु थिए । ति सम्पूर्ण सपना, कल्पना र संकल्पहरु उनी मर्दा अधुरा नै अवस्थामा आफुसँगै लिएर मरेका थिए । जुन कहिल्यै पुरा भएन । आत्मा तृप्त थिएन । उनका अधुरा निजी संकल्पहरु उनको आफ्ना सपना थिए । अरुले पुरा गरेर उनका आत्मा कसरी तृप्त हुन सक्छ र ?

त्यसैले मान्छे मरेर जाँदा अधुरा सपनाहरु पनि सँगै लिएर जान्छन् । पुनर्जन्म, आत्मा र मृतात्माको स्वस्तिशान्तिको पूजा अर्चना गर्नेहरुले सायद अधुरा सपनाको सानिध्य गर्छन् । चन्द्रमामा वस्ति बसाउने योजनाकार वैज्ञानिक पनि घर फर्कदा बाटोमा पर्ने पुर्खाको चिहानमा ढोग्छन् । अदृष्य शक्तिमा श्रद्धा राख्छन् । नदेखिएका जीवनका पाटाहरुको महत्व कहाँ छैन ? वास्तवमा मानव जीवनमा देखिएका भन्दा नदेखिएका चिजले कालान्तरमा पछ्याइ रहदो रहेछ । मनको कुनामा सजाइएका चाहनाहरुको दैनिक चर्चा गरिदैन तर त्यही चाहनामा नै आत्माको प्यास मेट्ने ताकत हुन्छ । तसर्थ; मनको कुनामा दबिएका इच्छा र चाहना पुरा गर्ने जीवित रहँदा नै हो । अन्यथा मरेर जाँदा सबै अधुरा चाहना सँगै लिएर जानुपर्ने अवस्था आउँछ ।

मान्छेले मरेर जाँदा छाड्ने भनेको प्रयोग गरेका बस्तुहरु र दोश्रोसँग जोडिएका भावना हुन् । एकाधले यश र कृति छाडेर जान्छन् । ऋग्वेदले मृत्युपछिको मानव अस्तित्वलाई ३ भागमा बिभाजन गरेको छ; परमात्मा, आत्मा र प्रकृति । मान्छे मरेपछि ऊ पुन: प्रकृतिमा मिसिन्छ । तर आत्मा भने शक्तिको भण्डारमा रहिरहन्छन् । शक्ति भण्डारमा त्यही अधुरा चाहना नै भट्किने हो । यसर्थ; यो जीवनकालमा बनाएका साना ठुला सपनाहरु यै जीवनकालमा साकार पार्ने यत्न गरौं । पुनर्जन्ममा विश्वास गर्नेहरुका लागि अर्को जन्मका लागि नयाँ सपनाहरु तयार रहने छन् । जीवनमा मान्छेसँग अन्योन्याश्रित जोडिने उसको कर्म हो । कर्म अनुसार नै उसको भाग तयार हुन्छ । कर्म यस जन्मको भोगको लागि गरिनु पर्दछ । त्यागेर जाने त भोग गरिसकेका वस्तुहरु हुन् ।

भौतिक चिजबिजहरु ईच्छा, चाहना र सपना पुरा गर्ने साधन हुन् । साध्य मनशान्ति हो । भौतिक संसारको सास नै मन हो । नदेखिएका, नदेखाइएका चिजले नै पर्दा अगाडिका वस्तु नचाइ रहेको हुन्छ । मन गतिशिल हुन्छ । अवस्था अनुसार बदलिन सक्छ ।
मान्छेले निश्चित उमेर समुह पार गर्दै गर्दा थुप्रै देखिने आदतहरु थप्दै, त्याग्दै जान्छन् । नदेखिने कैयन गुण अवगुण पनि थप्छन्, गुमाउँछन् । बाँचुन्जेल महत्व राख्ने मुर्त वस्तुसँग मानिस प्रत्यक्ष जोडिन्छन् भने अमुर्त बस्तुसँग मनले सम्वन्ध जोडेको हुन्छ । मनले साँचेका, ठानेका र मानेका सपना पुरा गर्ने जीवित रहँदा नै हो । नत्र मरेर जाँदा सँगै लिएर जानुको विकल्प रहदैन ।

प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ ‘कान्छीपुत्र’
कीर्तिपुर

आमाले अन्तिम पटक पृथ्वीलाई उज्यालो छरेर निभ्दा, झमक्क साँझ भइसकेको थियो । आमालाई दागवत्ति दिएर पशुपतिबाट कीर्तिपुर फर्केको यात्रा मेरो लागि निकै कष्टकर थियो । म त्यो संसारमा एक्लै बाँच्न फर्किरहेको थिएँ, जुन संसारमा म आमासँग साढे तीन दशक भन्दा बढी सँगसँगै बाँचिरहेको थिएँ । यात्राभरी जिन्दगीले चुनौति गर्यो, अब के तँ एक्लै बाँच्न सक्छस् ? जिन्दगीको चुनौतिलाई सामना गर्ने ल्याकत नभएर होला, रत्नपार्कमा पुग्दा, अँध्यारोमै वान वेतिर छिरेछु । आर्यघाटले दया गरी फर्काएको मलाई, ट्राफिकहरुले पनि सप्रेम जिन्दगीको दिशामा फर्काइदियो । आमा बिनाको पहिलो पाइला नै मेरो गलत बाटोमा परेको थियो । यसरी पटक पटक बाटो बिराएको त्यो साँझ आमालाई खुब सम्झेँ ।
आमालाई दागबत्ती दिएर घर आएपछि, मभित्र आएको पहिलो चिन्तन थियो । यो कस्तो संस्कार हो, जन्म दिएकै आमालाई जलाउनु पर्ने, पोल्नुपर्ने, खरानी गर्नुपर्ने । संसारको सबैभन्दा प्रिय ब्यक्तिलाई आफ्नै हातले नष्ट गर्नुपर्ने । पोलिसके पछि अन्त्यमा, एक अँजुली खरानी हात पर्ने, त्यो पनि खोलाको लहरलाई ‘लैजा’ भनेर सुम्पेर रित्तिनु पर्ने । फकिर जस्तो आफ्नै हत्केलालाई हेरेर खुब रोएँ । त्यो सुन्य सुन्य हत्केला एकक्षणको लागि विश्वबिद्यालय भयो र जीवनको पाठ मज्जैले पढाइ दियो ।
आमाको मृत्युपछि पहिलो पटक आमाको कोठामा प्रवेश गरेँ । आमाको ओछ्यान सुन्य थियो । सिरक भित्तातिर आमा जस्तै गुटमुटिएर पल्टिरहेको थियो । भित्तामा झुण्ड्याएको आमाको तस्विर मलाई हेर्दै निकै रोएको आभास भयो । मैले पनि तस्विरको बुँदसँगै आफ्ना बुँदहरु मिसाइदिए । बाहिर आकास पनि दर्किरहेको थियो । यो झरीको त्रिवेणीमा म निकै भिजेको थिएँ । आमालाई सम्झिरहेँ, सम्झिरहेँ । सम्झेँ, यस्तै जेठको झरी परेको साँझ एक रेडियोमा दिएको साहित्यिक अन्तर्वार्ता, जस्मा मलाई एउटा प्रश्न सोधिएको थियो, आमा के हो ? मैले जवाफ दिएको थिएँ – आमाको बारेमा ब्याख्या गर्नु पर्दा म मौन नै हुन्छु । मेरो मौनतालाई तपाईले जे बुझ्नुहुन्छ त्यही आमा हो । आमाको यो भन्दा सुन्दर ब्याख्या अरु छैन । यदि तपाईको ओठ दुधले नुहाएको छ भने तपाईले आमालाई देवीको रुपमा बुझ्नु हुनेछ भने तपाईको ओठ पानीले नुहाएको हो भने तपाईले आमालाई सामान्य नारीको रुपमा लिनु हुनेछ ।
अन्तर्वार्तामा सही नै भनेछु जस्तो लाग्यो, अपरिभाषित आमाका धेरै महानताहरु यही साँझमा भेटाएँ । आमाको धेरै याद आयो, यादसँगै आँखा रसाउँदै आयो ।
चौवालीस वर्षको उमेरमै आमा बिधवा हुनुभयो । जिम्मेवारीमा थियो, सात सन्तान । आधारको रुपमा रहेको थियो, एक काख । सबैभन्दा सानो भएकोले त्यो काख मैले नै ओगटेँ । आमाको छातिबाट सबै सन्तानको जीवन सुरुवात भए पनि अन्तिम पटक छातिको तातो मैले नै पाएकोले म आमाको अलि नजिकै थिएँ, आमाका अरु सन्तान भन्दा र अन्त्यसम्म पनि नजिक नै भएँ ।
बुबा बित्नु हुँदा, आमाको अवशेष जवानिलाई हेरेर एक काकाले भन्नु भएको थियो रे, मेरी बुहारी, बुहारी भएर बस्दैन ।
आमाले त्यो बेला खोइ कहाँबाट कुन शक्ति निकालेर, सबै इच्छा मार्नुभयो र एउटा बिशाल अँगालो फैलाएर सात सन्तानलाई बेरिदिनु भयो । त्यही बेला, आमाले बुबाको उन्नाचास उमेर पनि थपेर, त्रियानब्बे उमेरले परिपक्व हुनुभयो । श्रीमती बिना बाँच्नै नसक्ने श्रीमानहरुलाई देखाइदियो कि श्रीमान बिना पनि श्रीमतीहरु बाँच्न सक्छन् । आमाको लागि सन्तान नै सबथोक भयो ।
आमाको जीवन भन्ने हो भने संघर्ष नै संघर्षको एक चक्र थियो । सुन्दरजलको एउटा गाउँमा आमाको जन्म भयो । सानैदेखि डोको बोकेर जङ्गलमा घाँस दाउरा लिन जानु पर्थ्यो । कहिलेकाँही घाँससँगै डोकोमा हरियो सर्प पनि लुटपुटिन्थे । घाँस टिप्न जाँदा एकदिन एउटा उडन्ते सर्पले झण्डै मारेको कथा सुनाउनु हुन्थ्यो । डोकोले छोपेर बाँचेको तर एक बृद्धालाई टाउकैमा टोकेर मारेको घटना बारम्वार सुनाउनु हुन्थ्यो । भन्ने हो भने हामी आमाले सुनाउनु भएको यस्तै यस्तै कथामा हुर्कियौँ । यस्तै यस्तै संघर्षका किस्ता–किस्तामा, बीस वर्षको कलिलो उमेरमै आमाको बिहावारी भयो । कीर्तिपुरको एक गाउँमा । एक गाउँबाट अर्को गाउँमा सरेर आए पनि निधार त्यही बोकेर आउनु भएको थियो । हत्कोलाका रेखाहरु उहीँ थिए । डोको छुटे तर दुखको पोको छुटेन । सन्तानहरु थपिँदै गए । एक, दुई, तीन …..। सातौ सन्तान भएको केही वर्षमा पिताजीको निधन भयो । काजक्रिया गर्नको लागि आमासँग सुको पैसा थिएन । भएको गहना पनि बेचेर आमाले काजक्रिया गर्नुभयो । आमाको त्यो सेतो संसारलाई सम्झिँदा आज पनि आँखाबाट आँसु तर्किन्छ । त्यो दुखलाई हेरेर नै हामी सबै सन्तानले अठोट गरेका थियौँ, हामी सबै मिलेर भोली आमालाई सुख दिनुपर्छ ।
सबै सन्तान बडा भए । सबै आआफ्नो ठाउँमा चरित्रवान, शिक्षित र सफल भए । आमाको जीवनमा सुखको दिन पनि आयो । जे होस्, आमाको चार दिनमा, तीन दिन दुखमा बिते पनि बाँकी अन्तिम एक दिन हामीले हँसायौ नै जस्तो लाग्छ, यसैमा सन्तुष्टी जाग्छ । आमाको लागि जे किनेर दिए पनि हामीले काल किन्न सकिनौँ । आमा बिरामी हुनुभयो र सदाको लागि सतहत्तरको उमेरमा यो संसारबाट बिदा लिनुभयो । आमाले जीवनको पनि अनुभव दियो र मृत्युको पनि एक चाङ्ग अनुभव थमाएर गयो ।
आज आएर मलाई लाग्छ, मृत्यु संयोगहरुको श्रृखला हो । आमा हस्पिटलमा हुनुहुन्थ्यो । श्रीमती कुरुवामा थिइन् । एक सपना देखेँ आमा परेलीभरी आमा उमारेर मलाई हेरिरहनु भएको थियो । सेकेन्ड भन्दा कमको वा त्यो बराबरको त्यो हेराइले मेरो बिपना सारै भारी भयो । सायद त्यो बिदाइको आभास थियो वा अरु केही । मृत्युअगाडि यस्ता संयोगहरु जोडिएर आउँदो रहेछ । किलामा झुन्डिएको सेतो कमिज अरु दिन अनुशासनमै रहने, त्यो दिनमै भुइँमा खस्नु, दुधसँग भात मुछेर खानै लाग्दा आमाको मृत्युको खबर लिएर फोन बज्नु, पिताको नाम बुद्ध थियो र मेरी आमा बुद्धपूर्णिमाकै दिन अस्ताएको कुरा सुनायो भने सायद बिज्ञानले आश्चर्य मानेर जिब्रो टोक्नेछ । तर वास्तवमा भएको त्यही थियो ।
जिउँदा हुँदा, बिपनाभरि देखेको आमालाई अचेल म सपनामा खासै देख्दिनँ । सुत्नुअघि जति सम्झे पनि सपना खाली नै हुन्छ । जिउँदो हुञ्जेल अथाह प्रेम थियो । खोई, मृत्युपछि चटक्कै माया मार्नुभयो । यसरी बुझेँ, जीवनभरि सत्यमै बाँच्नु भएकी आमाले झुटो सपनामा आएर फटयाइँ गर्न चाहनु भएन । बिपनामा रोएर थाकेका आाँखाहरु सपनामा बिसौनी होस्, चौतारी नै होस् भन्ने शुभेक्षा राख्नु भयो ।
यो जिन्दगी आमाको पाठेघरबाट सुरु भएर, पाठेघरमै अन्त्य हुने भए कति जाति हुथ्यो । आमाको शरीरभित्रै कतै न कतै त समाधिस्थ हुन पाउँथ्यो । तर यो भौतिक संसारमा त एक मुठी खरानी पनि गुमाउनु पर्ने अवस्था छ । आखिर के रहेछ त यो संसारमा आफ्नो भन्नु ? न आमाको शरीर आफ्नो वशमा छ, न आफ्नो शरीर नै ।

म त्यो बेला धेरै दुखेँ, जव छोरीले आमाको पलङ्गमा पुगेर सिरक ओल्टाइ पल्टाइ हेरी । सिरक मौन थियो । अहिले यतिबेला आमाको तस्विर हेर्दैछु र यो स्वीकार्न अझै पनि गाह्रो छ कि आमा भौतिक रुपमा हुनुहुन्न । आमाको रितो कोठामा पाँच वर्षकी छोरीले बोलाउँदै जानु, खोज्नु, बिछयौना छाम्नु, सिरक पल्टाउनु यो भन्दा दुखदायी पीडा अरु के होला । आमाको मृत्यु भएको छ भनेर भन्न पनि नसकिने, तर आमा दुईचार दिनमा आउनु हुन्छ भनेर झुटो कुरा बोल्न पनि नसक्ने यो भन्दा ठूलो विडम्बना अर्को के हुन्छ ? आकासमा भगवानको एक अदृष्य छाप्रो छ भनेर हुन्छ कि पिलपिल धर्तितिर घोप्टिएर बस्ने ताराहरुलाई देखाएर हुन्छ, आमाको अस्तित्वको कुरा गर्छु । यसरी छोरीको आँसु पुछे पनि, आफैभित्र उम्लिने ‘अव आमा फर्केर आउनु हुन्न’को चेतना भने त्यो बेला निकै भारी लाग्छ । त्यो बेला छोरीको आँसु सुकाएर आफू रसाएँ कि जस्तो लाग्छ । जे होस्, आमालाई हार्दिक श्रद्धाञ्जली ! जहाँ रहनु, सुखी रहनु । भोली मेरो यात्रा पनि त्यहीँ हो । त्यो यात्रामा चालेको पहिलो पाइलामै हजुरसित भेट होस्, भगवानसित मेरो यही बिन्ति छ ।

अच्युत सिग्देल, न्युयोर्क

ब्राम्हणको कुलमा जन्मदैमा ब्राम्हण हुदैन। गुरू द्रोणाचार्यको गुरूकुलमा कौरव, पाण्डवसँगै उनका सुपुत्र अस्वत्थामा पनि शिक्षा लिन्थे। बिशिष्ट शिष्य बिध्यावारिधि वा एक्सीलेन्सी भने अर्जुनले मात्र पाए।

एकदिन धनुर्विद्याको परिक्षा थियो। सबैलाई धनुषवाण बोकाएर गुरू द्रोणाचार्यले एकान्त जंगल भित्रको ठूलो पीपलको रूख भए ठाउँतिर लिएर गए । रूखमा निशानाको लागी चराहरू बनाईएको थियो। द्रोणाचार्यले आफ्ना शिष्यहरूलाई सम्झाए; “तिमीहरूलाई एक एक वाण दिईनेछ। चराको आखॉमा तारो हानेर चरा खसाल्नु पर्नेछ। ल लाईनबद्द भएर धनुषबॉण सिधा गर“ । सबैले आ-आफ्नो धनुषवाण लिएर पोजिसन तयार गरे। गुरूले एक एक गर्दै सबैलाई सोधे; “तिमीहरूले के देख्यौ” ?

पालैपालो सबैले जवाफ थिए। युधिष्ठिरले भने – ‘मैले चरा र पीपलको बोट देखें’। दुर्योधनले कड्कदै भनें – ‘दाजु ! यस्तो जँगलमा एउटा रूख र चरामात्र देख्नुभयो ? यहॉ हेर्नुस् धेरै रूखहरूको बीचमा एउटा ठूलो पीपलको बिशाल बृक्ष छ। त्यसको धेरै हॉगामा चराहरू छन्। छिटो आज्ञा पाउँ गुरूदेव, म एकै पटकमा खसाली दिन्छु’। प्राय: सबैको उत्तर एउटै थियो। अन्तिममा द्रोणाचार्यले अर्जुनलाई सोध्नुभयो; “अर्जुन तिमीले के देख्यौ” ? अर्जुनले उत्तर दिए । “गुरुदेव मैले त चराको ऑखा मात्र देखें”। द्रोणाचार्यले पुन: प्रश्न गर्नुभयो; “अर्जुन भन चराको रंग कस्तो छ?” अर्जुनले भनें “गुरूदेव मैले चराको रंग देखेको छैन”।

गरू द्रोणाचार्यले सबैलाई रोक्दै भन्नुभयो; “हेर शिष्यहरू तिमीहरू सबै निपुर्ण छौ। मलाई थाहा छ, तिमीहरू सबैले चरा खसाल्न सक्छौ। मात्र फरक यो हो कि- अर्जुन आफ्नो कामप्रति पुरा लगाव राख्छन । मन केन्द्रित छ । उनी सर्वश्रेष्ठ शिष्य हुन। यो परि़क्षा बौद्धिकताको थियो । उनी अव्वल प्रमाणीत भए”।

दुर्योधन मुर्मुरिए, क्रोधित बने। अश्वस्थामालाई जलन भयो। उनले बाबुलाई भनें; “बुबा म हजुरको आफ्नै छोरा र पूर्णकालिक शिष्य। अव्वल शिष्यको पदवि मैले पाउनु पर्छ । यो मेरो हक़ हो”। द्रोणाचार्यले जवाफ दिए; “शिक्षा, राजनीति र व्यापारमा जो सर्वज्ञान सम्पन्न छ। दक्षता प्रमाणीत हुन्छ । उ नै सही हकदार हुन्छ। बाउ छोराको नातामा अवस्य अर्जुन भन्दा तिमी मसँग नजिक छौ तर दिक्षामा उ नै सबैभन्दा दक्ष हो । त्यसैले मैले सबै युद्द यन्त्रहरूको शिक्षा, दिक्षा अर्जुनलाई दिनु पर्छ”।

वर्तमान समयमा सम्पूर्ण आणविक हतियारको रिमोट अमेरिकाले आफ्नो नियन्त्रणमा राखे जस्तै द्रोणाचार्यले सम्पुर्ण हतियारको कौंशल अर्जुनलाई दिए । जसरी द्रोणाचार्यले एक असल गुरूको सही धर्म निवारण गरे त्यसै धृतराष्ट्रले कुल धर्म निभाई दिएको भए महाभारत हुने थिएन।
संसारका सबै बतण्डहरु स्वधर्म र मर्यादा कायम नराख्दा भएका छन् । जर्मनीले मानवीय धर्म निभाएको भए न त विश्व युद्द हुन्थे । गलतलाई रोक्न सकेको भए न त गणेशमान बिवादित हुनुहुन्थ्यो नत कृष्ण प्रसादमाथि अन्तरघात हुन्थ्यो। समाजका असंगतिहरु गलतलाई नजरअन्दाज गर्दा भएका छन् ।

केपी ओलीका छोराहरू अस्वत्थामा बनेर द्रोणाचार्यलाई परिवन्दमा पारेको देख्दा होस् वा पौत्र – पुत्री प्रेममा धृतराष्ट्र बनेका प्रचण्डलाई हेर्दा होस। जो सुकै कुलमा जन्मेपनि ब्रह्मज्ञान बिनाको खोटी दिमागलाई ब्राम्हण पद दिए मृतात्माले मन, बचन र कर्मलाई अपवित्र बनाई नै रहने छ। देश अस्थिरता तर्फ गईरहने छ।

तसर्थ; जो जुन काममा निपुर्ण छ उसलाई त्यो काम दिऔ। महावीर पुन आविष्कारको ब्राम्मण हुन। उनको ब्रह्म मन मस्तिष्कमा आविष्कार छ। उनी आविस्कार र प्रयोगका ब्रम्हज्ञानि हुन । डा केसी मानव सेवाका ब्राम्हण हुन। सन्दुक ऑखा उपचारका ब्राम्हण हुन। भगवान कोईराला मुटू रोगका ब्राम्हण हुन। के उनीहरूको सन्तानले सोही पेशामा ब्रम्हज्ञान पाउने छन् ? अवस्य छैनन्। यसकारण कुनै पनि ब्राम्हण पुत्र मात्रै ब्राम्हण हुदैनन् ।
तथास्तु !