Category: कला / साहित्य

सुपेन्द्र बस्नेत, बोष्टन

२०६१ साल फाल्गुन २९ गते शनिवारको साँझ स्मरण गर्दै विषय प्रवेशको ढोका खोल्न चाहन्छु।त्यति बेला म जिडब्लुपि/सेभ द चिल्ड्रेनमा आबध्द भइ कपिलबस्तु, दाङ, बाँके, कैलाली र कन्चनपुर जिल्लासम्म सञ्चालित कार्यक्रममा कार्यरत थिएँ। शाखा कार्यालयहरु कपिलबस्तु, दाङ, बाँके, कैलाली र कन्चनपुरमा थिए। र, ति सबैको मुख्य कार्यालय नेपालगञ्जमा थियो। जुन कार्यालय पहिला दाङको घोराहीमा थियो। तत्कालिन माओवादीले दाङ घोराही आक्रमण गरेपछि शाखा कार्यालय त्यही रहने गरी मुख्य कार्यालय नेपालगञ्ज सारिएको थियो।त्यतिबेला माओवादीको गतिविधिहरु निकै उत्कर्षमा पुगिरहेको थियो। खास गरी नेपालको पश्चिमी क्षेत्र निकै प्रभावित थिए। २०६१ साल फाल्गुन २९ साँझ ६ बजे म खाना खानका लागि नियमित खाना खाने होटलमा गएको थिएँ। ७ बजेदेखि कर्फ्यु लाग्ने भएकाले उज्यालैमा खाना खाएर वासस्थान पस्नु पर्ने बाध्यता थियो।होटल र बासस्थानको दुरी ५ मिनटको थियो।होटमा पुगेर हात मुख धोइ टेबुलमा बस्दै होटल साउजीलाई खानाको तयारीका लागि अनुरोध गरें । बेलुकाको छाक रोटी खाएर टार्ने बानी परेकाले होटल साउनीले पनि टेबलमा सलाद राखिदिएर रोटो पकाउन सुरु गर्नु भयो। यतिकैमा होटलको फोनको घण्टी बज्यो।र, साउजीले फोन उठाएर छोटो कुरा गर्नु भयो। म नजिक आएर आत्तिदै भन्नु भयो ”सर हजुरको फोन रहेछ। हस्पिटलबाट आएको।तुरुन्त जानु पर्यो रे ।” म त झसङ्ग भएँ। कसले फोन गरेको हो…? को बिरामी भएको हो …? अत्तोपत्तो भएन। थप बुझ्नका लागि फोन पनि कटि सकेको थियो।मैले अरु थप केही नसोची होटल अगाडिबाट रिक्सा चडेर अस्पतालतिर हानिएँ। यति बेला लगभग साँझको ६:३० भैसकेको थियो। रिक्साचालकलाई आफ्नो हतारो दर्शाएर सक्दो छिटो चलाउन अनुरो गरें।अस्पताल जादै गर्दा नेपालगञ्ज मेडिकल कलेज अगाडि के पुगेको थिएँ।चल्दै गरेको रिक्सामा एउटा बस्तु ड्र्याम्म ठोकिदै सडक पारी पुग्यो।रिक्सा चलाक रिक्साबाट हाम्फालेर कुलेलाम ठोक्यो। म रिक्सा संगसंगै लडिबुडी गर्दै सडकको पूर्वी किनारामा पछारिन पुगें।हत्तनपत्त उठेर कुलेलाम ठोकें। किनकी त्यहाँ ज्यान जोगाउने सवाल थियो। त्यतिबेला माओवादीहरुले मेरो पछाडि आउदै गरेको पुलिसको भ्यानलाई लक्षित गरेर ग्रिनेट प्रहार गरेका रहेछन्। समयको तालमेल नमिल्दा मेरो रिक्सामा ठोकिन पुगेको थियो। प्रहरीको भ्यान फुत्कियो। भाग्यले भनु या दिन नआइपुगेकाले भनु, मेरो रिक्सामा ठोकिएको उक्त ग्रिनेट पड्किएन। र, म बालबाल बाँचें।ज्यान जोगाएर हस्पिटल पुगेको म, ७ बजे पछि कर्फ्यु लाग्ने भएकाले बासस्थान फर्किन सकिन। आँखा वरिपरि घटनाका दृश्यहरु झल्किरहेका र मन भरी अनेक खाले डरत्रासको राँको दन्किरहेकाले, त्यो रात अस्पतालमै आँखा झिमिक्कै नपारी बिताएँ। भोली पल्ट २०६१ साल फाल्गुन ३० गते आइतवार धनगढी जानु थियो। कर्फ्यु खुलेपछि बासस्थान पुगेर झोला बोकी धनगढी शाखा कार्यालयले तय गरेको तालिम र सरोकारवालाहरुसंग हुने बैठकमा भाग लिन भारतको बाटो हुँदै धनगढी पुग्ने गरी रुपेडियातिर लागें। त्यति बेला सशस्त्र द्वन्द्वकारण कोहलपुर हुदै पश्चिम जाने बाटो अत्यन्त जोखिमयुक्त, कष्टकर र लामो समय लाग्ने भएकाले धनगढी , महेन्द्रनगर जानु पर्दा प्राय भारतकै बाटो मेरो पहिलो प्राथमिकतामा पर्ने गर्दथ्यो। त्यो घटनाको एक एक संझना अहिले पनि ताजै छ। यो त एक प्रतिनिधि घटना मात्र हो । पिर गीत सार्वजनिक भएकै समयमा परेकाले यसलाई संझेर प्रस्तुति गरेको हुँ ।त्यस्तो कयौं कहाली लाग्दा घटनाहरु भोग्नु परेको थियो सशस्त्र द्वन्द्व कालमा। अहिले संझदा आङ नै सिरिङ्ङ हुन्छ। साच्चै सशस्त्र द्वन्दमा होमिएकाहरु(राज्य पक्ष र विद्रोही पक्ष)को झन कति दर्दनाक र काहाली लाग्दा घटनाहरु होलान् भन्ने अनुमान लगाउन गाह्रो छैन।

तत्कालीन माओवादीले राज्य विरुध्द प्रारम्भ गरेको विद्रोहलाई १० वर्ष भित्र सशस्त्र द्वन्द्वको उच्चतम विन्दुसम्म पुर्याउन साँगितिक क्षेत्रको अहम भूमिका छ। खासमा नेपालका कम्युनिष्ट भन्नेहरुका लागि जनतालाई सचेत गराउने, आकर्षित गर्ने र विद्रोहमा होमिन तयार गराउने सशक्त र प्रभावकारी माध्यम बनेको थियो साँगितिक क्षेत्र । सशस्त्र विद्रोहका बेला गायक रामेश श्रेष्ठको रचना , संगीत र स्वर भरिएका क्रान्तिकारी गीत भनेर चिनिने बहुचर्चितहरु : गाँउ गाँउबाट उठ…, एक जुगमा एक दिन…, आऊ मिलाऊ हाम्रा हातहरू…, संघर्ष हो जीवन…, रोक्ने को हो दूरदर्शी विचारका धारा…, गाई त बाँध्यौं ढुंग्रोमा मोही छैन…जस्ता गीतहरु निकै महत्वका साथ चर्चामा रहे। जसको चर्चा अझै पनि ताजै र उस्तै छ। विद्रोहका लागि छेडिएको साँगितिक अभियानमा रामेशसंगै रायन, मञ्जुल, जेबी टुहुरे, जीवन शर्मा, माइला लामा, अमृत गुरुङ लगायतको योगदान पनि कम कदरयोग्य छैन। नेपाली गीत, संगीत र साहित्यमा पृथक पहिचान सहित महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका कारण रामेशलाई जनगायक(जनताको पिर लेख्ने, बोल्ने, गाउने, बुझ्ने र बुझाउने)को उपमाले सम्मान गर्ने गरिन्छ। उनका साँगीतिक शृजनाहरुले सोझा सिधा जनताका आधारभूत जल्दो बल्दो समस्याहरुसंग सम्बन्धित विषय वस्तुको उठान गर्ने, सूचना तथा जानकारी दिने, चेताना जगाउने, संगठित हुन उत्प्रेरित गर्ने, संगठित गराउने र लक्ष्य प्राप्तिका लागि आवश्यक सक्रियाता जगाउन सक्ने ल्याकत राख्दथ्यो।तिनै प्रभावशाली कलाकारहरु र परिवर्तनकामी गीतहरुको उत्प्रेरणाका कारण कैयौँ कलाकारहरु र गीत संगितहरु जन्मिए। र, जन्मिने क्रम पनि जारी नै छ। तिनीहरुकै पछिल्लो एक परिणाम हो प्रकाश सपूतको ‘पिर’ गीत पनि।

तत्कालीन नेकपा माओवादीको नेतृत्वमा भएको सशस्त्र विद्रोहलाई केन्द्रमा राखेर तयार पारिएको यो गीत, अहिले चर्चाको शिखरमा छ। मैले पनि समय जुराइ जुराइ झण्डै दर्जन बढी पटक यो गीत गम्भीर भएर सुनें/ हेरें। जसबाट आफ्नो अलि भिन्न बुझाइ हुन गएकाले ‘पिर गीतको तिर’ उपर व्याख्यात्मक टिप्पणी गर्ने इच्छा जाग्यो। पिर गीतको तिरको तिखोपन साच्चै सुन्न, हेर्न र मनन गर्न लायक छ। हुन त यस गीतलाई विवादास्पद भन्ने र बनाउनेहरुको पनि कमि छैन। तर, यो गीत विवादास्पद भन्दापनि विषय उठानका हिसाबले महत्वपूर्ण जनसरोकारको बहसको विषय भने पक्कै छ भन्ने लागेको छ। शृजनात्मक कला, गम्भीर विषयको उठान, वजसी शब्द चयन तथा समायोजन, निखारिएको अभिनय कला, मुटु दुखाउने आँखा रसाउने र भावनामा बगाउने दृश्य तथा सम्वादहरु यस गीतका आकर्षक तथा सबल पक्षहरु भएको मैले पाएँ। खासमा भन्नु पर्दा साँगितिक प्रस्तुतिका हिसाबले यो गीत दमदार र कदरयोग्य नै छ। विषय उठानको हिसावले अति नै संवेदनशील तथा महत्वपूर्ण र सूचना तथा जानकारीका हिसाबले अत्यन्त गम्भीर भएर सोच्दा टाउको समाउनु पर्ने, जिब्रो काट्नु पर्ने र लामो सास लिएर सुस्केरा हाल्दै भूईमा थचक्कै बस्नु पर्ने अवस्था छ। भने सन्देशका हिसाबले थकथक मान्नु पर्ने अवस्था छ। गीतको उठानमा गणतन्त्र, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशी लगायतलाई सशस्त्र युद्धको ऐतिहासिक उपलब्धि मानेको छ।तर, तिनै उपलब्धिका योद्धाहरुलाई धोका दिने नेतृत्वहरुलाई भने गद्दार ठानेको छ। यदि माओवादीको सशस्त्र विद्रोह ‘जनविद्रोह’ थियो। त्यो जनविद्रोहले जन्माएको सशस्त्र द्वन्द्व, जनक्रान्ति तथा जनयुद्ध थियो। त्यो जनक्रान्ति तथा जनयुद्धको नेतृत्व कर्ता ‘जननेता’ थिए।र, त्यस युद्धमा संलग्न लडाकुहरु सच्चा क्रान्तिकारी योद्धा थिए भनेर भन्ने हो भने, त्यो कुरा गीतले पुष्टि गर्न सकेको देखिन्न। क्रान्तिबाट खारिएका योद्धाहरु (उनिहरुकै भनाइ अनुसार ) निरासावादी, पश्चागामी, समर्पणवादी वा विसर्जनवादी हुनै सक्दैनन्। सच्चा क्रान्तिकारी योद्धा त मृत्युको अन्तिम स्वास लिदासम्म पनि क्रान्ति सफल हुनेमा पूर्ण आशावादी हुदै अग्रगामी विगुल फुकिरहन्छन्।र, क्रान्तिको यात्राका दौरानमा चाहे वाह्य होस् या आन्तरिक बाधा अड्चन, चुनौती, विकृति, विसङ्गतिहरुलाई पन्छाउदै धोकेबाज, अवसरवादी, कुल द्रोही, राष्ट्रघाती, दलाल, देश द्रोही आदि इत्यादि बिरुद्ध उत्साहका साथ जीवन पर्यन्त लडिरहन्छन्। तर, सशस्त्र विद्रोहलाई समेटेर बनाइएको गीतको कथा अनुसार सशस्त्र विद्रोहमा होमिएका योद्धाहरु संघर्षबाट थाकेको, संघर्षबाट भागेको, परदेशिएको, देह व्यापारमा लागेको, पिर बिसाउने ठाँउ खोजिरहेको, दाम जुटाएर देह व्यापारी कहाँ पुगेको आदि कथा, दृश्य तथा सम्वादहरुले क्रान्तिकारी योद्धाको पहिचान, परिभाषा, निष्ठा, त्याग, समर्पण, निरन्तरता र भूमिका माथि नै निकै गम्भीर प्रश्न चिन्ह खडा गरिदिएको छ। सामाजिक र कानूनी हिसाबले साह्रै संवेदनशील र वर्जित देह व्यापारमा हुने खानेहरुको संलग्नतालाई ओझेलमा पारेर तिनै योद्धा मानिएका प्रताडित लडाकुहरुलाई नै कथामा समेटेर पस्किदा, त्यस सूचनाले दिएको सन्देशले समग्र लडाकुहरुलाई नै मुछिदिएको र असंलग्नहरुलाई थप पिडा बोध गराउन सक्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिन्न। पस्किएका कथा, शब्द, संवाद, संगीत, दृश्य र अभिनयहरुमा भावनामा बगाउन सक्ने आकर्षक बेजोड शक्ति पक्कै छ। तब त भावनामा बग्नेहरुबाट प्रतिक्रियाहरु सोही अनुरुप आइरहेका छन्। जसले पिडित योद्धाहरुप्रति समानूभूति दर्शाउन उत्प्रेरित गर्नुको सट्टा, विना कन्जुस्याइँ सहानुभूति देखाउन सफल भएको छ। गीतमा बच्चाले ‘देश’ भनेको के हो भनि अमुल्य जिज्ञासा राख्दा, देश भक्त ठानिएको एउटा क्रान्तिकारी योद्धा नै अलमलमा परेको र पछि दिएको देशको परिभाषाले पनि क्रान्तिकारी योद्धाको देशप्रतिको बुझाइप्रति नै संशययुक्त प्रश्न खडा गरिदिएको छ। एकातिर देशमा बाँच्ने आधार नदेखेपछि विदेशिएकी श्रिमतिको बिचल्ली र स्वदेश फर्काइदिन सहयोगको याचना गर्दै गरेको दृश्य देख्दा देख्दै त्यस समस्यालाई बेवास्ता गरेको देखिन्छ भने, अर्कोतिर, भावनामा बगेर हेर्दा, एउटा क्रान्तिकारी योद्धा भनिएको व्यक्तित्वले तिनै बेइमान, धोकेबाज, क्रान्तिका बाधक, कूल द्रोही, देश द्रोही ठानिएकाहरुलाई नै देश सुम्पिएर, एक मुठी देशको माटो पोको पारी परदेश पलानको यात्रा गर्दै गरेको दृश्य साच्चै दर्दनाक, भावुक र मर्मस्पर्शी त छ नै। तर, सच्चा सपूत, क्रान्ति, अभिभारा र क्रान्तिकारी योद्धाको हिसाबले मनन गर्दा भने यो पक्कै पनि शोभनीय, कदरयोग्य, अनुकरणीय र उत्प्रेरक होइन। जसको भसोसा र आदेशमा क्रान्तिमा होमियो, उनिहरुबाटै धोका, अपहेलना, तिरस्कार र प्रताडित हुनु पर्दाको अवस्थाको पिडादायी चित्रण, साच्चै दर्दनाक छ नै। यदि त्यसका मतियारहरु क्रान्तिका ऐतिहासिक कलंक र दण्डको भागेदार हुन् भन्ने गीतको निश्कर्ष हो भने, उनीहरुलाई कठघरामा उभ्याएर यथोचित दण्ड दिन संगठित भइ नयाँ सिराबाट थप क्रान्ति थालिनु पर्ने सन्देश दिन कथा किन चुक्यो ? उनीहरुलाई देश निकाल गर्नतिर नलागी, आफै किन परदेशियो ?
आफ्नै कर्मलाई धिकार्दै थप संघर्ष र क्रान्ति नगर्ने निर्णयको विन्दुमा पुगेर आफैं देश छोडेर गएको दृश्यले विद्रोहको नेतृत्वकर्ताहरुको मान मर्दन हुने र उनीहरु विरुद्ध एक हुन आवाहन गरेको सन्देश कसरी दियो र खै ? यस अर्थमा, गीत उपर अनावश्यक खनिनु अर्थहीन छ। बरु उल्दै खेदो नखनेकोमा स्याबासी दिनु पर्ने थियो। मनन गर्न लायक अर्को महत्वपूर्ण कुरा के छ भने , गीतमा समेटिएको ‘आफ्नै बिचार बैरी भयो…” भन्ने वाक्यको भावले धोका दिने नेतृत्वहरुको प्रवृतिप्रति मात्र कटाक्ष गरेको छैन, परिवर्तनका लागि भनि गरिएको क्रान्तिको अभियान, दिशा निर्देश, लडाकुहरुको सैध्दान्तिक तथा व्यवहारिक ज्ञान, निष्ठा, त्याग तथा समर्पण र सशस्त्र द्वन्द्वप्रति नै संशय, असन्तुष्टि र विमति जनाउदै गहन ऐतिहासिक प्रश्न चिन्ह खडा गरिदिएको देखिन्छ। समग्रमा भन्नु पर्दा विषय उठान, सूचना प्रदान, शव्द रचना, संगित, कला, अभिनय,प्राविधिक, छायाङ्कन तथा सृजनाका दृष्टिकोणले कदरयोग्य नै छ गीत। त्यसका लागि भने छड्के सलाम छ। तर, समस्या समाधानका लागि सक्रिय सन्देश दिने सवालमा भने, विषय उठान र सूचना प्रदानको गाम्भीर्यताका आधारमा जे जति दमदार महत्वपूर्ण सन्देश दिन सकिन्थ्यो र दिनु पर्ने थियो, त्यसमा भने ‘पिर’ गीत चुकेकै हो। जसका कारण सशक्त हुन खोज्दा खोज्दै पनि अपुरो नै रहेको छ। प्रकाश सपूतसहित खारिएका अन्य कलाकारहरु र टिममा संलग्न अनुभवी व्यक्तिहरु हुदाँ हुदै पनि यस मामलामा ”हात्ती आयो, हात्ती आयो : फुस्सा” भने झै जानि नजानि चुक्नु दुर्भाग्य नै हो भन्ने व्याख्यात्मक ठम्याइ हो।

बीके नेवा, न्युयोर्क

गायक प्रकाश सपुतले आफ्नै युट्युब च्यानलबाट गीति भिडियो ‘पिर’ सार्वजनिक गरेसँगै सामाजिक सञ्‍जाल नयाँ बहसतिर मोडिएको छ।अहिले विश्वभरका नेपालीले पिर हेर्ने र सुन्ने साथै त्यसमा टिप्पणी गर्ने गरेका छन् । धेरैले पिर यथार्थवादी भएको भन्दै समर्थन गरेका छन् । नब धनाढ्य केही माओवादी नेता तथा कार्यकर्ताले विरोधमात्र गरेका छैनन् कि प्रकाश सपुतलाई युट्युवबाट पिर हटाउन धम्की समेत दिएका छन् ।
प्रचण्डहरु चिल्लो गाडीमा चढेर सिंहदरबार छिरिरहँदा उनीसँगै क्रान्तिकालागि होमिएका थुप्रै छापामारहरु सडकमै नछाडिएका होइनन्। कतिपय त त्यतिबेला लागेको गोलीका छर्राहरु शरीरबाट अझै निकाल्न नसकेका अवस्थामा छन्। कतिपय विदेशिन बाध्य छन् भने कतिपय त्यतै अलपत्र परेर फर्कन नसकेका कथा पनि हामीले नपढेका होइनौं।

मोहित र होलिकाले कयौँ उकाली–ओरालीहरु सँगै हिँडे। खोँच र खोल्साहरु सँगै पार परे। लुङ्ग्री र माडी नदीका बगरहरुमा सँगै भौतारिए । जलजलाको सेतो गुराँस सँगै टिपे। थवाङका स्याउहरु सँगै टोके । उनीहरुलाई जनताको सपना पूरा गर्नु त थियो नै, त्यसमापनि अब उनीहरुलाई उदाहरणीय योद्धा बन्नु थियो ।”

तर, प्रकाशको यो नयाँ गीतमाथि अहिले उठिरहेको एउटा गम्भीर प्रश्‍नहो–‘के साँच्चै पूर्व महिला छापामारहरुले जीवन चलाउनका लागि वेश्यावृति नै गर्नुपर्ने अवस्था आएको हो? ’या, गायक सपुतले सस्तो चर्चाकै लागि यो दृश्यलाई फिक्सनको रुपमा प्रस्तुत गरेका हुन् ? बहस हुँदै गर्ला।
१० वर्षे लामो सशस्त्र संघर्षको एउटा ऐतिहासिक घटना लिस्‍ने भिडन्त (०५८)बारे त तपाईंहरुले सुन्‍नुभएकै होला । जुन भिडन्त भूमिगतभएर सशस्त्र संघर्ष गरिरहेको माओवादी (विद्रोहीपक्ष) र राज्य सत्ता (सरकारी पक्ष)बीचभएको थियो।
हो, त्यही भिडन्तबाट घर फर्किरहेकी थिइन् महिला छापामार कमाण्डर होलिका केसी। र भिडन्त सकाएर घर फर्किनेहरुको भीडमै थिए गायक मोहित श्रेष्ठ पनि।
पदीय रुपमा होलिका बटालियन कमाण्डर थिइन्। उनकै नेतृत्वमा हजारौँ महिला छापामारहरुले लिस्‍ने भिडन्तमा लोभलाग्दो साहस देखाए। क्रान्तिको सपना पूरा गर्न आफैंलाई ज्वालामुखी बनाए। आफै विस्फोट भए।
फर्किनेहरुकै भीडमा पहिलो पटक भेट भएका थिए, होलिका र मोहित। तर उनीहरुको आँखाले भने वर्षौअघि नै क्रान्तिको सपनामा भेट भइसकेका संकेत गरिरहेका थिए।

त्यो पहिलो भेटलाई होलिका सम्झन्छन्, ‘साँच्चिकै क्या सुन्दर थियो, त्यो भेट। पहिलो पटक भेटे पनि हाम्रो सपनाहरु चाहिं पहिल्यैदेखि परिचित छन् जस्तो लाग्‍ने।’
पहिलो भेटमै होलिका र मोहितबीच ‘मिराकल’ भयो। त्यो पनि प्रेमिल ‘मिराकल’। एक अर्कालाई हेरिरहे। शब्दमा बोलेनन्। प्रेम गर्नलाई अभिव्यक्ति आवश्यकता नहुने भन्दै उनले थप सुनाइन्, ‘उहाँ गायक हो, तर त्यो भिडन्तमा स्वयंसेवक बनेर आउनु भएको रहेछ। पहिलो भेटमै माया बसेको जस्तो भो, तर अभिव्यक्त गरेनौँ।’
त्यो भेटपश्चात मोहित र होलिकाले कयौँ उकाली–ओरालीहरु सँगै हिँडे। खोँच र खोल्साहरु सँगै पार परे। लुङ्ग्री र माडी नदीका बगरहरुमा सँगै भौतारिए । जलजलाको सेतो गुराँस सँगै टिपे। थवाङका स्याउहरु सँगै टोके । उनीहरुलाई जनताको सपना पूरा गर्नु त थियो नै, त्यसमापनि अब उनीहरुलाई उदाहरणीय योद्धा बन्नु थियो । अन्ततः ०६० जेठ १० गते एउटा निर्णय भयो, बिहे गर्ने। तर दमाहा थिएन, जन्ति थिएनन्, माइति थिएनन् । थिए मात्रआफ्ना सहयोद्धाहरु। र थिए बन्दुक र राइफलहरु।
मेहितको घर रोल्पाको जंकोट। होलिकाको चाहिं प्युठानको मरमाथान। तर बिहे भयो रोल्पाको गैरिगाउँस्थित तिलामा। जहाँ उनीहरु पछिल्लो समय सैन्य अभ्यासको नयाँ तरिका प्रयोग गर्दै थिए।
सहिद कलाकार खुशीराम प्राखिन त्यहीँ थिए, साक्षी। उनकै अघि होलिका र मोहितले मुठ्ठी दरिलो रुपमा कसेर लालसलाम ठोक्दै आफ्नो जीवन एक अर्कालाई समर्पित गरे। र, सम्पन्न भयो एउटा जनवादी बिहे।
होलिका अहिले पनि सम्झन्छन्, ‘बुबाआमालाई बोलाउन सम्भव थिएन, यात्राको क्रममा जहाँ थियौँ, त्यही बिहे गर्यौँ।’
बिहे गर्दा उनी बटालियन कमाण्डर थिइन्। त्यसअघि ०५५ साल चैतदेखि सेना हुँदै महिला सेक्सनको सहकमान्डर, सेक्सन कमान्डर, प्लाटन भिसी, प्लाटन कमान्डर, कम्पनीभिसी, कम्पनी कमान्डर, बटालियन भिसीको महत्वपूर्ण जिम्मेवारीहरु पूरा गरिसकेकी थिइन्। वास्तवमा होलिका पार्टी पंक्तिभित्र सबैको लागि विश्वासिलो र साहसिक पात्र थिइन्। फलतः बिहे गरेको केही वर्षमै फेरि ब्रिगेड भिसी पनि बनिन्।
०६३ सालमा विस्तृत शान्ति सम्झौतापछि भने माओवादीले सार्वजनिक र शान्तिपूर्ण वातावरणमा आफ्नो अभ्यास जारी राख्यो। सम्झौताका बुँदाहरुमा उल्लेख गरिएका एजेण्डाहरुलाई समातेर पार्टी नेतृत्वका कमान्डरहरु राजधानी छिरे।

होलिका सुनाउछन्, ‘हाम्रा कमान्डरहरु राजधानी छिर्नु राम्रै कुरा हो, तर दुःखद आफैँ हिँडेको गोरेटोहरु बिर्सिनु हो ।’ त्यसो त बिर्सनेहरुसँग कुनै गुनासो छैन, होलिकालाई। तर हजारौं छापामारले बगाएको रगत र बलिदानको अपमान भयो भने चाहिं सह्य हुन्‍न उनलाई।
होलिकाले खै के सोचिन्, ०६५ सालमा स्वच्छिक अवकास लिने निर्णय गरिन्। अवकासलिँदै गर्दाको अनुभव सुनाइन्, ‘म त कमाण्डर थिएँ, केही न केही गरेर पेट पाल्न सकिहाल्छु भन्‍ने लाग्थ्यो, तर अन्य सामान्य छापामार महिलाहरु पो कसरी बाँच्लान? कसरी पेट पाल्लान्?चिन्ता लागिरह्यो।’
त्यसो त होलिका अहिले सामान्य जीवन बाँचिरहेकी छन्। गुजारा चलाउन कपडा सिउने टेलर चलाउछिन्। र, यसमा उनको कुनै गुनासो पनि छैन।
न आफूलाई कसैले केही दिओस् भन्‍ने चाहना नै छ। बरु आग्रह छ–‘सशस्त्र संघर्षको बेला अंगभंग भएका ती साथीहरुको सरकारले उपचार गरिदियोस्।’ भन्छिन्, ‘सरकारले युद्धमा बेपत्ता भएकाहरुको खोजी गरोस्, सहिदका सन्तानहरुको भविष्य सुनिश्चित गरोस्, अपांग भएकाहरुको निःशुल्क उपचार गरिदियोस्। यत्ति हो मेरो चाहना।’
राजधानी छिरेका शीर्ष कमाण्डरहरुको परिवर्तित विचारले भने होलिकालाई बेलाबेला रिस उठ्छ। ‘जनताको आँशु र रगतलाई माफिया र दलालहरुसँग बेचेको देख्दा घिन लाग्छ। परिवर्तन भएका कमरेडहरुले केही गर्न नसके पनि कम्तिमा हाम्रो युद्ध इतिहासलाई सुरक्षित राखिदिउन्,’ उनको आक्रोश अझै शान्त भएको छैन।
प्रकाश सपुतको पछिल्लो गीत होलिकाले दोहर्याइ तेहर्याइ हेरिन्। ‘बाटो बिराएका कमरेडहरुलाई झक्झक्याउन गायकले गरेको प्रयासप्रति मेरो कुनै असन्तुष्टि छैन,’उनी भन्छिन्, ‘तर, पैसाकै लागि वेश्यावृति गर्दै आएको कथनभने हामीपूर्व महिला छापामारहरुलाई सह्य छैन । प्रकाशको गीतले एकथरीबाट व्यापकचर्चा र प्रशंसा पाइरहेका बेला उनी भने यो गीतले निर्माण गर्न खोजेको भाष्यसँग असहमत छन्। ‘मलाई लाग्दैन, त्यो भिडियो हेरेर हामीजस्ता द्वन्द्वमा होमिएका महिला छापामार खुसी होलान्,’ उनी भन्छिन्, ‘बरु हाम्रा महिला कमरेडहरु भोकै मर्लान् तर पैसाकालागि शरीर बेचिरहेका छैनन्। मेरै हकमा भनौं, माओवादी नेतृत्वसँग मेरा धेरै गुनासाहरु छन्। तर, क्रान्तिमा कालो पोत्‍ने कुरा सह्य हुन सक्दैन।
होलिकाजस्ता लडाकुले गीतको केही प्रसँगमा असहमति जनाएपनि जनयुद्ध यतामा ओवादीका उच्च नेता तथा कार्यकर्ताले जनयुद्ध भुली कमाउ युद्धतिर लागे । अर्बै कमाए, राजधानी काठमाडौँदेखि सहरमा घरघडेरी जोडे, विलासी जीवन बिताउँदै छन् उनीहरु । यो विषयलाई प्रकाशले पिरमा उतारेका छन् । उनको पिरले माओवादीको कथाव्यथालाई बोकेको छ । माओवादी नेतृत्वले यसलाई सकारात्मक रुपमा लिई आफ्ना कमी कमजोरी सच्याएर देश र जनताको हितमा आफूलाई समर्पित गर्नुपर्छ । प्रकाशलाई गाली होइन ताली दिनुपर्छ ।