Author: Vishwanews.com

भीमनारायण श्रेष्ठ  / शोणितपुर, काठमाडौं

वैदिककालदेखि नै हिन्दू समाज आफ्नै प्रकारको परम्परा, संस्कृति र संस्कारमा हुर्किदै आएको पाइन्छ । कुनै पनि सभ्य वा असभ्य देशका समाजले पनि कुनै न कुनै प्रकारको संस्कार ग्रहण गरेकै हुन्छ । हिन्दू सामाजिक व्यवस्थामा धर्म र संस्कृतिको वास्तविक स्वरूप र त्यसका उद्देश्यहरुको समुचित रूप नै हिन्दू धार्मिक ग्रन्थहरुलाई लिइन्छ । हिन्दू धर्म ग्रन्थ अनुसार वर्ण, जाति, आश्रममा निष्ठा, देव मूर्तिमा आस्था, पूनर्जन्ममा दृढ विश्वास राखी गाईलाई माता लक्ष्मीको रूपमा पूजाआजा गर्ने व्यक्ति नै हिन्दू भनी उल्लेख गरेको पाइन्छ । हिंसा गर्दा चित्त दुख्ने भएकाले नै हिन्दू भनेका हुन भन्ने भनाई पनि पाइन्छ । त्यसैले हिन्दु सामाजिक व्यवस्था अनुसार समाजमा संस्कारले प्रमुख स्थान ओगटेको छ । वास्तवमा मानव जीवन नै एकप्रकारको संस्कार हो । मानव जीवनका सारा शरीरलाई नै संस्कारले आधिपत्य जमाई राखेको पाइन्छ । गर्भाधान देखि मृत्यु पछिसम्म पनि शरीर पवित्र पार्ने साधनका रूपमा संस्कार मानिदै आएका छन् । प्रत्येक संस्कारको अलग अलग संकेत तथा अस्तित्व भएका कारण एकबाट अर्को संस्कार भिन्न देखिए तापनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् । हिन्दू समाजमा सवै संस्कारहरु जीवन शुद्ध पार्नेदेखि लिएर परलोकमा सुधार, उद्धार तथा परमात्मा प्राप्तिको लागि गरिन्छ ।

ऋग्वेदकालमा कुनै पनि संस्कारको उल्लेख भएको नपाइए तापनि ब्राह्मणकालमा उपनयन र अन्त्यष्टि जस्ता कुनैकुनै संस्कारहरु उल्लेख भएको पाइन्छ । अझ गौतम गृहसूत्रमा ४० वटा संस्कारहरुको उल्लेख छ । बैखानस धर्मसूत्र अनुसार यी ४० संस्कार मध्ये १८ वटा शरीर सम्वन्धी र २२ वटा यज्ञ सम्बन्धी छन् । यी सबै संस्कारहरुको सम्पादन प्रथा सबैका लागि नभै जाति तथा परिवारमा निर्भर रहने गर्दछ । हिन्दू समाजमा गर्भाधान देखि अन्त्यष्टि संस्कारसम्म विभिन्न १६ प्रकारका संस्कारहरु प्रचलनमा आएको पाइन्छ । यी १६ प्रकारका संस्कारलाई मान्यता दिंदै विधिविधानपूर्वक सम्पन्न गर्दै आएका छन् । यी प्रत्येक संस्कार सम्पन्न गर्नाले व्यक्तिगत सुख तथा समाजमा उसको प्रतिष्ठा कायम राख्न मद्दत मिलेको देखिन्छ । त्यसैले प्रत्येक संस्कारमा विधिपूर्वक देवीदेवताको पूजा गर्नाले बच्चा जन्मेको सार लाग्दछ र उसले पितृऋण तिर्न सफल हुनेछ भन्ने धर्मशास्त्रको भनाई छ । समाजमा खास गरी आजसम्म पनि नामाकरण, जातकर्म, चूडाकर्म, बिवाह तथा अन्त्येष्टि संस्कार प्रमुख रुपमा प्रचलित नै छन् । विभिन्न संस्कारहरु मध्ये हिन्दू समाजले अपनाइएका गर्भाधानदेखि अन्त्येष्टिसम्मका १६ प्रकारका संस्कारहरुको विधिविधान र माथि उल्लेखित संस्कारहरूको उद्देश्यको बारेमा प्रस्तुत गरिन्छ ।

हिन्दू समाजले अपनाइएका १६ प्रकारका संस्कारहरु मध्ये (क) जन्मनु भन्दा अघि गरिने संस्कार र (ख) जन्मेपछि गरिने संस्कार यसरी छुट्याइएका छन् ।

(क) जन्मनु भन्दा अघि गरिने संस्कारः– (१) गर्भाधान संस्कार, (२) पुंसवन संस्कार, (३) सिमन्तोनयन संस्कार

(ख) जन्मेपछि गरिने संस्कार – (४) जातकर्म (५) नामकर्म (६) निष्क्रमण (७) अन्नप्रासन (८) चुडाकर्म (९) कर्णभेद (१०) विद्यारम्भ (११) उपनयन (१२) केशान्त÷गोदान (१३) समावर्तन (१४) विवाह (१५) वानप्रस्थ र (१६) अन्त्येष्टि संस्कार ।

(१) गर्भाधान संस्कार – हिन्दू धर्मशास्त्र अनुसार कुनैपनि व्यक्ति यस धरतिमा पदार्पण भएपछि ऊ देवऋण, ऋषिऋण र पितृऋण आदिबाट मुक्त हुनुपर्छ । त्यसैले पितृऋणबाट मुक्ति पाउन विवाहित दम्पत्तिले गर्भाशयमा वीर्य स्थापना गर्न आवश्यक छ । यो संस्कार सम्पन्न गर्नका लागि विशेष गरी स्त्री शारीरिक तथा ऋतुकालबाट समेत समर्थ भएको अवस्था हुनुपर्छ भन्ने धर्मशास्त्रको भनाइ रहेको छ । अझ धार्मिक विधिविधान अनुसार सहवास गरेमा इच्छा अनुसारको सन्तान पाइन्छ भन्ने धारणा समेत पाइन्छ । धर्मसूत्रमा यसको केही उल्लेख नभए तापनि यसको ठाउँमा चतुर्थी कर्मको मात्र वर्णन गरेको पाइन्छ । यसलाई बैखानसले “ऋतुसंगम” पनि भनेका छन् । जुनकर्मद्वारा विवाहित दम्पत्तिले (पुरूषले स्त्रीमा) वीर्य स्थापित गर्छ त्यसलाई गर्भाधान संस्कार भनिन्छ ।

(२) पुंसवन संस्कार – पितृसत्तात्मक हिन्दू समाजमा छोराबाट नै बंश स्थिर हुने र मानव जातिको अस्तित्व समेत कायम हुने भएकाले परिवारमा छोराको ज्यादै महत्वपूर्ण स्थान रहेकोछ । यो संस्कार गर्नुको मुख्य उद्देश्य नै छोरा पाउनु र गर्भस्थ शिशुको शारीरिक एवं मानसिक अवस्था वृद्धिका लागि कामना गर्नु हो । मनु तथा याज्ञवलक्यको भनाई अनुसार गर्भाशयमा गर्भ गतिशील हुनुभन्दा अगाडि अथवा गर्भ रहेको स्पष्ट हुनासाथ (गर्भाधान संस्कारको २-३ महिना पछि) यो संस्कार गर्नुपर्छ । मन्त्रको साथ गर्भिणी नारीलाई केही जडबूटी दिई यो संस्कार गर्छन् । पुरूष नामधारी नक्षत्रहरुको अवसरमा नै गर्नुपर्ने भएकाले यसलाई पुंसवन संस्कार भनिन्छ ।

(३) सिमन्तोनयन संस्कार – हिन्दू समाज धार्मिक आस्थामा रहेकाले भूत, प्रेतात्मा प्रति पनि विश्वास गर्दछन् । त्यसैले गर्भिणी नारी र भावी सन्तानलाई भूत, प्रेत तथा बोक्सी आदिबाट रक्षा गर्न र आमाको मानसिक तथा शारीरिक अवस्थाको प्रभाव गर्भमा रहेका शिशुमा समेत पर्ने भएकोले आमाको मानसिक एवम् स्वास्थ्य स्थिति राम्रो पार्नुको साथै दुवैको स्थिति राम्रो राख्न यो संस्कार गरिन्छ । यो संस्कार गर्भाधानको ४–८ महिनासम्म निर्धारण गरेको पाइन्छ ।

(४) जातकर्म संस्कार – यस धरतीमा नवजात शिशुको जन्म भएपछि धार्मिक रीतिरिवाज अनुसार नाभी काट्नुपूर्व गरिने प्रथम संस्कारलाई जातकर्म संस्कार भनिन्छ । यो संस्कार बडो महत्वपूर्ण छ । यस समयमा बाबुलाई आफ्ना सन्तानको मुख देखाइन्छ । किनभने नवजात शिशु (छोरा वा छोरी) को मुख देख्दैमा पिताले विभिन्न प्रकारको भाव व्यक्त गर्ने गरिन्छ । छोरा जन्मेमा पितृऋणबाट समेत मुक्त हुने हुँदा समाजमा छोराको महत्व बढेको पाइन्छ । यस संस्कारमा सबभन्दा पहिले वास्तविक जातकर्मबाट शुरु हुन्छ । पिताले आफ्नो चौथो औंला वा सुनको चम्चाले मह र घ्यू चाट्न लगाउँछ । मह र घ्यूले नवजात शिशुको पाचनक्रिया र मानसिक विकासको साथै स्मृति तेजोमान पार्छ । गृहसूत्र अनुसार यस संस्कारमा पिताले शिशुको कानमा “तिमी वेद होऊ” भन्ने वाक्य उच्चारण गरी शिशुलाई एउटा गुप्त नाम राखी दिन्छ । जुन नाम आमाबाबुलाई मात्र ज्ञात हुन्छ । यो संस्कारमा बाबुले शिशुको नाभी वा कानतिर केही मन्त्र गुनगुनाई  “म यस आयुबाट तिमीलाई दीर्घायु गर्दछु” भनी दीर्घायुको कामना गरिन्छ । यसमा पाँचजना पण्डितहरूद्वारा यो मन्त्र उच्चारण गर्न लगाउने चलन पनि छ । त्यसपछि पिताले शिशुको दृढता, वीरता तथा शुद्ध जीवनको प्रार्थना गरी शिशु जन्मेको भूमि प्रति बाबुले “हे पृथ्वी १ तिम्रो हृदयलाई म चिन्दछु, जुन आकाशमा चन्द्रमा रहन्छ त्यसलाई पनि म जान्दछु, ती सबैले पनि मलाई चिनुन् १” भनी कृतज्ञता ज्ञापन गर्ने चलन पनि छ । त्यसपछि शिशुको स्वास्थ्य र प्रगतिको कामना गर्न प्रार्थना गर्छ “तिमी पत्थर बन, तिमी वास्तवमा पुत्र नामको आत्मा हौ, तिमी सयौं शरद् ऋतुसम्म बाँची राख, तिमी वसु समान दृढ, परशु समान तीक्ष्ण र सूर्य समान कान्तिमय होऊ ।” यस पश्चात नवजात शिशुको नाइटो काटी शिशुलाई स्नान र स्तनपान गराइन्छ । यस समयमा ब्राह्मण र गरीब गुरुवाहरूलाई दक्षिणा दिने प्रचलन पनि रहेको पाइन्छ ।

(५) नामकर्म संस्कार – मानिसले भाषा जानेदेखि नै उसले दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने वस्तुहरुको नाम राख्ने गर्यो । त्यसपछि हिन्दूहरुले व्यक्तिगत नाममा पनि महत्व रहने महशुस गरी यसलाई धार्मिक संस्कारमा परिणत गरी यसलाई नामकर्म संस्कारको रुपमा मानिआएको पाइन्छ । बृहस्पतिको भनाई अनुसार बच्चा जन्मेको १०, १२, १३, १६, वा ३२ औं दिनमा नामाकरण गरिनु पर्छ भने तापनि बच्चा जन्मेको ११ औं दिनमा नामाकरण संस्कार गरिन्छ । खासगरी गुप्त र बोलाइने गरी दुई प्रकारको नाम राखिन्छ । अनिष्ट नहोस् भनी गुप्त नाम सबै समक्ष भनिदैन । नाम रचना सम्बन्धमा विभिन्न बिचारहरु पाइन्छ । खासगरी बालिका भए मनुको अनुसार “उच्चारण सरल, मङ्गलसूचक, दीर्घवर्णान्त र आदर्शवादी हुनुपर्छ” ।

​यो संस्कार गर्दा ग्रहण, संक्रान्ति वा श्राद्ध पर्न हुँदैन भन्ने भनाई पनि पाइन्छ । बच्चालाई शुद्ध कपडाले बेरेर बाबुको काखमा राखी प्रजापति, नक्षत्र तथा अन्य देवताको पूजाआजा गरी नक्षत्र, महिना तथा कूलदेवताको नाममा मिल्ने गरी सरल र सुन्दा राम्रो लाग्ने नाम राख्ने चलन छ । कुनैकुनै आमाबाबुले आफ्ना धेरै सन्तानको मृत्यु हुन गएकाले भूत प्रेतले आक्रमण नगरोस् भनेर भत्सर्नापूर्वक नामाकरण गर्ने पनि गर्दछन् । बच्चा जन्मेपछि उसको नाम राख्न पर्ने भएकाले यसलाई नामकरण अर्थात नामकर्म संस्कार भनिन्छ ।  

(६) निष्क्रमण संस्कार – घर बाहिरको जीवनमा बच्चाको लागि प्राकृतिक एवं अप्राकृतिक भयबाट सुरक्षित रहन गाह्रो पर्ने हुनाले रक्षाका लागि ईश्वरको पूजाआजा गर्छन् । यस संस्कारमा शिशुलाई बाहिरी वातारणमा परिचित गराउन सर्वप्रथम घरबाट बाहिर ल्याएर पिताले मन्त्रको साथ सूर्य दर्शन गराउने विधलाई निष्क्रमण संस्कार भनिन्छ । यो संस्कार बच्चा जन्मेको ३ वा ४ महिनामा गर्ने गरिन्छ ।

(७) अन्नप्रासन संस्कार – जन्मेको ६ महिनासम्म बच्चा आमाकै दूधमा निर्भर हुन्छ । त्यसपछि बच्चाको  शारीरिक अवस्था विकसित हुँदै जाँदा आमाको दूधको मात्रा पनि कम हुँदै जाने भएकाले शारीरिक आवश्यकता परिपूर्तिको लागि पनि खाद्य पदार्थको आवश्यकता पर्छ । त्यसैले आमाको दूधबाट मुक्त गर्ने हेतु पौष्टिक तत्व सहितको अन्न तयार गरी बच्चालाई खुवाउने संस्कारलाई अन्नप्रासन संस्कार भनिन्छ । यो संस्कार बच्चा जन्मेको ६ महिनामा गरिन्छ ।

(८) चुडाकरण संस्कार – धर्मसूत्र अनुसार मानिसहरुको दीर्घायु, सौन्दर्य तथा कल्याण प्राप्तिका लागि बालकको पहिलोपल्ट कपाल काटि दिने संस्कारलाई चुडाकरण संस्कार भनिन्छ । यो संस्कारमा केश काटी देवतालाई अर्पण गरिन्छ । गोत्र तथा परिवारको प्रथा अनुसार कपाल बनाउनु (सजाउनु) पर्छ भन्ने धेरैजसो सूत्रहरुको धारण रहेको पाइन्छ । यो संस्कार बच्चा जन्मेको पहिलो वर्षको अन्ततिर वा तेश्रो वर्षको आरम्भमा गरिन्छ ।

(९) कर्णभेद संस्कार – रोगबाट रक्षा र आभूषण अलङ्कार पहिरनका लागि कान छेड्ने प्रथालाई कर्णभेद  संस्कार भनिन्छ । यो संस्कार ३–५ वर्षको उमेरमा गरिन्छ । हिजोआज चूडाकर्म, कर्णभेद र उपनयन संस्कार संगसंगै पनि गरिन्छ ।

(१०) विद्यारम्भ संस्कार – जब बालकको मन मस्तिष्क शिक्षा ग्रहण गर्न योग्य हुन्छ  त्यसबेला उसलाई विद्या आरम्भ गर्न वेदका पवित्र श्लोकहरु पढाएर गरिने संस्कारलाई विद्यारम्भ संस्कार भनिन्छ । यो संस्कार पांचौं वर्षमा गरिन्छ ।

(११) उपनयन संस्कार – उपनयन शब्दको अर्थ भिन्नाभिन्नै भए तापनि यो संस्कारको मुख्य उद्देश्य बालकलाई दृढ विश्वासी वा स्थिर बनाउने र विद्यार्थी जीवनमा गुरूको सेवा गर्न भिक्षा माग्ने,  शिक्षाको लागि काशी जाने अभिनय गर्नु आदि हुन । खासगरी यो संस्कार शिक्षा ग्रहण गराउनका लाग गुरूको हातमा सुम्पिदिनु हो । यो संस्कारमा यज्ञोपवित धारण र विद्याध्ययनको आरम्भ हुन्छ । यो एउटा सुद्धि परिचय वा देवऋण, ऋषिऋण र पितृऋणको स्मरण पनि हो । यो संस्कारमा बालकलाई मुण्डन गरी स्नान गराई मण्डपमा राखेर ब्राह्मणहरुद्वारा मन्त्र उच्चारण गरी मेखला बाँधी दिने चलन छ । यसमा वर्ण अनुसार मेखला  प्रयोग गर्ने गरिन्छ । अहिले यसमा केही सुधार हुँदै गइरहेको पाइन्छ । गृहसूत्र अनुसार यो संस्कार ब्राह्मणको ८ वर्षमा, क्षेत्रीको ११ वर्षमा र वैश्यको १२ वर्षमा गरिनु पर्छ । खासगरी यो संस्कार बालक आफैंले आफूलाई सम्हाल्न सक्ने अवस्थामा गर्ने गर्दछन् । यसमा बालकले आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिको लागि ढुङ्गा समान दृढ हुन त्रिरात्र ब्रत पालन गर्नुपर्छ ।

(१२) केशान्त वा गोदान संस्कार – जव बालक यौवन पदार्पणको सूचकको रुपमा उसको मुखमा दाह्री जुँगा देखा पर्न थाल्छ । त्यसबेला उनी ब्रह्मचारी मानिंदैन । यो संस्कारमा ब्रह्मचारीको दाह्री जुँगा, नङ र केश काटेर गङ्गामा बगाइन्छ । त्यसैले यो संस्कार यौवन पदार्पणको संकेतको रुपमा लिन सकिन्छ । यसमा ब्रह्मचारीले सकिन्छ भने एउटा गाई पनि दान दिनु पर्ने भनेका छन् । त्यसैले यो संस्कारलाई गोदान संस्कार पनि भनिन्छ । यो संस्कार खासगरी १६ वर्षका उमेरमा गरिन्छ ।

(१३) समावर्तन संस्कार – गुरूआश्रममा रही ब्रह्मचर्य जीवनबाट शिक्षा हासिल गरी पारीवारिक जीवनमा  रहन गृह प्रवेश गर्दा यो संस्कार गर्ने गरिन्छ । यो संस्कारमा विद्यार्थी पूर्णरुपले वैदिक अध्ययनमा दीक्षित भइसक्ने हुनाले उसलाई अभिषेक गरिन्छ । यो संस्कार आधुनिक दीक्षान्त समारोहसँग मिल्दोजुल्दो छ । यसमा विद्यार्थीले गुरूको आश्रम छोड्नु भन्दा अघि विद्यार्थी जीवनको समाप्तिको आज्ञा र गुरूलाई दक्षिणा (पढाई शुल्क) दिई पढाइको अन्त गर्ने गरिन्छ ।

(१४) विवाह संस्कार – विभिन्न संस्कारहरु मध्ये पवित्र, धार्मिक एवम् मङ्गलमय हुनाले हिन्दू संस्कृतिमा विवाह संस्कार सामाजिक दृष्टिकोणले समेत महत्वपूर्ण मानिन्छ । विवाह हिन्दूका लागि एक आदर्श विचार मानिएको छ । सबैजसो गृहसूत्रहरुको आरम्भ विवाह संस्कारबाट नै हुन्छ । किनभने यो सवै गृहयज्ञ र संस्कारहरूको केन्द्र हो । यसैले सन्तानोत्पत्तिद्वारा बंशजको रक्षा तथा पितृऋणबाट मुक्त हुन यो संस्कार गरिन्छ । मनुस्मृति र धर्मसूत्रले ब्राह्म, दैव, प्राजापत्य, आर्ष, असुर, गान्धर्व, राक्षस र पैशाच विवाह गरी आठ प्रकारको हुन सक्ने बताइएको छ । यसमा पनि हिन्दू समाजले ब्राह्म, दैव, प्राजापत्य र आर्ष विवाहलाई मान्यता दिएको पाइन्छ । यो संस्कारमा केटीको अभिभावकले “तिमीले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष प्राप्तिको लागि काम गर” भन्छ । अनि केटाले केटीको दाहिने हात समातेर “म तिम्रो पाणि ग्रहण गर्छु र मसँग तिमी दीर्घायु होउ, सबिता, विष्णुले तिमीलाई मसँग सुम्पिएका छन् ।” भन्छ । केटाले केटीको दाहिने खुटृा ढुङ्गामा राख्न लगाएर “यस पत्थरमा तिमी बिराजमान होउ, शत्रपन आचरण गर्नेलाई तिमी खुटृाले किची देउ । यो ढुङ्गा शत्रुको दमनको प्रतीक हो ।” भन्छ । त्यसपछि केटाले अग्नीको प्रार्थना गरेर “हे अग्नी १ तैंले पत्नी सहित सन्तति प्रदान गर ।” भन्छ । यसरी विवाह संस्कार सम्पन्न गर्ने गरिन्छ ।

(१५) वानप्रस्थ संस्कार – गृहस्थ धर्म पालना पश्चात मानव निबृत्त मार्ग प्रवेशको लागि यो संस्कार गरिन्छ । धर्म र मोक्ष प्राप्त गर्नका लागि घर छोडी वनमा गई बस्ने संस्कारलाई वानप्रस्थ संस्कार भनिएको छ । यो संस्कारबाट मानिसलाई मोक्ष प्रदान गर्न चिन्तन र मनन गर्ने क्षमतालाई बृद्धि गर्छ ।

(१६) अन्त्येष्टि संस्कार – हिन्दूहरु यो जन्मलाई भन्दा पुनर्जन्मलाई बढी महत्व दिने गर्दछन् । त्यसैले मृतात्मालाई शान्ति र पुण्य प्रदान गर्न जीवितकालमा झैं मृत्यु पछि पनि उसलाई विभिन्न सरसामानहरुको आवश्यक पर्छ भन्ने विचार गरी दान, धर्म गर्ने चलन छ । यसैले सपिण्डीकरण, एकोद्दिष्ट, आम्यदिक, मासिक र वार्षिक श्राद्ध सिलसिलावद्ध गरिन्छ । ऋग्वेद तथा परवर्ती वैदिक साहित्यमा पनि उल्लेख भएको यो अन्त्येष्टि संस्कारको सूत्रकालमा वडो विस्तृत तथा सिलसिलेवार ढङ्गले वर्णन गरिएको पाइन्छ । यस दुःखपूर्ण सांसारिक जीवनबाट मुक्त भइ पूनर्जन्मको लागि अलग्गिने भएकाले मृत्यु पछि गरिने यो अन्त्येष्टि मानव जीवनको अन्तिम संस्कार हो ।

उल्लेखित सबै संस्कारहरु पूरा गरेपछि हिन्दू ग्रन्थ अनुसार मानव जीवनले मोक्ष पाउँछ । यसैले यी सबै संस्कारहरु उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् । हिन्दू सामाजिक व्यवस्था अनुसार यी संस्कारहरु गर्नाले समाजमा व्यक्तिको प्रतिष्ठा एव्म मान मर्यादा समेत उच्च रहने भएकाले मानव जीवनमा यी संस्कारहरुलाई व्यवस्थित हिन्दू सामाजिक विधानको रुपमा मानिएका छन् ।

डील्ली बहादुर रावत / काठमाडौं

यो सालको असोज महिनामा बिभिन्न राष्ट्रिय अन्तराष्ट्रिय स्तरका संरक्षण दिवसहरु परेका छन । यतिखेर संसारभरी सरकारी, गैर सरकारी र व्यक्तिगत रुपमा विभिन्न कार्यक्रमहरु मनाउँदै आइरहेका छन् । यी दिवसहरु मनाउनुको मुख्य उद्देश्य संरक्षणको लागि सचेतना फैलाउने र ब्यवहारमा उतार्न प्रेरणा दिनु हो । असोज महिनामा संरक्षण संम्वन्धि अन्तर्राष्ट्रिय दिवसहरु ५ वटा परेका छन । जस्तै ४ गते International Red Panda Day, ५ गते World Rhino Day, ६ गते राष्ट्रिय संरक्षण दिवस अर्थात National Conservation Day, १० गते World Tourism Day र असोज १७ गते World Animal Day यसरी राष्ट्रिय र अन्तराष्ट्रिय संरक्षण दिवसहरु एउटै महिनामा पर्न गएका छन । यि महत्वपुर्ण दिवसहरु संसारभरि सरकारी एंव गैह्रसरकारी स्तरबाट धुमधामले मनाइदै छ । पर्यटन दिवस बाहेक सवै दिवसहरु प्रकृतिका उपजहरुको दिगो संरक्षण गरि सुन्दर धर्तीमा सृष्टिचक्रलाई निरन्तरता दिन महत्वपुर्ण भुमिका निभाउने पक्षहरु हुन् । हुनत पर्यटन दिवस पनि प्रकृतिसंग जोडिएको छ, प्राचिन कला संस्कृतिसंग जोडिएको छ । त्यसैले यसलाई पनि संरक्षण दिवस भन्दा पनि हुन्छ । दिवस मनाउनुको अर्थ त्यसको दिगो संरक्षण र प्रकृति एवम् मानव हित अनुकुल उपभोग गर्ने चेतनाको अभिवृद्धि गराउँदै शासकहरुलाई संरक्षण संम्वन्धि कडा कानून वनाउन दबाव दिनु हो । पर्यावरणीय दिगो विकास एवम् अनुसन्धान केन्द्रले पनि यी दिवसका अवसरमा तुलसीपुर उपमहानगरपालिका १७, १८ र १९ मा रहेका ६ वटा स्कुलहरुमा जनचेतना मुलक छलफल कार्यक्रम राखिएको क्लव गठन गर्ने अभियान चलाएको छ ।

यस धर्तीमा मानिस नरहे पनि जैविक विविधता रहिरहन्छ । तर जैविक विविधता नभए मानिसको अस्तित्व यस धर्तीमा एक मिनेट पनि रहन सक्दैन । भन्नुको मतलब सम्पूर्ण प्रजातीका बनस्पती, जिव र पानी नहुने हो भने सृष्टी चक्र नै अगाडी बढ्न सक्दैन । आज मानिसकै कारण जैविक विविधता दिन प्रतिदिन विनास हुदै गइरहेको छ । जसले गर्दा प्राकृतिक प्रणाली नष्ट हुदै गइरहेको छ । यसको सोझो कुप्रभाव मुख्य त मानिस र खाद्यवस्तुमा पर्न गइरहेको छ । यति मात्रै होइन प्राकृतिक बनोट समेत खलबलिन पुगेको छ । मानिसले जती सुकै भौतिक विकास गरे पनि प्रकृतीलाई जित्न वा आफ्नो कावुमा राख्न सक्दैन । प्रकृतीको नियममा मानिस बस्नै पर्दछ । प्रकृतीको नियम विरुद्ध जानु भनेको मानिस जातीको अस्तित्व नै यस धर्तीबाट लोप गराउन खोज्नु हो । हाम्रा नीति निर्माताहरुले मानिसको हितलाई पहिलो प्राथमिकता दिदैं जैविक विविधताको संरक्षण र दिगो विकासलाई गौण स्थानमा राख्नाको कारणले पर्यावरणीय समस्या र शुद्ध खाद्य अभाव झेलिरहनु परेको छ । अझ यति मात्र होइन प्रकृतीले सृष्टी चक्रलाई निरन्तरता दिनका लागि बनाइदिएको सहअस्तित्व प्रणालीनै ध्वस्त पार्न खोज्दैछौं । यसले अन्तत मानव जातीकै अस्तित्व समाप्त पार्दछ भन्ने कुरा बुझ्न सकेका छैनौं । बुझे पनि पद प्राप्तीको खेलले गर्दा पर्याबरणका पक्षहरु ओझेलमा परेका छन् । मानिसको हेलचक्र्याईले गर्दा नै जैविक विविधता विनास हुदै गएको कुरा घाम झै छर्लंग छ । तैपनि हाम्रा नीति निर्माणकर्ता र राजनैतिक पार्टीका नेता कार्यकर्तामा जैविक विविधताको महत्व, औचित्य र समग्र पर्यावरणका विषयमा चेत अझै पलाउन सकेको छैन । जसले गर्दा आज हरित गृह ग्यासहरुको उत्सर्गमा कमी आउन सकेको छैन । संसारभरका सचेत नागरिकहरुले सासकहरुलाई निरन्तर दबाब दिइरहेका छन् । जसको कारण अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन गोष्ठीहरु निरन्तर हुदैं पनि आइरहेका छन् । यस संबन्धि महासन्धीहरु पनि भएका छन । दुखको कुरा व्यवहारमा लागू गर्न सकेका छैनन् । उपभोक्तावादी सोच र चिन्तनमा परिवर्तन आउन सकेको छैन । जैविक विविधताको महत्व र औचित्यलाई संसारभरी स्थापित गराउनका लागि चेतनाको अभिवृद्धी गर्न अत्यन्त जरुरी भएकोले नै संरक्षण दिवस संसारभरि धुमधामले मनाइदैं छ । आज धेरै प्रजातीका बनस्पतीहरु संकटबाट गुज्रिरहेका छन भने कतिपय लोपै भएर गएका पनि हुन सक्दछन् । नेपाल सरकारसंग तथ्यांक नै छैन । यस्तै गरी कतिपय महत्वपुर्ण प्रजातीका पंछीहरु गम्भीर संकटबाट गुज्रिरहेका छन भने कतिपय लोप भएर गएका छन् । तर सरकारले संरक्षणमुखी कार्यक्रम बनाएको देखिदैन । गिद्ध संरक्षण संम्बन्धी पाँच वर्षीय कार्यक्रम बनाउँछ तर बजेट छुटाउदैन । स्थानीय सरकारलाइ यसबारे थाहै छैन । अनि कसरी हुन्छ जैविक विविधताको संरक्षण ? दिवस मनाएर औपचारिकता मात्र पुरा गर्नु भनेको संरक्षण प्रति उदासिन हुनु हो । प्रकृती विरोधी बन्नु हो । हाम्रो देशमा त प्रकृती संरक्षणका नाममा माफियाहरुले रजाइ गरिरहेका हुन्छन । त्यसैले मानिसको अझ भन्ने हो भने साशकहरुको चेतनामा पुर्ण परिवर्तन गराउनु पर्ने आजको आबश्यकता हो । यसको निम्ती हामी सवैले निरन्तर दबाब दिनुपर्ने अबस्था छ । जैविक विविधताको विनास गरेर आफ्नो व्यक्तीगत लाभ लिने गिरोहलाई नांगेझार बनाउन सबै सचेत नागरिक लाग्नु पर्दछ । अझ यसमा पनि संरक्षणमुखी चेतनाको दिप बाल्न पत्रकारहरुले अहम् भुमिका निभाउनु पर्दछ ।

नेपाल भुगोलमा सानो त छ तर जैविक विविधताको दृष्टीकोणले धनी छ । संसारमै नपाइने बनस्पती जडीबुटी यहाँ पाइन्छ । जस्तै काडेभ्यकुर भन्ने चरा नेपालको अरुण उपत्यकका मात्रै पाइन्छ । २०० किमी क्षेत्र भित्र कैयन प्रजातीका बनस्पती जडीबुटी बन्यजन्तुहरुको विविधता पाइन्छ । यसको दिगो संरक्षण र उपयोग गर्न सक्ने हो भने यसले देशको समृद्धिमा ठुलो टेवा पुर्याउँदछ ।

मानिसकै कारण हरितगृह ग्यासहरु निरन्तर बायुमण्डलमा बढ्दै गइरहेको छ । जसले गर्दा पृथ्वी र वायुमण्डलको तापक्रम बढ्दै गइरहेको छ । बैशाखमा फुल्ने लालीगुराँस फाल्गुनमा फुल्न शुरु गरी सक्यो । मुस्ताङमा तरकारी खेती हुन थाल्यो । उष्ण जलबायुमा पाइने बनस्पती र बन्यजन्तु ठण्डी ठाँउमा देखा पर्न थाल्यो । यो प्रकृतीको नियम विरुद्ध हो । नेपाली खोजकर्ताहरुले कञ्चनजंगादेखि नास्पासम्म अध्ययन गर्दा वृक्ष रेखा १.५ दशमलबका दरले माथि सर्दै गएको तथ्याङ्क बाहिर ल्याएका छन । वृक्षरेखादेखि माथि घाँसे स्थल छ । जहाँ किसानहरुले भेडा, चौरी जस्ता पशुपालन गरेका छन । अब वृक्षरेखा माथि सर्दै गयो भने ती घासेस्थल विनास हुनेछन । यसले त्यहाँका पशुपालक किसानको जिवनस्तरलाई नराम्ररी प्रभाव पार्ने निश्चित छ ।

पारिस्थीतिकिय प्रणालीले सृष्टिचक्रको संरक्षण गर्दै अगाडि बढाउँछ । त्यसैले यसको संरक्षण र विकास विना मानब विकास मात्रै होइन अस्तित्व नै संम्भव छैन । आजको आवस्यकता भनेको प्राकृतिक रुपमा रहेको जैविक विविधतालाई दिगो संरक्षण र विकास गर्नु हो ।

विनोद रोका / न्यूर्योक

मेरा एकजना सेलिब्रेटी मित्र गायक छन् । उनीसँग एकताका मेरो बाक्लै भेटघाट हुन्थ्यो। कहिले उनको घरमा, कहिले पार्टी र कहिले अन्य कार्यक्रमहरुमा । भेटघाटमा हामी संगीत, साहित्य, राजनीति र हासपरिहासका प्रसंगहरु जोडथ्यौं । यसरी प्रसंगहरु जोडदा प्राय अरुलाई उडाएर मस्तसंग हाँस्थ्यौं । हामीले भेट्ने विभिन्न पार्टी र कार्यक्रममा प्राय हामीहरु नाई भन्न नसकेर नै गएका हुन्थ्यौैं । यसै मेसोमा उनले एकदिन मलाई एउटा घटना सुनाए। अनि हामी दुबै जना मस्तले हास्यौं । यो घटनामा कत्तिको सत्यता छ मलाई थाहा छैन। किनकि हाम्रो बानी के छ भने भएका कुरालाई अझ बढी मनोरन्जनात्मक बनाउनका लागि मरमसला थपी हाल्छौैं ।

मित्रको भनाई अनुसार उनको गाऊँमा राम्रो गाऊने कला भएकी एकजना युवती रहिछन् । मिठो स्वरका साथै उनीमा शुन्दरता पनि अब्बल दर्जाकै रहेछ। मित्रले ती युवतीलाई काठमाडौंमा लगेर उनको गलाको कला देखाऊने मौका जुराई दिने सोच बनाएछन। अनि युवतीका अभिभावकहरुसंग सहमती लिएर युवतीलाई काठमाण्डौ ल्याएछन् । र आफनो कलाको शिप देखाऊने ठाऊमा कामको व्यवस्था पनि मिलाई दिएछन् । केही समय पछि मित्रलाई उनका अरु साथीहरुले युवतीको चरित्रको बारेमा कुरा सुनाऊन थालेछन। सुरुमा मित्रले सोचेछन, उमेर हो ।एक युवतीले कुनै केटासंग उठबस गर्दा के को आपत्ती र ? एक्ली छ । कुनै केटासंग घरजम गरेर बसी भने आफुलाई पनि ढुक्क । केटीका अविभाबकले पनि चिन्ता लिनु पर्दैन, आदि । त्यसैले मित्रले केही प्रतिकृया जनाएनछ ।

मित्रले फेरी कुरा थप्दै गए। ऊनलाई अब त साथीहरुले ती युवती धेरै केटासंग सम्बन्ध राख्दै हिडने गरेको कुरा सुनाऊन थालेछन। अनि मित्रलाई रिस उठेछ । आफ्नी गाऊकी चेली । यसरी धेरै केटाहरुसंग सम्वन्ध राख्दै हिडेको सुन्दा उनलाई नै लाज लाग्न थालेछ। र मित्रले एकदिन बोलाएर ती केटीलाई भनेछन । तँ फटाई । जोसंग पनि यसरी सम्बन्ध राख्दै हिडन लाज लाग्दैन ? सम्बन्धै राख्ने र हिडने भए एऊटासंग राख्नु । घरजम गर्नु। यो तैले कस्तो गाईजात्रा देखाएकी ? कहिले कोसंग ? कहिले कोसंग ? सुन्दा सुन्दा मलाई नै लाज लागीसक्यौ । मित्रले गाली गरेपछि, युवतीले रुदै भनिछन् । मरिजाऊ काजी मैले नाई भन्न नसकेर मात्रै त्यसो गरेकी हुँ ! काजी, म त्यस्ती मान्छे कहा हुँ र ? अनि ती युवतीको भनाई सम्झेर हामी मस्तले हास्यौं । मानौ हामीले नाई भन्न नसकेर गरेका व्यवहारको पात्र पनि ती युवती नै हुन् ।

मित्र र मेरो कार्यक्रमहरुमा भेट हुँदा त्यही युवतीको घटना स्मरण गर्थ्यौं । कहिले मित्रले र कहिले मैले भन्थे “नाई भन्न नसकेर…”। अनि हामी हाँस्न थाल्दथ्यौं । अरु साथीहरु हाम्रो नाई भन्न नसकेर… वाक्य पछि निस्कीएको हाँसो देखेर छक्क पर्दथे। किनकि यो वाक्यले नै यसरी हाँस्नुपर्ने प्रसंग कसरी आयो उनीहरुलाई थाहा हुदैनथ्यो ।

मैले पनि धेरै पटक मित्रले सुनाएको यो प्रसंग अरुलाई सुनाएर मनोरञ्जन गराएको छु । मैले ज-जस्लाई यो प्रसंग सुनाए उनीहरुसंग अहिले पनि नाई भन्न नसकेर… वाक्य निकाल्दा खेरी ती युवतीसंग जोडिएको एउटा घटनाको श्रृंखला याद आउँछ । यो प्रसंग मैले मित्रबाट सुनेको पनि दशकौं भै सक्यो । म सधैभरी ती युवतीको चरित्रको कमजोरीको बारेमा सोचेर हाँस्दथे । अनि मनमनै मन्थे कस्ती गवार केटी रहिछ । कँही नाई भन्न नसकेर पनि धेरै केटासंग सम्वन्ध राखिन्छ र ? यदि आफुलाई सम्वन्ध राख्ने ईच्छा छैन भने अरुले जर्बजस्ती गरेर हुने कुरा हो र ? यो त एउटा बहाना मात्रै हो, आफ्नो दोष लुकाऊने।

आजकाल भने म आफै हाँस्नु न रुनुको अवस्थामा छु। म गवारमा गनिन्न । ठुला डिग्री लिएर वकिल भएको हुँदा विद्धानको उपाधि समाज र न्यायालायले दिएको छ। संसारको राजधानी मानिने न्युर्योक शहरमा बसोबास छ। अनि यहाँ बस्ने धेरैजना आफू जस्तै साथीहरुसँग उठबस छ । पार्टी र विविध कार्यक्रमहरुमा प्राय तिनै साथीहरुसंग भेट भै रहन्छ । जानु भन्दा अगाडि वा कार्यक्रममा पुगेपछि कुराकानी हुन्छ। साथीहरु भन्छन, नाई भन्न नसकेर मात्रै आएको । एकैछिन बसेर गै हाल्छु…। यसरी नाई भन्न नसकेर गएकोे । नाई भन्न नसकेर दिएको । नाई भन्न नसकेर खेलेको । नाई भन्न नसकेर खाएको । अनि नाई भन्न नसकेर गरेका अनगिन्ती कर्महरु छन् । म र म जस्ता साथीहरुले गरेका यी कर्महरु ती गवार केटीले नाई भन्न नसकेर धेरै केटाहरुसंग राखेको सम्बन्ध वा कर्ममा त्यति फरक परेको जस्तो मलाई लाग्दैन। र म र मजस्ता अगवार, विद्धान, र शहरिया संस्कारीहरुले नाई भन्न नसकेर गरेका कर्महरु भने पानी माथिको ओभानो भएका छन। अनि बदनाम हुने चाँहि ती बिचरी गवार युवती भईन् ।

पुरुषोत्तम लम्साल / भर्जिनिया

उनीहरुले अनुमान नै लगाएनन् ‘भाषा सुधारेरै सही’ सरकार र पार्टीले प्रचण्डको वक्तव्य सही भएको ‘ठप्पा’ लगाइदिएपछि त्यसको आयाम कति फराकिलो हुन्छ भनेर । ‘बेला न कुबेला भेनेजुयला’ भनेर ठट्टा गर्नेहरु ठण्डा भए । काठमाडौंमा क्यूबाप्रति ऐक्यवद्धताका लागि नवौं एसिया प्रशान्त क्षेत्रीय सम्मेलनको अन्तर्यमा त्यही भेनेजुयलाको विषय छलफलको मुख्य ‘एजेण्डा’ थियो भनेर हल्ला र ठट्टा गर्नेहरुले ठम्याउन नसक्नु स्वभाविकै थियो । तर यहाँसम्म आइपुग्दा समाजवादी ध्रुवमा नेपालको स्थान र भूमिकाबारे बैचारिक बहस नछेडिनु चाँहि अपत्यारिलो छ ।

विश्व समाजवादी आन्दोलनमा आफ्नै र अलग्गै पहिचान बनाएको ल्याटिन अमेरिकी देश क्यूबाले यो वर्ष क्रान्तिको ६० औं वर्षगाँठ मनायो । यो ६० वर्षमा क्यूबाले के प्रमाणित गर्यो भने विश्वव्यापी तापक्रमका कारण समुद्र सतह बढेर नडुबेसम्म क्यूबालाई कुनै पनि विश्वशक्ति वा पश्चिमा ताकतले छिन्नभिन्न बनाउन सहज छैन । आफ्नै वैचारिक मूल्य र मान्यताबाट क्युवाले आर्जन गरेको यो विश्वास विश्वका समाजवादी धारका लागि सधैं महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ ।

अहिले पनि विश्वको समाजवादी ध्रुवमा क्यूवाको महत्व र भूमिका गौण भइसकेको छैन । बरु पछिल्ला वर्षमा क्यूबाले समाजवादी मुहिम अगाडि बढाउन बढीभन्दा बढी राजनीतिक मञ्चको उपयोगमा आफूलाई व्यस्त बनाइरहेको छ । ऊ नेपोलीदेखि नेपालसम्म व्यस्त छ । विश्व क्रान्तिका नायक एवम् क्यूवाली क्रान्तिका एकजना कमाण्डर अर्नेष्टो चे ग्वेभाराकी छोरी अलेइडा ग्वेभारा र द क्यूबन फाइभ समूहका महत्वपूर्ण सदस्य फर्नाण्डो गोञ्जालेजको विश्वव्यापी दौडाहाले पनि यसलाई पुष्टी गर्छ ।

द क्यूबन फाइभ

क्रान्तिलगत्तैदेखि क्यूबाले प्रतिक्रान्तिका बाछिटा भोग्दै आएको छ । कम्युनिष्टविरोधीहरुले क्यूबालाई समाजवादी धारबाट अलगथलग राख्न अनेक यत्न पनि गरेका छन् । कोरु, अल्फा ६६, ओमेगा ७, अपरेशन मंगुस केही दृष्टान्त मात्र हुन् । यही सन्दर्भमा क्यूबाबाट भागेर अमेरिका शरण लिन पुगेको समूहबाट फिडेल क्याष्ट्रो नेतृत्वको सरकारविरुद्ध हुनसक्ने आक्रमणको बिवरण लिन क्यूबा सरकारको तर्फबाट पाँचजनाको एउटा समूह अमेरिका पुग्छ । तर अमेरिकाविरुद्ध जासुसी गरेको आरोपमा ती सबै गिरफ्तारीमा पर्छन् । यो २१ वर्षअगाडि अर्थात् सन् १९९८ को घटना हो । अमेरिकी सुरक्षाकर्मीको नियन्त्रणमा परेका पाँचजनामा थिए रेने गोन्जालेज, गेरार्डो हर्नान्डेज, एन्टोनियो ग्वेयरो, रामोन लाबानिनो र फर्नान्डो गोञ्जालेज । यसमध्ये १३ वर्ष अमेरिकी कारावास भोगेर रेने र १६ वर्षपछि फर्नाण्डो गोन्जालेज रिहा भए । बाँकि ३ जना अमेरिका र क्यूबाबीच बन्दी आदानप्रदान गर्नेक्रममा पाँच वर्षअगाडि रिहा भए । यी पाँचैजनालाई अहिले पनि क्यूबामा द फाइभ हिरो, द क्यूबन फाइभ आदि नामले चिनिन्छ ।

फर्नाण्डो गोन्जालेज तिनै व्यक्ति हुन् जो रिहा भएर क्यूबा फर्कंदा राष्ट्रिय उत्सवसरहको कार्यक्रम आयोजना गरियो । राष्ट्रपति राहूल क्यास्ट्रोलगायतका उच्चपदस्थ सरकारी अधिकारीले आतशबाजी नै गरे । लगत्तै गोन्जालेजले ‘सोलिडारिटी विथ क्यूबा’ नामक संस्थाको जिम्मेवारी सम्हाले । अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति बाराक ओबामा प्रशासनसँग समन्वय गरेर दुई देशबीचको ६० वर्ष लामो तीक्तता न्यून गर्न, ६० वर्षदेखि क्यूबाविरुद्ध लागिरहेको नाकाबन्दीविरुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय जनमत तयार गर्न उनको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको क्यूबाको राष्ट्रिय समाचार संस्था एसिएनका समाचारमा पनि देख्न सकिन्छ ।

उनै हर्नाण्डेजको नेतृत्वमा बिद्रोहका ट्रेडमार्क चे ग्वेभाराकी छोरीसमेतले दुई महिनाअघि महत्वपूर्ण नेपाल भ्रमण गरे । सन्दर्भ थियो क्यूबाप्रति ऐक्यवद्धताका लागि नवौं एसिया प्रशान्त सम्मेलन । नेपाल पुग्नुअघि हर्नाण्डेजको टोलीले भारतमा चे ग्वेभाराको भारत भ्रमणको ६० औं स्मृति वर्ष पनि मनायो आइसीएपी संस्थामार्फत् । त्यतिबेला हर्नाण्डेजले नेपाल भ्रमणको सन्दर्भमा ‘तीनवटा अभिष्ट’ अभिव्यक्त गरेका थिए । पहिलो, भेनेजुयलाको सार्वभौमसत्ताका लागि क्यूबामार्फत शसक्त आवाज उठाउनु । दोस्रो, ब्राजिलका पूर्व राष्ट्रपति लुलाको गैरन्यायिक कारावासविरुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय जनमत तयार गर्नु । र, प्रतिक्रियावादीहरुका सबैखाले अन्यायविरुद्ध संगठित ऐक्यवद्धता खोजी गर्नु (समाचार, रेडियो हवाना क्यूबा, जुलाई २४) । चीन, उत्तर कोरियालगायतका देशहरुको भ्रमणपछि नेपालको समाजवादी मञ्चमा पुगेर हर्नाण्डेजले परिवर्तित बैचारिक विश्व सन्दर्भमा पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डको ‘लाइन र लिडिंग’प्रति थपडी बजाउनु फगत ठ्ट्टा होइन ।

प्रचण्डको ‘घुयँत्रो’

गत वर्ष माघ १० मा नेकपाका एकजना अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले एउटा विज्ञप्ती सार्वजनिक गरे । विज्ञप्ती भेनेजुयलाको राजनीतिमा भएको ‘अन्तर्राष्ट्रिय हस्तक्षेप’को विपक्षमा थियो । विज्ञप्तीमा दाहालले ‘भेनेजुयलाको आन्तरिक मामिलामा अमेरिका र उसका सहयोगीबाट हस्तक्षेप भएको, जनतामा विभाजन ल्याएर हिंसा चर्काउने प्रयास गरेको तथा भेनेजुयलाको सार्वभौमसत्ता, शान्ति र प्रजातन्त्रलाई चुनौती दिएको’ ठहर गरेका थिए ।

विज्ञप्तीले नेपाली राजनीतिको पारो ह्वात्तै तात्यो । घटनाक्रम कसरी विकसित भयो भने नेपालस्थिति अमेरिकी दुतावासले नेपाल सरकार र नेकपा पार्टीको आधिकारिक धारणा माग गर्यो, पार्टीका वैठकहरुमा गरामागरम बहस भए, प्रतिपक्षले चर्को टिप्पणी गर्यो । प्रधानमन्त्रीले प्रचण्डको वक्तव्यलाई ‘जस्टिफाई’ गर्दै हिंड्न प¥यो । कतिपय ‘यूट्युबे सेलिब्रेटी’ले त लौ अब अमेरिकाले नेपालको सरकारै ढाल्दिन्छ समेत भन्न भ्याए । तर उनीहरुले अनुमान नै लगाउन सकेनन् ‘भाषा सुधारेर’ सरकार र पार्टीले नै प्रचण्डको वक्तव्य सही भएको ‘ठप्पा’ लगाइदिएपछि विश्वको समाजवादी ध्रुवमा नेपालले आफ्नो उपस्थिति कति मजबुत बनायो । अर्थात् प्रचण्डको घुयँत्रोले सही निशाना भेट्यो । यसलाई क्यूबा न्यूजमा प्रकाशित लामो आलेख र त्यसपछि एसिएनमा छापिएको विचारले पनि पुष्टी गर्दछ । मान्नुस या नमान्नुस्, विश्वको समाजवादी ध्रुबमा पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले एउटै विज्ञप्तीमार्फत अर्को खुड्किलो चढे । प्रचण्डको घुयँत्रोलाई नेकपाले नै पनि तत्काल ठम्याउन सकेन, प्रतिपक्षीको त के कुरा । भेनेजुयलाको राजनीतिक अस्थीरतालाई नजिकबाट निंयालिरहेका विश्वभरको समाजवादी ध्रुवले नेपालको विशेषगरी प्रचण्डको वक्तव्यलाई ‘बहादुरीपूर्ण’ करार गर्यो । र, त्यसको ताजा परिणाामहरु सँगसँगै देखिन थाले ।

त्यो प्रकरणको केहीअघि अन्नपूर्ण क्षेत्र र कुरिनटारमा नेपालको शसस्त्र प्रहरी र अमेरिकी सेनाको संयुक्त तालिमको विषय रोकिएको थियो (यो अभ्यासको निरन्तरताबारे फेरि चर्चा शुरु भएको छ) । संसद्मा नेकपाका प्रभावशाली नेताले यो वा त्यो बहानामा नेपाललाई इण्डो–प्यासिफिक स्टाटेजी (आइपिएस) को घेरामा ल्याउन भइरहेको प्रयासबारे गम्भीर मुद्दा उठान गरेका थिए । तर जसै त्यो अभियान अपूर्ण नै रह्यो त्यसले समाजवादी ध्रुवको एउटा बलियो ‘अलाइन्स’मा नेपालबारे अर्को सकारात्मक धारणा बनाउन मद्दत गर्यो । यसलाई समाजवादीहरुको बौद्धिक विलासको थलो अर्थात् राजनीति, अर्थतन्त्र र सँस्कृतिमा समाजवादी जनमत तयार गर्ने ‘ज्याकोविन’ ले समेत घनिभुत ठहर गर्यो ।

भइदियो के भने साउनमै भेनेजुयलाका राष्ट्रपति निकोलस मदुरोका छोरासहितको टोलीले नेपाल भ्रमण गरेर प्रचण्डको विज्ञप्तीको महत्व प्रष्ट पारिदिए । ‘बेला न कुबेला भेनेजुयला’ भनेर ठट्टा गर्नेहरु ठण्डा भए । काठमाण्डौमा क्यूबाप्रति ऐक्यवद्धताका लागि नवौं एसिया प्रशान्त क्षेत्रीय सम्मेलनको अन्तर्यमा त्यही भेनेजुयलाको विषय छलफलको मुख्य ‘एजेण्डा’ थियो भनेर हल्ला र ठट्टा गर्नेहरुले ठम्याउन नसक्नु स्वभाविकै थियो । तर यहाँसम्म आइपुग्दा समाजवादी ध्रुवमा नेपालको स्थान र भूमिकाबारे गम्भीर बैचारिक बहस नछेडिनु चाँहि अपत्यारिलो छ ।

गत वर्षकै भदौमा काठमाण्डौमा भएको चौथो बिमस्टेक सम्मेलनलगत्तै बिमस्टेक सैन्य अभ्यासको विषयले भू–राजनीतिमा स्थान लियो । आतंकवाद नियन्त्रण र सीमापार आतंकवाद नियन्त्रणमा केन्द्रित रहेर भारतको पुणेमा हुने भनिएको उक्त संयुक्त सैन्य अभ्यासको परिकल्पनाकार भारतीय संस्थापन थियो । स्वार्थ पनि स्वभावतः उसैको हुने भइहाल्यो । पृष्ठभूमिमा स्थगित सार्क सम्मेलन थियो, ब्रिक्स सम्मेलन थियो र गोवा घोषणापत्र पनि थियो । क्षेत्रीय आर्थिक र प्राविधिक सहकार्यको स्थानमा सैन्य अभ्यासले स्थान पाउने क्रम बढेसँगै नेपालले क्षेत्रीय भूराजनीतिक मामिलामा महत्वपूर्ण निर्णय लिएर उक्त सैन्य अभ्यासमा सहभागी नहुने निर्णय गरिदियो । विश्लेषकहरुले यसलाई ‘भारतीय स्वार्थबाट एक कदम पर रहने नेपालको निर्णय’ भने र ‘विमस्टेकमार्फत पाकिस्तान र चिनविरुद्ध सैनिक गठबन्धन बन्नसक्ने गन्ध पहिचान गर्नु’ लाई नेपालको परिपक्व निर्णय ठाने । तर यो निर्णयको आयामले समाजवादी कित्तासम्म पुर्याएको सञ्चारको हामीले लेखाजोखा चाँहि गरेनौं ।

फेरि पनि प्रचण्ड

पछिल्लोपटक प्रचण्डले शहीद प्रतिष्ठान नेपालको ११ औं साधारणसभामा असाधारण वाक्य बोले । उनले भने ‘इतिहासमा हामीले गरेको कर्मका कारण हामीलाई विरोधी र दुश्मनले पछ्याइरहेका छन् । इतिहासमा समान प्रकृतिको कर्म गरेका हामीलाई सधैं एकै स्थानमा उभिनपर्ने परिस्थिति तयार गरिरहेका छन् ।’ प्रचण्डको आशय द्वन्द्वकालीन मुद्दालाई व्यापार विनिमयको साधन बनाइरहेको देशभित्रैको एउटा समूह र त्यसलाई पूट दिइरहेको अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिकेन्द्र हो र थियो भनेर अनुमान लगाउन कुनै पण्डित भइराख्न पर्दैन । सुन्दा सामान्य लागे पनि यसभित्र वैचारिक राजनीतिको एकमुष्ठ सन्देश निहित थियो ।

यसको एक दिन अगाडि भदौ २९ गते बिआरआईबारे आयोजित एउटा कार्यक्रममा प्रचण्डले स्पष्ट शब्दमा ‘बिआरआइले कुनै सैन्य अभ्यासको परिकल्पना गर्दैन, कुनै शक्तिकेन्द्रको परिकल्पना गर्दैन’ भन्दै इण्डो प्यासिफिक स्टाटेजीको काउन्टरमा अर्थपूर्ण सन्देश दिए । यसको पनि एक दिन अगाडि भदौ २८ मै प्रचण्डले इलामबाट विमष्टेक र इण्डो प्यासिफिक अभ्यासलाई उस्तै मात्र होइन एउटै दर्जामा राखेर आफू त्यस्ता सबैखाले गठबन्धनको विपक्षमा रहेको बताएर बैचारिक ध्रुवीकरणमा उभिरहने आधार बलियो बनाए ।

प्रचण्डले चिनियाँ परराष्ट्रमन्त्रीसँगको भेटमा भएका संवादको आधारमा चिनिया परराष्ट्र मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको एउटा प्रेस नोटमा अहिले पनि हामी घुमिरहेका छौं । खासमा त्यो प्रेस नोट थियो, न चिनिया सरकारको न चिनियाँ परराष्ट्र मन्त्रालयको नै आधिकारिक वक्तव्य थियो । तर त्यसको तरंग महाराजगञ्जको अमेरिकी दुतावासदेखि अमेरिकाको वाशिंगटन डिसीसम्म फैलियो । नयाँदिल्लीदेखि बेइजिंगसम्म तन्कियो । प्रतिपक्ष त्यहीं झुत्ती खेलिरह्यो । यही नै प्रचण्डको कला हो । उनले फालेको घुयँत्रोले एकैपटक अनेक निशानामा बाजी मार्छ ।

प्रेमकृष्ण श्रेष्ठ / कीर्तिपुर

फेरी एकपटक नेपालीहरुको महान चाड दशैं नजिकै आएको छ । दशैं वर्षमा एकपटक सत्यको विजय भएको कथा लिएर हिन्दुधर्मावलम्बी माझ ओर्लिन्छ । आस्थामनहरु आफ्नै देबीको जयमा प्रफुल्लित नहुने कुरै भएन । सबैको मनमा दशैको आगमनले उतिकै उल्लास छ । नयाँ लुगा र रमझमले केटाकेटीको मन उल्लासिदों छ । यही उल्लसित वातावरणमा केटाकेटी भएको घरबाट डमरुको टुङ्गटुङ्ग बज्न थालेको छ ।

दशैं आयो कि धेरैको मनले झल्लास्स सम्झिने एउटा सिरियल रहेको छ– दशैं । सम्झिनुको कारणहरु, एक त त्यो महजोडीको सिरियल, दोस्रो त्यसभित्रको कथाको मार्मिकता, तेस्रो प्रजातन्त्र आगमनसँगैको परिस्थितिमा व्यवस्था फेरिएको तर अवस्था नफेरिएको परिपाटीलाई ब्यङ्ग । सानोमा दशैं टेलिसिरियल हेरेर म धेरैबेर रोएको थिएँ । सिरियलको अन्त्यमा, एउटा नाबालकको दशैंका रहरहरु टुहुरा भएकोमा सारै मन दुखेको थियो । बा मासु करायो, चपा भैरे चपा, बा डमरु भन्दै छोराले बाबुको अगाडि पिन्चे अनुहार देखाउँदा, ‘धिवा मरु डमरु, डमरु’ भैरेको यो डाइलग अझै पनि मेरो कानमा गुँजिन्छ । र, सोचमग्न हुन्छु, भैरेलाई मैले काँचको पर्दामा देखेको लगभग चौबीस बर्ष भइसक्यो अव त पक्कै पनि भैरेका दिन फिरिसकेका होलान् । चौबीस बर्षअघि प्रस्तुत त्यो सिरियलको भैरेको आजको अवस्था कस्तो भयो ? उस्को छोराको  दशैं बाउकै अभावको बिरासतमा चलिरहेको छ कि कतार, साउदी या कोरिया गएर मनग्य पैसा कमाएर त्यो अभाव टाल्न सक्ने हैसियतको भयो ? मनमा वर्षेनी एकपटक उदय हुने प्रश्नहरु हुन । आखिर नेपाल पनि नयाँ नेपाल न भइसक्यो ।

दशैं सिरियलमा, धनीको दशैं र गरिबको दशैंलाई भिन्नाभिन्नै आयामले केलाएको छ । गरिव पात्रको रुपमा कलाकारिता निभाएका हरिवंश अर्थात भैरेको दशैं दशामा टुंगिएर समाप्त हुने सिरियलले प्रत्येक वर्ष दर्शकका आँखामा आँसु उमालेर गइरहेको छ । बीस वर्षअघि म खल्लो भएजस्तो आज छोरीले भैरेको दशैं नियाल्दै मन खल्लो बनाइन् । प्रत्येक वर्ष यही सिरियल, कथा, निरासा र सुस्केरा हामीभित्र किन ? हामी भैरेको कथा हेरेर राजकुमार दिक्पालको कथा जस्तो दन्त्यकथाको रुपमा ग्रहण गर्न किन सकेका छैनौँ ? उहिल्यै उहिल्यै दशैंले गरिब मानिसलाई यतिसम्म पिरल्थ्यो है भनेर किन मनले सहज रुपमा लिन सकेको छैन । छोरीको आँसु भन्दा चौबीस वर्ष बुढो मेरो आँसु किन आज पनि भैरेको निम्ति उस्तै उम्लिन्छ । सिरियलले अझै हाम्रो मन चिसो हुनुमा, यो समाजमा अझै भैरेहरु बाँकी नै छन् भन्ने हो ।  

भैरे एउटा यस्तो गरीब पात्र हो, जो अभाव भोग्दछ । जोसित तल्लो दर्जाको नोकरी छ, तर पियनस्तरको सुख्खा तलब मात्रको आर्थिक उपार्जनले दैनिक गुजारा धौधौ छ । जस्को घरमा दशैं दशा भएर आउँछ र छोराछोरीको लागि नयाँ लुगा पनि प्रवन्ध गर्न सक्दैन । पोहरै टालेका लुगा यो साल नि टालेर दशैं टाल्ने यी भैरेहरुलाई सिरियलमा गरीव पात्रको रुपमा चयन गर्नु आफैमा सांयोगिक छ । भैरे गरिब हुनु उनको दोष होइन । भैरेले नेपाल जस्तो गरिब देशमा सम्पन्न, मध्यम र विपन्न परिवारले मनाउने दशैको आर्थिक अनुहार उहीँ हुँदैन भन्ने कुरामा हेक्का राख्न सकेन ।

आज पनि दशैं आएको छ । कैयन भैरेहरु दशैंको आगमनले चिन्तित हुन थालेका छन् । दशैं होइन, दशा आएको हो भनी दशैंलाई दशाको रुपमा स्वीकार्ने यी भैरेहरु यो कुरामा अज्ञान छन् कि दशैं, दशै नै भएर आएको हो, परन्तु उनीहरुको मानसिकताले त्यस्लाई दशा बनाइयो । दशैं पारिवारिक मेलमिलाप र सदभावको चाड हो । कुनै शास्त्रमा लेखिएको छैन कि दशैं आफ्नो हैसियत छिचोलेर मान्नुपर्छ । खसी काट्नु दशैं हो र ? नकाट्नु दशैं होइन भनी पनि कुनै धर्मग्रन्थमा उल्लेख छैन । यदि अगाढ आस्था र विश्वासमा दशैं मनाउने हो भने देवीका पाऊ पशुको रगतको आहालले धुनु पर्दैन । निधारमा जमरा र रातो टीका मात्र रँगाएर पनि दशैंको भरपुर आनन्द र उल्लास हासिल गर्न सकिन्छ ।

दशैं समानताको उत्सव हो । दशैंमा भैरेहरुले गर्व गर्न पाउनुपर्छ । कुनै धनाढ्यको कौशीवाट उडेको र भैरेको छाप्रोवाट उडेको चङ्गाले एउटै आकाश चुम्नुवाट बोध हुन्छ कि दशैंप्रति धनी र गरीबको सामाजिक र सांस्कृतिक उचाइ एउटै हो । धनीले उनका छोराछोरीका लागि कुनै महँगो सुपरमार्केटमा लुगाफाटा किनिदेलान् । भैरेहरुले पनि आफ्ना लालाबालाका लागि सस्तो बजारवाट भोटा किनिदिने हैसियत राख्न सक्छन् । धनाढयहरुको भोजनमा जस्तो चौरासी व्यजन नहोला । भैरेहरुको चुहलोबाट पनि दाल, भात, तरकारी र दुई चोक्टा मासुको मीठो गन्ध त बाफिएला ! आफ्नो हैसियतमा मान्ने हो भने भैरेहरुका लागि आफ्नो दशैं कैले पनि दशा बन्दैन ।

सबैको आर्थिक अवस्था एउटै हुँदैन । त्यसैले हुनेखानेले दशैंलाई भड्किलो तरिकामा मनाइयो भनेर हुँदाखानेले पनि ऋण लिएर भड्किलो तरीकामा मनाउनु हुँदैन । हाम्रो पाँचै आौंलाको पनि दशैं प्रतिको अभिव्यक्ति हेरौ । कान्छो औँलालाई दशैंप्रति कति उल्लास छ र यी भन्छन् — दशैं आयो । काइँलो औैँला पनि प्रफुल्लित भएर भन्छन् — खाउँला , पिउँला । गरीब औँलाको प्रतिनीधित्व गर्ने साइँलो औँला भन्छन्  — कहाँबाट ल्याउँला ? माइँलो औँलाले ‘चोरील्याउँला’ भनी चोर प्रवृत्ति देखाउँछ । जेठो औँला आदर्श पात्र बन्दै ‘धत ! पापी म त एक्लै बसुँला’ भनी दशैंमा न चोर्ने, न भड्किलो तरिकामा मनाउने, बरु आफ्नो हैसियतमा कोहीसित प्रतिस्पर्धा नगरी एक्लै मनाउने अभिव्यक्त गर्छन् । भैरेले साइँलो औँलाको प्रतिनिधित्व गर्छ । यसकारण भैरेले आफ्नो हैसियत चिनेर जेठो औँलाको आदर्श बहन गर्नुपर्छ । उसले आफ्नो हैसियत अनुसार दशैं मान्नुपर्छ । कसैले पैसाको खोली बगाएर दशैं मनाउँदैमा उस्को सामाजिक हैसियत उकासिने होइन, न त कसैले कम पैसामा दशैं मनाउँदैमा उस्को समाजिक हैसियत नै निम्न हुने हो । भैरेको आस्था र बिश्वासले ढुंगामा देवीको सजीवता चलमलाउँछ भने भैरेलाई देबीले अवश्य प्रश्न गर्ने छैनन् कि तैले मेरा पाउ किन पशुको रगतले धोइनस् ? मेरो जिब्रोमा रगतका छिटा चटाइनस् ? बरु देबी, भैरेले आफ्नो हैसियतअनुसार दशैं मनाएकोमा खुसी भएर आसिक दिनेछन् ।

सबैका लागि दशैं, दशैं नै हो, दशा होइन । ईश्वरी सबैकी हुन् । के गरिव, के धनी सवैको निधारको टीकाको तौलमा फरक छैन । सवैको कपालमा जमरा हरियै उम्रिन्छ । छ त केवल दशा हाम्रो मानसिकतामा छ । दशा हाम्रो गलत चिन्तन र आस्थामा छ । जो आफ्नो हैसियत नाप्दैन र प्रतिस्पर्धालाई पछ्याएर भैरेजस्ता समाजका गरीव पात्रले आफ्नो धरातल बिर्सन्छ । तमसुकमा बुढी औँला टेकेर भएपनि दशैं पार लाउनुपर्छ भन्ने सोचाइ भएकाहरुको निम्ति मात्र दशैं, दशा हो । यसकारण दशैं भैरेले भैरे नै भएर मनाउनुपर्छ, उस्ले अरुको सिको गर्नु हुँदैन । यो कुरा सत्य हो कि, हैसियतमा माने, भैरेको पनि दशैं नै हो, दशा होइन । दशैं, आशिषको पर्व हो र हामी नेपाली दुर्गा भवानीको कृपाले यति भाग्यमानी छौं कि यो भूगोलमा बाँच्ने प्रत्येक मानिसको निधारमा कोही न कोही ठूलाबडाको हात झुलेकै छ ।

आचार्य पीपलमणि सिग्देल / न्यूयोर्क

सनातन हिन्दु धर्म संस्कार अनुसार पितृहरुको स्मरणमा गरिने सम्मान तथा आराधनालाई श्राद्ध भनिन्छ । जिवित हुँदा मातापिताको सेवा गर्नु र दिवंगत भएपछि श्रद्धापूर्वक कृतज्ञता अर्पण गर्नु नै सन्ततिको परम कर्तव्य हो र्। श्रद्धया कृयते यत्कर्म तत् श्राद्धः अर्थात पितृहरुका निमित्त श्रद्धाले गरिने कर्म नै श्राद्ध हो । श्राद्ध अनेक प्रकारका हुन्छन् । आभ्युदयिक श्राद्ध, एकोदिष्ट श्राद्ध, एकपार्वण श्राद्ध, पार्वण श्राद्ध तथा तीर्थ श्राद्ध यी प्रचलित श्राद्ध हुन् । यिनै विविध श्राद्धमध्ये अहिले पार्वण श्राद्ध चलिरहेको छ, यसलाई महालय पार्वण श्राद्ध पनि भनिन्छ । तिथिअनुसार आश्विन कृष्णपक्ष प्रतिपदादेखि अमावास्यासम्म १५ दिन तथा भाद्र शुक्लपक्षको पूर्णिमा समेत गरेर जम्मा १६ दिन पितृ कर्म गरिने भएकाले यसलाई सोह्रश्राद्ध पनि भनिन्छ । यस वर्ष तिथि अनुसार भाद्र २७ गते अर्थात् सेप्टेम्बर १३ देखि भाद्र ११ गते अर्थात् सेप्टेम्बर २८ सम्म पार्वण श्राद्ध परेको छ ।

यस श्राद्धमा शुद्ध भई ऋषि तथा दियो स्थापना गरेर देवता, ऋषि, मनुष्य, दिव्यपितृ तथा स्वपितृको तिल मिसाइएको जलले तर्पण गरिन्छ । त्यसैगरी पितृलाई श्रद्धापूर्वक पिण्डदान दिनुपर्ने हुन्छ । यसरी तर्पण एवं पिण्डदान गरेपछि ब्राम्हण भोजन, भान्जाभान्जीलगायत आफन्तजनलाई भोजन गराउनुपर्ने हुन्छ । गाई, कुकुर, काग, कमिला तथा देव÷पितृ आदिलाई भोग लगाउने विधि शास्त्रमा उल्लेख छ । यी त प्रतिनिधि मात्रै हुन् वास्तवमा ब्रम्हदेखि सृष्टिका समस्त चराचर जगतलाई नै तृप्त गर्ने उद्देश्य श्राद्धमा रहन्छ, शास्त्रमा भनिएको छ ।

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं देवर्षिपितृमानवाः

तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ।

यसरी श्राद्ध गर्दा पिताको कुल, माताको कुल, दाजुभाइ, श्वशुर कुल, गुरmजन, साथी, मान्यवर, जीवजन्तु, वनस्पति, औषधी आदि समस्त जीव तथा प्रकृतिलाई नै सम्मान एवं आराधना गरिन्छ । भनिएको छ:

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च

गुरmश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः ।

ते तृप्तिमखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकांक्षिणः

ये बान्धवाबान्धवा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः ।।

अतः श्राद्धले संसारका सबै कुटुम्ब हुन् भन्र्ने बसुधैव कुटुम्बकम्’ को भावना बोकेको छ । विश्वका हामी सबै एक परिवार हौं भन्ने उन्नत सन्देश श्राद्धले दिएको छ ।

अमेरिकाको अध्यागमन विभागले आफन्तलाई दिने भिसाको मान्यतालाई नियाल्दा पनि श्राद्धमा दिइने तर्पणको क्रमलाई स्वीकार गरेको र अंगिकार गरेको प्रतीत हुन्छ । एकजनाले अमेरिकी नागरिकता प्राप्त गरेपछि निजले मातापिता, सासुसासुरा, भाइबहिनी, पुत्रपुत्री आदि परिवारको सदस्यलाई स्वागत गर्न पाउने प्रावधान छ । सम्पत्तिमाथि अधिकार नभएपनि पारि

वारिक दायित्व एवं जिम्मेवारीको बोधलाई अवलम्बन गरेको छ । हाम्रो शास्त्रीय मान्यतामा परिवारप्रति सांसारिक जिम्मेवारी निभाउनाका साथै परलोक गएका पितृप्रति पनि अझ थप जिम्मेवारी निभाउनुपर्ने बताइएको छ ।

मृत्युपछि केवल दुई चिज साथमा रहन्छनः जीवनभर गरिएको अशल कामको पुण्य तथा आफन्तद्वारा दिइने तर्पण एवं पिण्डदानसहितको श्राद्ध गरी अर्पित पदार्थ । मृत्युपछि सम्पत्ति घरमै रहन्छ, परिवारजन एवं बन्धुजन श्मशानसम्म साथ दिन्छन्, आफैंले पालेको शरीर चितासम्म मात्र साथ दिन्छ तर जीवनमा आर्जित परोपकारको बल तथा सन्ततिको सम्मान अनन्तकालसम्म फलदायी रहन्छ ।

हाम्रो जीवन तीन चिजको संयोजनले बनेको हुन्छ । भौतिक शरीर, आत्मतत्व तथा बुद्धितत्व । शरीर मातापिताका कारण प्राप्त हुने भएकाले मातापितालाई देवतासमान स्थान दिइएको हो । हामी न मातापिता फेर्न सक्छौं न त आफ्नो शरीर नै फेर्न सक्छौं । त्यसैले मातापितालाई जिवित छँदा नित्य सम्मान गर्नुपर्छ र परलोक लागेपछि श्राद्ध गर्नुपर्छ । आत्मतत्व परब्रम्ह परमेश्वर भगवानको अंश भएकाले मृत्युको समय पनि जन्मनुभन्दा पहिले नै निश्चित् हुन्छ जुन हामी परिवर्तन गर्न सक्दैनौं, केवल भगवानलाई नित्य पूजामार्फत् धन्यवाद दिन सक्छौं । बुद्धितत्व भने जन्मजन्मान्तरको पुण्यकर्मले सुसंस्कारित प्रतिविम्ब हो जुन सत्संगत तथा सत्कर्मले पुनः संस्कारित एवं परिमार्जित गर्न सकिन्छ । उपर्युक्त यथार्थलाई मध्यनजर गर्दा देव तथा पितृप्रति गरिने सम्मानले स्वयंको कर्म पनि परिष्कृत एवं सभ्य हुँदै जान्छ ।

महाभारत युद्धपछि परलोक प्राप्त गरेका दानवीर कर्णलाई त्यस लोकमा बहुमूल्य द्रव्य पदार्थ आदि भोजन गर्न अगाडि राखिदिएपछि म कसरी खानसक्छु भनी उनी ईन्द्रलाई प्रश्न गर्छन् । त्यसपछि भगवान ईन्द्र तपाईले जीवनकालमा यस्तै बहुमूल्य बस्तुमात्रै दान गरेको र पितृ श्राद्ध नगरेकाले वास्तविक भोजन दिन नसकिने बताउँछन् । अनि पितृकर्म गर्नका लागि समय मागेपछि कर्णलाई धर्तीमा पठाइन्छ र उनी यस धर्तीमा विधिपूर्वक पितृश्राद्ध गरी परलोक फर्कन्छन् । त्यसपछि कर्णले आनन्दपूर्वक परलोकमा भोजन आदि सुविधा प्राप्त गरेको विवरणले पनि पितृकर्मको महत्व स्वतः सिद्ध हुन्छ ।

विधिपूर्वक श्राद्ध गर्नाले आयु, सम्मान, धन, विद्या, स्वर्ग, मोक्ष, सुख तथा राज्यसमेत प्राप्त हुने गरी आशीर्वाद पितृट्ठारा प्राप्त हुने उल्लेख छ;

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षसुखानि च ।

प्रयच्छन्तु तथा राज्यं पितरः श्राद्धतर्पिताः ।।

अतः महालय पार्वण श्राद्धपक्षमा समस्त पितृको सम्मानका साथ आराधना गरौं । समस्त ध्यान पितृभक्तिमा केन्द्रित गरौं । यस समयमा देवयज्ञभन्दा पनि पितृयज्ञमा ध्यान जुटाआौं । पितृ तर्पण, पिण्डदान, अन्न आदि दान, ब्राम्हण भोजन, गाई आदि जीवसेवा तथा प्रकृति सेवामा ध्यान केन्द्रित गरौं । शुद्ध एवं सात्विक भोजन गरौं । कसैले कसैको पनि निन्दा नगारौं । विश्वको जुन कुनामा पुगे पनि स्थानीय अक्षांश, देशान्तर एवं सूर्योदयको समेत हिसाब गरी शास्त्रसम्मत विधिले पितृको श्रद्धा गरौं । सबैलाई पितृदेवको सदा आशीर्वाद प्राप्त होस् ।     

सुपेन्द्र बस्नेत / बोष्टन

घटना सानाे वा ठुलाे भन्ने मापन त्यस घटनाले दिएको परिणाममा भर पर्दछ । र परिणाम त्यसले पार्ने प्रभावमा भर पर्दछ । त्यसैले कसैका लागि सामान्य लागेकाे कुरा कसैका लागि महाभारत हुन्छ, त कसैका लागि महाभारत लागेकाे कुरा कसैका लागि सामान्य लाग्न सक्छ । कहिले काही सामान्य क्रियाले पनि ठुलाे प्रतिक्रिया दिन्छ, भने कहिले काही ठुलै क्रियाले पनि  सानाे प्रतिक्रिया दिन सक्छ । ति क्रियाहरुले दिलाएकाे प्रतिक्रियाकाे परिणाम ब्यक्तिगत रुपमा हेर्दा कसैका लागि सकारात्मक पनि हुन सक्छ र कसैका लागि नकारात्मक पनि । “मेटासिट” बाच्नेले बिष ठान्दछ भने मर्ने निर्णय गर्नेले अमृत । त्यसैले कुनै पनि घटनालाई हरेक ब्यक्तिले फरक फरक काेणबाट बुझ्न, बिश्लेषण गर्न र ब्याख्या गर्न सक्दछन् । जाे मानवीय बिषेशता र अधिकार पनि हाे ।

यतिबेला नेपालगंज बिमानस्थलमा माननीय मन्त्री याेगेश भट्टराईज्यूका कारण प्लेन एक घण्टा राेकिएकाे भन्दै पाेखिएकाे आक्राेसकाे घटनाले चाैतर्फीे बहसका लागि उच्च प्राथमिकता पाएकाे छ । यस अवस्थामा साेही बिमानस्थलमा मेरा कारण घटेकाे साेही प्रकृतिकाे घटनाकाे स्मरण गर्दछु । २०६१, चैत्र २  म कपिलबस्तु, दाङ, बाँके, बर्दिया र कञ्चनपुर जिल्लामा जनरल वेलफेयर प्रतिष्ठान/सेभ द चिल्ड्रेनले सञ्चालन गरेकाे कार्यक्रममा अधिकृतकाे हैसियतले जिल्ला स्तरीय सराेकारवालाकाे बैठकमा भाग लिन क्षेत्रीय कार्यालय नेपालगंजबाट धनगढी पुगेकाे  थिए । कार्यतालिका बैठकमा भाग लिई धनगढी र महेन्द्रनगरमा कार्यरत रहेका कर्मचारीहरुसंग छलफल गर्ने र कार्यक्रमकाे अनुगमन गर्ने तय गरेकाे थिए तर अचानक थप कार्यक्रम स्थगित गरी नेपालगंज फर्किन सूचना प्राप्त भयाे । म नेपालगंज कार्यालय फर्किएँ । कार्यालय पुगेपछि बास्तबिकता  थाहा भयाे कि झण्डै दुई महिना टिचिङमा बसेर डिस्चार्ज भएपछि सहजताका हिसाबले थप उपचारका लागि काठमाडाैं सितापाइला स्थित मुल घरमा रहेर उपचार गराउँदै गराउनु भएका बिरामी बुबाकाे अवस्था चिन्ताजनक छ भन्ने कुरा । हुन त ३ दिन पछि बुबा भेट्न जाने याेजना थियाे नै । हतार हतार काठमाडौं  हिड्ने ब्यवस्था मिलाईयाे । सँगै काम गर्ने नीर वाग्ले दाई र राजेन्द्र महतोज्यूले बुद्ध एयरकाे टिकट लिईदिनु भयो । प्लेन उड्ने समय निकै कम बाँकी रहेकाले हतार हतार नीर दाईले बिमानस्थलसम्म छाेड्नु भयाे । नीर दाईले हात मिलाएर शुभयात्रा भन्दै बुबा बिहानै बितिसक्नु भएकाे दुःखद् खबर सुनाउनु भयाे । याे सुन्ने बितिकै म एक्कासी ढलेछु र बेहाेस् भएछु । जीवनमा केही गराैंला भनेर संघर्षमा हाेमिएकाे एउटा युवाले आमा बितेकाे बर्ष दिन बित्दा बित्दै फेरी बुबाकाे मृत्युकाे खबर अचानक सुन्दा बज्रपात हुनु र त्यस्ताे परिस्थति श्रृजना हुनु अस्वभाविक पनि थिएन । झण्डै आधा घण्टा पछि हाेसमा आएछु । मेराे स्वास्थ्य अवस्थाका कारणले मलाई यात्रा गराउन बुद्ध एयर र बिमानस्थल ब्यवस्थापन राजी भएन । मेराे स्वास्थ्य स्थितिमा सुधार ल्याउन अनेक उपाय गरियाे र केही सुधार भएपछि मैले यात्रा गर्न सक्ने जानकारी गराए । मेराे घटनाकाे संबेदनशिलतालाई बुझेर सँगै यात्रा गर्ने यात्रुहरुले मेराे आफन्त काठमाण्डाै बिमानस्थलमा लिन उपस्थित भै सकेकाे जानकारी गराउदै यात्रा भरका लागि जिम्मा लिएपछि बल्ल प्लेन उड्न सहमत भयाे । यति गर्दा गर्दै मेरै कारण प्लेन १ घण्टा १० मिनट ढिला उड्याे । त्यस दिनकाे लागि त्यही नै अन्तिम उडान थियाे । मेरा कारण अन्य यात्रीहरुलाई कति समस्या परेकाे थियाे हाेला ? तर पनि सबैले मानवीय संवेदनशिलता बुझेर पर्खेरै भए पनि मलाई संगै यात्रा गराए । जुन घटना मेराे मानसपटलमा बेलाबखत याद आईरहन्छ ।  यहाँ मैले आफ्नाे जिन्दगीकाे दुखद् घटना जाेड्नुकाे कारण भने घटनाकाे प्रकृति दर्साउन खाेजेकाे हुँ । प्लेनकाे यात्रा गर्ने सबै बिलासी मात्र हुदैनन् । सर्वसाधारण पनि हुन्छन्। जसकाे प्लेनमा यात्रा गर्ने उद्देश्य नगन्य रुपमा बिलासी हुन सक्ला, मुलत आवश्यकता पर्दा नै हुन्छ । घटनाका अन्य कारक तत्वहरु भिन्न भए पनि मेरा कारणले र मन्त्रीज्यूका कारणले प्लेन उड्न १ एक घण्टा ढिलाे भएकाे कुरा भने  मेल खान्छ। अन्य कारक तत्वहरुमा नगई घटनासंग सम्बन्धित प्लेन भित्रकाे भिडियाेमा केन्द्रित भएर सुक्ष्म अध्ययन गर्दा मैले दुबै पक्षलाई धन्यबाद्काे पात्र ठानेकाे छु । हेर्दा र सुन्दा सामान्य लागे पनि देशमा सरकार, नेतृत्व र जनता बिच बढ्दै गएकाे दुरीका कारणले याे घटनाले असामान्य रुप लिएकाे हाे भन्ने निर्क्याेल गर्ने आधारहरु धेरै छन्। हुन त पदीय हैसियतका कारण मन्त्रीज्यूले चाहेकाे भए हेलिकप्टर/प्लेन चार्टर गर्न पनि सक्नु हुन्थ्याे । जसकाे खर्च अन्तत्वगत्वा जनताकै थाप्लाेमा पर्ने नै थियाे तर उहाँले जे सुकै कारणले हाेस् सामान्य नागरिक सरह यात्रा गर्न चाहनु भयाे र गर्नु भयाे, त्यसलाई भने कदर गर्नै पर्दछ । यद्यपि उहाँ कै कारण यदि सर्वसाधारण यात्रुले यात्रा गर्दै गरेकाे प्लेन एक घण्टा राेकिएर अनावश्यक सास्ती बेहाेर्नु परेकाे हाे भने त्याे चाँही साच्चै दुःखदायी र खेद्पूर्ण छ ।

देशकाे त्यति ठुलाे महत्वपूर्ण मन्त्रालय सम्हालेकाे र देशले निकै आशा राखेकाे एक हाेनहार युवा ठानिएकाे ब्यक्तित्वसंग यात्रा गर्न पाउदा यात्रुहरुले अहाेभाग्य ठान्नु पर्ने र एक घण्टा त के दिनभर कुर्नु पर्दा पनि गाैरव नै गर्ने अवस्था हुनु पर्ने थियाे तर बिडम्बना त्यसाे नभएर उल्टै पिडा बाेध गरी आक्राेस पाेखियाे । त्यसाे हुनुमा सम्बन्धित मन्त्रीज्यू र प्लेन उड्न ढिला हुनु मात्र कारण पक्कै हाेइन् । सार्बजनिक भएकाे भिडियाे हेर्दा दुबै पक्ष संयमित नभएकाे भए ठुलै अप्रिय घटना घट्न सक्थ्याे भन्ने आधार धेरै देखिन्छन् । यस्ताे बिषम् परिस्थितिलाई बुद्धिमतापूर्वक ब्यवस्थापन गरिएकाेमा दुबै पक्ष धन्यबाद्काे हकदार छन् । त्याे आक्राेसित भिड संयमित नभएकाे भए घटनाले उग्र रुप लिन सक्थ्याे, जाे सबै नेपालीका लागि दुःखद् र लज्जाकाे बिषय बन्दथ्याे । अर्काे तर्फ भिडियाेमा देखिए अनुसार मन्त्री जयूकाे अवस्था हेर्दा उहाँले  घटनाकाे अवस्था बुझेर आफुबाट भएकाे गल्ती स्विकार्दै माैन रहेर आक्राेसकाे ज्वाला निभाउन खेल्नु भएकाे भूमिका साच्चै कदरयाेग्य लाग्याे । जाे माैन माफी मागिएकाे पनि हाे भन्ने ठानेकाे छु । यस घटनाले देश चलाउनेहरुलाई निकै ठुलाे पाठ सिकाउन खाेजेकाे छ ।

वर्तमान अवथामा सरकार भित्रै, पार्टी भित्रै र ब्यवस्था भित्रै धेरै विभिषणहरु जन्मिरहेका छन् भन्ने कुरा चेतना हुन जरुरी छ । स्मरण रहाेस् कि रावरणकाे अन्त्य गर्ने सुत्रधारीय भूमिका विभिषणले नै निभाएका थिए । राम त एक पात्र मात्र थिए । रावणकाे नाबीमा (नाइटाेमा) अमृत रहेकाे र जसकाे नष्ट नगरेसम्म रावणकाे बध गर्न सकिदैन भन्ने भेद रामलाई विभिषणले खाेलिदिए पछि मात्र रामले रावणकाे नाबीमा प्रहार गरेर अमृत शक्ति नष्ट गरेका थिए । साेही मुताबिक नेतृत्व सुध्रिनु अपरिहार्य छ । मुख्य त सत्रुसंग भन्दा पनि आफ्नै कुल भित्र जन्मिएका तथा जन्मिदै गरेका विभिषणहरुसंग सचेत र हाेसियार रहनु पर्दछ ।